Sözcükte yapı, bir sözcüğün kökünü, aldığı ekleri ve yapım sürecini inceler. KPSS sorularında sözcüğün anlamlı en küçük parçasını bulmak, yapım ekiyle çekim ekini ayırmak ve sözcüğü basit, türemiş ya da birleşik olarak sınıflandırmak gerekir.
Kök, Gövde ve Ek
Bir sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük bölümüne kök denir. Kök, sözcüğün bütünüyle anlam ilişkisi taşımalıdır. Kökün yapım eki almış biçimine gövde, kök veya gövdeye eklenen görevli ses birliklerine ise ek denir.
- göz-lük-çü-ler → “göz” kök, “gözlük” ve “gözlükçü” gövde, “-ler” çekim ekidir.
- temiz-le-di-k → “temiz” kök, “temizle-” gövde, “-di” kip, “-k” kişi ekidir.
- yol-cu-luk-ta → “yol” kök, “yolcu” ve “yolculuk” gövde, “-ta” hâl ekidir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi gövde durumundadır?
A) göz
B) yol
C) suluk
D) taş
E) ev
İsim Kökü ve Fiil Kökü
Varlık ve kavram karşılayan kökler isim kökü; iş, oluş ve durum bildiren kökler fiil köküdür. Fiil kökleri kısa çizgiyle gösterilir.
| Kök türü | Örnek çözümleme |
|---|---|
| İsim kökü | su-luk, taş-lı, genç-lik |
| Fiil kökü | yaz-mak, gör-gü, sev-in-mek |
Kökü bulurken yalnız ses benzerliğine bakılmaz. “Balıkçı” sözcüğünün kökü “bal” değil, sözcüğün anlamıyla ilişkili olan “balık”tır.
Ortak Kök ve Sesteş Kök
Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılabilir. İsim ve fiil anlamları arasında ilişki varsa ortak kök, yalnızca ses benzerliği bulunuyorsa sesteş kök kabul edilir.
| Kök ilişkisi | İsim kullanımı | Fiil kullanımı |
|---|---|---|
| Ortak kök | Bu duvarın boyası yeni. | Duvarı yarın boya-. |
| Ortak kök | İnce bir dilim kesti. | Ekmeği dilim-le-. |
| Sesteş kök | Bahçedeki gül açtı. | Bu söze sen de gül-. |
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi ortak köke örnektir?
A) yüz – yüz
B) gül – gül
C) boya – boya-
D) çay – çay
E) kaz – kaz
Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri
1. Yapım Ekleri
Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirerek yeni sözcük oluşturan eklerdir. Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir.
- İsimden isim: göz-lük, tuz-luk
- İsimden fiil: temiz-le-, yaş-a–
- Fiilden isim: yaz-ı, sev-gi
- Fiilden fiil: gör-üş-, kaç-ın–
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yapım eki almamıştır?
A) susuzluk
B) yollar
C) güzellik
D) temizledi
E) bilgili
“Başarısızlıklarımız” sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
A) Bir
B) İki
C) Üç
D) Dört
E) Beş
2. Çekim Ekleri
Yeni sözcük türetmez; sözcüğün cümledeki sayısını, durumunu, aitliğini, zamanını veya kişisini gösterir. İsimlerde çoğul, hâl, iyelik ve tamlayan; fiillerde kip ve kişi ekleri başlıca çekim ekleridir.
| Sözcük | Çözümleme |
|---|---|
| evlerimizden | ev + ler + imiz + den |
| bekleyeceksiniz | bekle + y + ecek + siniz |
Bir sözcükte hem yapım hem çekim eki varsa yapım eki genellikle köke daha yakındır: kitap-çı-lar-dan.
Eklerin Sırası ve İşlevi
Bir eki tanımak için yalnız biçimine bakılmaz. Aynı ses dizisi farklı sözcüklerde başka görevler üstlenebilir. Ekin sözcüğe yeni bir anlam mı kazandırdığı, yoksa onu cümleye mi bağladığı kontrol edilir.
- tuz-lu → “-lu” yeni bir sıfat türetmiştir; yapım ekidir.
- okul-lu-lar → “-lu” yapım, “-lar” çokluk çekim ekidir.
- sev-gi-li-m → “-gi” ve “-li” yapım, “-m” iyelik ekidir.
- bil-dir-il-di → “-dir” ve “-il” fiilden fiil yapan ekler, “-di” kip ekidir.
Bir sözcüğü sağdan sola rastgele bölmek hataya yol açabilir. Önce cümledeki çekim ekleri ayrılır, kalan bölümün anlamlı bir kök veya gövde olup olmadığı denetlenir. Örneğin “gözlükçülerden” sözcüğü “göz + lük + çü + ler + den” biçiminde çözümlenir; “gözlükçü” sözcüğünün oluşumunda iki yapım eki vardır.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem yapım eki hem çekim eki vardır?
A) evlerde
B) kitapçıdan
C) kalemim
D) yollar
E) masaya
“Çocuklar oyuncaklarını kutulara yerleştirdi.” cümlesindeki hangi sözcük birden fazla yapım eki almıştır?
A) çocuklar
B) oyuncaklarını
C) kutulara
D) yerleştirdi
E) cümlede yoktur
Yapılarına Göre Sözcükler
Basit Sözcük
Yapım eki almamış sözcüktür. Çekim eki alması basitliğini bozmaz: evlerimiz, yazdınız, çiçekten.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi birden fazla çekim eki almasına rağmen basit yapılıdır?
A) evlerimizden
B) gözlükçü
C) susuzluk
D) kitaplık
E) yolculuk
Türemiş Sözcük
En az bir yapım eki almış sözcüktür: bil-gi, göz-lük-çü, sakin-leş-mek.
Birleşik Sözcük
Birden fazla sözcüğün kalıplaşarak yeni bir kavramı karşılamasıyla oluşur: hanımeli, gecekondu, çekyat, başvurmak. Birleşik sözcüğün yapısı ile yazımının bitişik ya da ayrı olması aynı ölçüt değildir; yazım kuralı ayrıca değerlendirilir.
Birleşik Sözcüklerin Kuruluş Yolları
Birleşik sözcükler yalnız iki ismin yan yana gelmesiyle oluşmaz. Sözcükler anlam kaymasına uğrayabilir, bir ses düşebilir ya da farklı türlerdeki sözler kalıplaşabilir.
| Kuruluş | Örnek | Açıklama |
|---|---|---|
| İsim + isim | aslanağzı, gecekondu | İki sözcük yeni bir kavramı karşılar. |
| Sıfat + isim | karabiber, açıkgöz | Tamlamanın bütünü kalıplaşır. |
| Fiil grubu | çekyat, kapkaç | Birden çok eylem ya da emir biçimi kalıplaşır. |
| Yardımcı fiille | hissetmek, affetmek | İsim ile yardımcı fiil birleşir; ses olayı görülebilir. |
“Masalar” çekim eki aldığı hâlde basit; “masalık” tek yapım eki aldığı için türemiş; “masaüstü” iki sözcüğün kalıplaşmasıyla oluştuğu için birleşiktir. Sözcüğün uzunluğu veya aldığı ek sayısı, yapı türünü tek başına belirlemez.
Aşağıdaki birleşik sözcüklerden hangisi isim tamlaması yoluyla kurulmuştur?
A) gecekondu
B) hanımeli
C) biçerdöver
D) çekyat
E) dedikodu
Sözcükte Yapı Sorusu Nasıl Çözülür?
- Sözcüğün cümledeki anlamını belirleyin.
- Çoğul, hâl, iyelik, kip ve kişi gibi çekim eklerini ayırın.
- Kalan bölümde yeni sözcük oluşturan yapım eklerini saptayın.
- Kök ile sözcüğün bütünü arasında anlam ilişkisi bulunduğunu kontrol edin.
- Yapım eki yoksa basit, varsa türemiş; birden çok sözcük kalıplaşmışsa birleşik sonucuna ulaşın.
Sözcüğü Çözümlerken İzlenecek Sıra
- Kök, anlamlı en küçük parçadır.
- Yapım eki yeni sözcük oluşturur; çekim eki sözcüğe görev kazandırır.
- Çekim eki alan sözcük basit kalabilir.
- En az bir yapım eki alan sözcük türemiştir.
- Birden fazla sözcüğün kalıplaşmasıyla birleşik sözcük oluşur.
Bir önceki konu için Ünlemler yazısına dönebilir; sıradaki konu için Fiilde Kip, Zaman ve Kişi yazısına geçebilirsiniz.