Bir fiilin cümlede yargı bildirebilmesi için kip ve kişi anlamıyla tamamlanması gerekir. Bu yazıda haber ve dilek kiplerini, kişi eklerini, olumsuz ve soru biçimlerini ve kip kaymasını inceleyeceğiz.
Fiilde Kip, Zaman ve Kişi Nedir?
Kip, fiilin bildirdiği eylemin zamanını veya konuşanın eyleme ilişkin isteğini, koşulunu ve gereklilik tavrını gösterir. Kişi eki ise eylemi kimin yaptığını bildirir.
- yaz-dı-m → görülen geçmiş zaman + 1. tekil kişi
- bekle-yecek-siniz → gelecek zaman + 2. çoğul kişi
- çalış-malı-yız → gereklilik kipi + 1. çoğul kişi
Fiil Kipleri Haritası
Haber Kipleri
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş | -dı/-di/-du/-dü | geldi |
| Öğrenilen geçmiş | -mış/-miş/-muş/-müş | gelmiş |
| Şimdiki zaman | -yor | geliyor |
| Geniş zaman | -r/-ar/-er | gelir |
| Gelecek zaman | -acak/-ecek | gelecek |
Haber kiplerindeki zaman, yalnız ekten okunmaz; cümledeki zaman sözleri de dikkate alınır. “Her sabah erken kalkıyorum.” cümlesinde “-yor” eki bulunmasına rağmen “her sabah” sözü eylemin alışkanlık hâlinde tekrarlandığını gösterir. Bu kullanım kip kaymasına örnektir.
- Dosyayı dün gönderdim. → görülen geçmiş zaman, 1. tekil kişi
- Dosyayı daha önce göndermişim. → öğrenilen geçmiş zaman, 1. tekil kişi
- Dosyayı şimdi gönderiyorum. → şimdiki zaman, 1. tekil kişi
- Dosyayı yarın göndereceğim. → gelecek zaman, 1. tekil kişi
- Dosyaları zamanında gönderirim. → geniş zaman, 1. tekil kişi
Dilek Kipleri
- Gereklilik: -malı/-meli → “Daha düzenli çalışmalısın.”
- Şart: -sa/-se → “Erken gelirsen birlikte çıkarız.”
- İstek: -a/-e → “Biraz dinleneyim.”
- Emir: belirli bir kip eki yoktur → “Bekle.”, “Beklesin.”, “Bekleyin.”
Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimi yoktur. “Gideyim, gidelim” biçimleri istek kipidir.
Dilek kiplerinde doğrudan bir zaman anlamı yoktur. Eylemin yapılmasının gerekli, istenen, koşula bağlı ya da emir biçiminde sunulduğunu gösterirler. Aynı kip konuşma bağlamında farklı incelikler kazanabilir: “Biraz bekleyelim.” öneri, “Daha düzenli çalışmalısın.” gereklilik, “Soruyu bilirsen işaretle.” koşul bildirir.
“Bu akşam raporu bitirmeliyiz.” cümlesindeki fiilin kipi ve kişisi hangisidir?
B) İstek – 1. çoğul
C) Şart – 2. çoğul
D) Gelecek – 1. çoğul
E) Emir – 2. çoğul
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde istek kipi kullanılmıştır?
B) Hemen odana git.
C) Bu kitabı okumalısın.
D) Keşke bize gelse.
E) Yarın erkenden kalkacak.
Kişi Ekleri
Kişi eki, çekimli fiilde eylemi yapanı gösterir. Türkçede kişi anlamı çoğu zaman ayrıca zamir kullanılmadan anlaşılır. “Geldim” fiilindeki “-m” eki öznenin “ben”, “geldiniz” fiilindeki “-niz” eki öznenin “siz” olduğunu bildirir.
| Kişi | Örnek | Çözümleme |
|---|---|---|
| 1. tekil | bekledim | bekle-di-m |
| 2. tekil | bekledin | bekle-di-n |
| 3. tekil | bekledi | ayrı bir kişi eki görünmez |
| 1. çoğul | bekledik | bekle-di-k |
| 2. çoğul | beklediniz | bekle-di-niz |
| 3. çoğul | beklediler | bekle-di-ler |
Emir kipinde kişi biçimleri diğer kiplerden ayrılır: gel, gelsin, gelin, gelsinler. İkinci tekil kişide ek görünmeyebilir; buna rağmen “gel” sözü çekimli fiildir ve kişi anlamı taşır. “Geleyim, gelelim” biçimleri ise istek kipidir.
“Çocuklar bahçede oynuyorlar.” cümlesindeki fiilin kipi ve kişisi hangisidir?
B) Geniş zaman – üçüncü çoğul kişi
C) Şimdiki zaman – ikinci çoğul kişi
D) Gelecek zaman – üçüncü çoğul kişi
E) Görülen geçmiş zaman – üçüncü çoğul kişi
“Soruyu dikkatle okuyunuz.” cümlesindeki fiilin kişi özelliği hangisidir?
B) İkinci tekil kişi
C) Üçüncü tekil kişi
D) Birinci çoğul kişi
E) İkinci çoğul kişi
Olumsuzluk ve Soru
Olumsuzluk eki çoğunlukla kip ekinden önce gelir: gel-me-di-m, bekle-me-yecek-siniz. Soru eki ayrı yazılır ve kişi eki soru ekinden sonra gelebilir: Geldin mi?, Gelecek misiniz?
Geniş zamanın olumsuzunda biçim değişikliği görülür: gelirim → gelmem, gelirsin → gelmezsin. Birinci tekil ve çoğul kişilerde “-z” düşerken diğer kişilerde korunur. Soru eki ise kip ve kişi düzenine göre farklı yerde görülebilir: gelecek misin, geliyor musunuz, gelmiş miydi?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eklerin sırası “fiil kökü + olumsuzluk + kip + soru + kişi” biçimindedir?
B) Bizi arar mısın?
C) Bizi mi aramadın?
D) Sen aramadın mı bizi?
E) Arayan sen misin?
Kip Kayması
Bir kip ekinin kendi temel zamanı dışında başka bir zaman veya anlamı karşılamasına kip kayması denir. Fiilin biçimsel eki ile cümlenin zaman anlamı birlikte değerlendirilir.
- “Her sabah saat yedide kalkıyorum.” → şimdiki zaman eki, geniş zaman anlamı
- “Fatih 1453’te İstanbul’u fethediyor.” → şimdiki zaman eki, geçmiş zaman anlamı
- “Yarın Ankara’ya gidiyorum.” → şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamı
Kip kayması anlatım bozukluğu değildir. Türkçenin doğal bir anlatım imkânıdır ve cümlenin zaman veya anlam belirteçleriyle anlaşılır. Tarihî olayları canlı anlatmak, kesinleşmiş bir planı vurgulamak veya alışkanlık bildirmek için kullanılabilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kip kayması vardır?
B) Şimdi odasında kitap okuyor.
C) Her pazar ailemi ziyaret ediyorum.
D) Yarın sınava gireceğiz.
E) Biraz daha dikkatli olmalısın.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?
B) Yarın seni mutlaka ararım.
C) Su yüz derecede kaynar.
D) Akşamları kitap okur.
E) Kışın hava erken kararır.
Çekimli Fiil Nasıl Çözümlenir?
Çözümlemeye fiil kök veya gövdesinden başlanır; ardından olumsuzluk, kip ve kişi ekleri sırasıyla belirlenir.
- anla-ma-dı-k → fiil gövdesi + olumsuzluk + görülen geçmiş zaman + 1. çoğul kişi
- bekle-y-ecek-siniz → fiil kökü + kaynaştırma sesi + gelecek zaman + 2. çoğul kişi
- çalış-malı-y-ım → fiil kökü + gereklilik kipi + kaynaştırma sesi + 1. tekil kişi
- gör-se-k → fiil kökü + şart kipi + 1. çoğul kişi
Bir sözcükte kip eki görmek tek başına yeterli değildir; sözcüğün cümlede yargı bildirip bildirmediği de denetlenir. “Gelecek günler” sözünde “gelecek” sıfat-fiil, “Yarın gelecek.” cümlesinde ise çekimli fiildir.
“Bu haberi daha önce duymamışsınız.” fiilinin doğru çözümlemesi hangisidir?
B) Duy-mam-ış-sınız
C) Duy-ma-mış-sı-nız
D) Duy-mış-ma-sınız
E) Duy-ma-ş-sınız
Fiilde Kip, Zaman ve Kişinin Temel Noktaları
- Haber kipleri zaman, dilek kipleri tasarı ve tutum bildirir.
- Kişi eki eylemi yapanı gösterir.
- Olumsuzluk eki kipten önce, soru eki ayrı yazılır.
- Kip kaymasında biçimsel ek ile cümlenin zaman anlamı farklıdır.