Sözcük Türleri başlığı altında incelediğimiz görevli sözcüklerden biri de edatlardır. Edatlar, tek başlarına belirgin bir varlık veya hareket adı taşımaz; birlikte kullanıldıkları sözcükler arasında amaç, neden, benzetme, karşılaştırma, yön, araç ve zaman gibi anlam ilişkileri kurar.
Edatları doğru bulmak için yalnızca sözcük listesi ezberlemek yeterli değildir. “İle, doğru, karşı, yalnız” gibi bazı sözcükler cümledeki görevlerine göre farklı türlerde kullanılabilir. Bu yazıda temel edatları, kurdukları anlam ilişkilerini ve edat–bağlaç ayrımını özgün örneklerle inceleyeceğiz.
Edat (İlgeç) Nedir?
Tek başına kullanıldığında belirgin bir kavramı karşılamayan, cümlede kendisinden önceki sözcük veya söz grubuyla birlikte anlam ilişkisi kuran görevli sözcüklere edat (ilgeç) denir.
- Sınava hazırlanmak için düzenli çalışıyor. — Amaç
- Bulutlar pamuk gibi görünüyordu. — Benzetme
- Bu sonuç bana göre yeterli değil. — Görelik
- İstasyona otobüs ile gittik. — Araç
- Akşama kadar kütüphanede kaldı. — Zaman sınırı
Edat, kendisinden önceki sözcükle birlikte bir edat grubu oluşturur. “Çocuk gibi”, “sabaha kadar”, “bize göre”, “kalem ile” sözlerinde koyu yazılmayan ilk bölüm ile edat birlikte değerlendirilir.
Edatların Kurduğu Anlam İlişkileri
Edatların cümleye kattığı anlam, kullanıldıkları bağlama göre değişebilir. Aynı edat farklı cümlelerde birden fazla anlam ilişkisi kurabilir.
1. “Gibi” Edatı
“Gibi” edatı en çok benzetme ve karşılaştırma ilgisi kurar. Bazen yaklaşıklık veya tezlik anlamı da sağlayabilir.
- Deniz ayna gibi durgundu. — Benzetme
- Senin gibi sabırlı davranamadım. — Karşılaştırma
- Otobüs geldiği gibi hareket etti. — Tezlik
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “gibi” edatı benzetme anlamı kurmuştur?
B) Buz gibi suyu bir yudumda içti.
C) Onun gibi düşünmüyorum.
D) Saat üç gibi burada olur.
E) Bu işi yapacak gibi görünmüyor.
2. “İçin” Edatı
“İçin” edatı cümlede amaç, neden, görelik veya özgülük ilgisi kurabilir. Amaç ile nedeni ayırırken “amacıyla” sözcüğünün cümleye uygun olup olmadığı kontrol edilebilir.
| Örnek | Anlam | Açıklama |
|---|---|---|
| Kitabı almak için uğradı. | Amaç | “Kitabı almak amacıyla” denebilir. |
| Geç kaldığı için özür diledi. | Neden | Özür dilemenin sebebini bildirir. |
| Benim için sorun yok. | Görelik | “Bana göre” anlamındadır. |
| Bu hediye senin için. | Özgülük | Hediyenin kime ayrıldığını gösterir. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “için” edatı amaç anlamı katmıştır?
B) Başvuruyu tamamlamak için belge toplamaya başladı.
C) Benim için bu açıklama yeterlidir.
D) Soğuk olduğu için pencereyi kapattı.
E) Bu koltuk misafirler için ayrıldı.
3. “Kadar” ve “Göre” Edatları
“Kadar” edatı karşılaştırma, eşitlik, yaklaşık miktar ve zaman sınırı; “göre” edatı ise görelik, kanaat ve karşılaştırma anlamı kurabilir.
- Kardeşi kadar hızlı koşamıyor. — Karşılaştırma
- Toplantıya yüz kişi kadar katıldı. — Yaklaşık miktar
- Gece yarısına kadar çalıştı. — Zaman sınırı
- Bize göre ikinci seçenek daha uygun. — Kanaat
- Bu ceket boyuna göre kısa kalmış. — Karşılaştırma
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kadar” edatı ölçü veya derece anlamı katmıştır?
B) Senin kadar sabırlı değilim.
C) On kadar öğrenci salona girdi.
D) Eve kadar birlikte yürüdük.
E) Bildiğim kadarıyla toplantı ertelendi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “göre” edatı görüş bildirmiştir?
B) Boyuna göre oldukça güçlüydü.
C) Hava düne göre daha sıcak.
D) Kurallara göre hareket etmelisin.
E) Gelirine göre harcama yapıyor.
4. “İle” Edatı ve Bağlaç Olan “İle”
“İle” sözcüğü araç, birliktelik veya durum ilgisi kurduğunda edat; eş görevli sözcükleri birbirine bağladığında bağlaç olur. Edat olan “ile” ayrı yazılabileceği gibi “-la/-le” biçiminde sözcüğe bitişebilir.
| Edat olan “ile” | Bağlaç olan “ile” |
|---|---|
| Notları kalem ile yazdı. — Araç | Defter ile kalemi çantasına koydu. |
| Arkadaşı ile müzeye gitti. — Birliktelik | Ece ile Deniz sunum yaptı. |
“İle” yerine “ve” getirildiğinde anlam ve yapı korunuyorsa sözcük bağlaçtır. “Kalem ile yazdı” cümlesinde “kalem ve yazdı” denemesi anlamlı olmadığı için “ile” edattır. “Defter ile kalemi aldı” cümlesinde ise “defter ve kalemi aldı” denebilir; burada “ile” bağlaçtır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” sözcüğü edat görevindedir?
B) Deniz ile Ece aynı sınıfta okuyor.
C) Dosyayı dikkat ile inceledi.
D) Çay ile kahve arasında kararsız kaldı.
E) Müdür ile yardımcısı salona girdi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” sözcüğü bağlaçtır?
B) Ankara’ya tren ile gittik.
C) Kapıyı anahtar ile açtı.
D) Arkadaşıyla uzun süre konuştu.
E) Bu haberle herkes sevindi.
5. “Doğru” ve “Karşı” Sözcükleri
“Doğru” ve “karşı” sözcükleri yön veya zaman ilgisi kurduklarında edat olabilir; tek başlarına isim, sıfat veya zarf görevinde de kullanılabilir.
| Sözcük | Edat kullanımı | Başka görev |
|---|---|---|
| doğru | Çıkışa doğru yürüdü. | Doğru cevabı işaretledi. — Sıfat |
| karşı | Eleştirilere karşı sakin kaldı. | Karşı sokak daha sessiz. — Sıfat |
“Sabaha doğru” ve “akşama karşı” sözlerinde bu sözcükler yaklaşık zaman ilgisi de kurar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “doğru” sözcüğü edat olarak kullanılmıştır?
B) Soruyu doğru yanıtladı.
C) Doğruları söylemekten çekinmedi.
D) Akşama doğru hava serinledi.
E) Doğru karar herkesi sevindirdi.
6. Zaman ve Sınır İlgisi Kuran Edatlar
“Kadar, dek, değin, beri, önce, sonra” gibi edatlar zamanın başlangıç veya bitiş sınırını gösterebilir.
- Sabahtan beri seni bekliyorum.
- Toplantıdan önce notlarını gözden geçirdi.
- Dersten sonra kütüphaneye uğradı.
- Akşama dek raporu tamamladı.
- Bu noktaya değin hiçbir sorun çıkmadı.
7. Diğer Yaygın Edatlar
| Edat | Temel anlam | Özgün örnek |
|---|---|---|
| dolayı / ötürü | Sebep | Yoğunluktan dolayı geç cevap verdi. |
| rağmen / karşın | Karşıtlık, engel | Yağmura rağmen yürüyüşe çıktık. |
| başka | Dışında, hariç | Senden başka kimse bilmiyor. |
| üzere | Amaç, koşul, yakınlık | Görüşmek üzere salondan ayrıldı. |
| ait | İlgilendirme, sahiplik | Bu dolap müdürlüğe ait. |
| diye | Amaç, neden, adlandırma | Geç kalmayalım diye erken çıktık. |
“Mı/mi/mu/mü” geleneksel dil bilgisinde soru edatı olarak adlandırılır. Her zaman ayrı yazılır; kendisinden sonra gelen kişi ekleri bu edata bitişir: “Geldin mi?”, “Biliyor musun?”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıtlık anlamı kuran bir edat vardır?
B) Senin için bir kitap aldım.
C) Akşama doğru hava serinledi.
D) Çocuk gibi sevindi.
E) Bize kadar yürüdü.
Edat ile Bağlaç Arasındaki Fark
| Edat | Bağlaç |
|---|---|
| Bir sözcük veya söz grubuyla birlikte anlam ilgisi kurar. | Eş görevli sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri bağlar. |
| “Senin gibi düşünmüyorum.” | “Seni ve kardeşini bekledim.” |
| Çıkarıldığında kurduğu anlam ilişkisi kaybolur veya cümle daralır. | Çıkarıldığında bağlanan birimler arasındaki ilişki ortadan kalkar. |
“Yalnız” ve “ancak” sözcükleri “sadece” anlamındaysa zarf, “ama/fakat” anlamındaysa bağlaçtır.
- Bu soruyu yalnız Ece çözdü. — “Sadece” anlamında zarf
- Gelirim yalnız fazla kalamam. — “Fakat” anlamında bağlaç
Edatlar Nasıl Bulunur?
- Şüpheli sözcüğün tek başına mı, kendisinden önceki sözle birlikte mi anlam kazandığını kontrol edin.
- Kurduğu amaç, neden, benzetme, karşılaştırma, yön, araç veya zaman ilişkisini belirleyin.
- “İle” için yerine “ve” getirme denemesini yapın.
- “Doğru” ve “karşı” sözcüklerinin bir ismi niteleyip nitelemediğine bakın.
- “Yalnız” ve “ancak” sözcüklerinde “sadece” ile “fakat” anlamlarını karşılaştırın.
- Edatın kendisinden önceki sözcükle oluşturduğu grubun cümledeki bütün görevini ayrıca değerlendirin.
Edatlarla İlgili Temel Noktalar
- Edatlar, sözcük veya söz grupları arasında anlam ilişkisi kuran görevli sözcüklerdir.
- Amaç, neden, benzetme, karşılaştırma, yön, araç, birliktelik, görelik ve zaman ilgisi kurabilirler.
- “Gibi, için, kadar, göre, ile, doğru, karşı, rağmen, başka, üzere” yaygın edatlardandır.
- “İle” yerine “ve” getirilebiliyorsa bağlaç, getirilemiyorsa çoğunlukla edattır.
- “Doğru” ve “karşı” sözcüklerinin türü cümledeki görevine göre değişir.
- “Mı/mi/mu/mü” soru edatı ayrı yazılır.
- Edat, kendisinden önceki sözcükle birlikte edat grubu oluşturur.