Sözcük Türleri başlığı altında incelediğimiz sözcüklerden biri de zarflardır. Zarflar; fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları anlam bakımından tamamlar. Bir işin nasıl, ne zaman, ne kadar ya da hangi yönde yapıldığını gösterebilir; bu bilgileri soru yoluyla da aratabilir.
Bir sözcüğün zarf olup olmadığı yalnızca biçimine bakılarak belirlenemez. Aynı sözcük bir cümlede ismi niteleyerek sıfat, başka bir cümlede fiili veya sıfatı etkileyerek zarf olabilir. Bu yazıda durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarflarını özgün örneklerle inceleyecek; zarfları sıfat ve isimlerden ayırmanın yollarını göreceğiz.
Zarf (Belirteç) Nedir?
Fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru bakımından tamamlayan sözcüklere zarf (belirteç) denir.
- Çocuk kapıyı yavaşça açtı. — Fiili durum bakımından belirtti.
- Çok yorulan sporcu dinlendi. — Fiilimsiyi miktar bakımından belirtti.
- Oldukça geniş bir salondu. — Sıfatı miktar bakımından belirtti.
- Görevli soruyu pek dikkatli açıkladı. — “Pek” zarfı, “dikkatli” zarfının derecesini bildirdi.
Zarfları bulurken önce yüklemi ve varsa fiilimsi, sıfat ya da başka zarf görevindeki sözcükleri belirlemek gerekir. Ardından incelenen sözcüğün bunlardan hangisini tamamladığına bakılır.
Zarf Türleri
Zarflar beş ana başlıkta incelenir:
- Durum zarfları
- Zaman zarfları
- Yer-yön zarfları
- Miktar zarfları
- Soru zarfları
1. Durum Zarfları
Fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildiren sözcüklere durum zarfı denir. Yükleme ya da fiilimsiye “nasıl?” sorusu sorularak bulunabilir.
- Sunucu gelişmeleri sakince anlattı.
- Çocuk merdivenleri koşarak çıktı.
- İki arkadaş güle oynaya eve döndü.
- Dosyaları özenle hazırlayan görevli salona geçti.
Kesinlik bildiren “elbette, kesinlikle, mutlaka”; olasılık bildiren “belki, galiba, herhâlde”; yineleme bildiren “yeniden, tekrar, yine” gibi sözcükler de fiilin anlamını çeşitli yönlerden tamamlar. Bazı dil bilgisi kaynaklarında bunlar ayrı alt adlarla gösterilse de temel sınıflandırmada durum zarfları içinde ele alınabilir.
Bir sözcüğün sıfat mı, zarf mı olduğunu belirleyen şey etkilediği sözcüktür.
- Dikkatli öğrenci soruyu çözdü. — “Dikkatli”, ismi nitelediği için sıfattır.
- Öğrenci soruyu dikkatli çözdü. — “Dikkatli”, fiilin nasıl yapıldığını bildirdiği için zarftır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “hızlı” sözcüğü zarf görevinde kullanılmıştır?
A) Hızlı tren istasyona yaklaştı.
B) Yarışa hızlı bir sporcu katıldı.
C) Çocuk merdivenleri hızlı çıktı.
D) Hızlı araçlara ayrı şerit ayrıldı.
E) Bu hızlı yöntem zaman kazandırır.
2. Zaman Zarfları
Fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme zamanını bildiren sözcüklere zaman zarfı denir. Yükleme “ne zaman?” sorusu sorularak bulunur.
- Şimdi kısa bir ara veriyoruz.
- Ekibimiz yarın yeniden toplanacak.
- Az önce seni arayan kişi tekrar geldi.
- Sabahleyin yola çıkan otobüs öğleden sonra ulaştı.
Zaman bildiren bir sözcük her kullanımda zarf olmaz. Cümlede bir varlığın veya kavramın adı görevindeyse isimdir.
| Kullanım | Görev | Gerekçe |
|---|---|---|
| Akşam sizi arayacağım. | Zarf | Arama işinin zamanını bildirir. |
| Akşamı evde geçirdik. | İsim | Belirtme hâli eki almış ve nesne olmuştur. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zaman zarfı vardır?
A) Çocuk merdivenleri hızla çıktı.
B) Bizi dün akşam aradı.
C) Oldukça zor bir soruydu.
D) Biraz ileri gider misiniz?
E) En güzel resmi o çizdi.
3. Yer-Yön Zarfları
Fiilin yöneldiği yeri veya yönü bildiren içeri, dışarı, ileri, geri, yukarı, aşağı, öte, beri sözcükleri ek almadan kullanıldığında yer-yön zarfı olur. Yükleme “nereye?” sorusu sorularak bulunabilir.
- Misafirleri hemen içeri aldılar.
- Çocuk sesleri duyunca dışarı koştu.
- Biraz geri çekilir misiniz?
- Görevli kutuları yukarı taşıdı.
Yer-yön sözcükleri yönelme, bulunma veya ayrılma hâli eki aldığında zarf olmaktan çıkar ve isim görevine geçer.
| Yer-yön zarfı | İsim |
|---|---|
| Herkes dışarı çıktı. | Herkes dışarıya çıktı. |
| Biraz öte geç. | Ötede boş bir masa var. |
Ayrıca bu sözcükler bir ismin önünde onu belirttiğinde sıfat olur: “Aşağı mahallede elektrik kesilmiş.”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön bildiren sözcük zarf değildir?
A) Biraz geri çekildi.
B) Çocuklar dışarı çıktı.
C) Kutuyu aşağıya indirdi.
D) Misafirleri içeri aldı.
E) Az sonra yukarı çıkacağız.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön zarfı kullanılmıştır?
A) Çantaları yukarıya taşıdılar.
B) Yukarı katta sessizlik vardı.
C) Yukarıdan gelen ses herkesi şaşırttı.
D) Biraz yukarı çıkarsan manzarayı görebilirsin.
E) Yukarısı akşamları daha serin olur.
4. Miktar Zarfları
Fiillerin, fiilimsilerin, sıfatların veya başka zarfların derecesini ve miktarını bildiren sözcüklere miktar zarfı denir. “Ne kadar?” sorusuna cevap verir. “Az, biraz, çok, pek, oldukça, epey, fazla, daha, en” sık kullanılan miktar zarflarındandır.
- Bu hafta çok çalıştı. — Fiilin miktarını bildirdi.
- Fazla konuşan aday süreyi yetiştiremedi. — Fiilimsinin miktarını bildirdi.
- Salon oldukça genişti. — Sıfatın derecesini bildirdi.
- Görevli soruyu daha açık anlattı. — Durum zarfının derecesini bildirdi.
- Bu, grubun en zor sorusuydu. — Sıfatın en üstünlük derecesini bildirdi.
“Daha” karşılaştırma ve üstünlük; “en” ise en üstünlük anlamı katar. Bu sözcüklerin zarf sayılabilmesi için bir fiili, fiilimsiyi, sıfatı ya da başka zarfı derecelendirmesi gerekir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı bir başka zarfın derecesini bildirmiştir?
A) Bu yıl çok kitap okudu.
B) Görevli konuyu daha açık anlattı.
C) Salon oldukça geniş görünüyordu.
D) En uzun yolculuğumuz dün başladı.
E) Biraz su içip dinlendi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı bir sıfatı derecelendirmiştir?
A) Çocuk çok konuştu.
B) Oldukça uzun bir yolculuk yaptık.
C) Seni biraz bekledik.
D) Daha dikkatli yürüdü.
E) En önde kardeşim oturuyordu.
5. Soru Zarfları
Fiilleri veya fiilimsileri soru yoluyla durum, zaman, sebep ya da miktar bakımından tamamlayan sözcüklere soru zarfı denir. “Nasıl, ne zaman, neden, niçin, ne kadar” ve “ne” sözcüğü bu görevde kullanılabilir.
- Bu soruyu nasıl çözdün? — Durum
- Toplantı ne zaman başlayacak? — Zaman
- Bizi neden beklemedin? — Sebep
- Bu bölüm için ne kadar çalıştın? — Miktar
- Ne ağlayıp duruyorsun? — “Niçin?” anlamında soru zarfı
Bir soru sözcüğünün türü, soruya verilen cevabın görevinden yararlanılarak da bulunabilir: “Okula nasıl gittin?” sorusunun “yürüyerek” cevabı durum zarfıdır; buna göre “nasıl” da soru zarfıdır.
| Soru sıfatı | Soru zamiri | Soru zarfı |
|---|---|---|
| Hangi kitabı aldın? | Hangisini aldın? | Kitabı neden aldın? |
| Bir ismi belirtir. | Bir ismin yerini tutar. | Fiili soru yoluyla tamamlar. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zarfı kullanılmıştır?
A) Kaç kitap okudun?
B) Hangi yoldan geldiniz?
C) Bu işi nasıl tamamladınız?
D) Kimin kalemi kayboldu?
E) Ne renk bir çanta aldın?
Zarflar Nasıl Bulunur?
- Önce cümlenin yüklemini ve varsa fiilimsileri bulun.
- İncelenen sözcüğün bir ismi mi, yoksa fiil, fiilimsi, sıfat ya da zarfı mı etkilediğini belirleyin.
- İsmi niteleyen veya belirten sözcüğün sıfat olabileceğini unutmayın.
- “Nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar?” sorularından uygun olanı sorun.
- Yer-yön sözcüğünün hâl eki alıp almadığını kontrol edin.
- Soru sözcüklerinde sorulan ögeyi ve mümkünse verilen cevabın türünü belirleyin.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “güzel” sözcüğü zarf görevindedir?
A) Güzel çiçekler bahçeyi süslüyordu.
B) Bu güzel haberi herkese anlattı.
C) Kardeşim çok güzel konuşur.
D) Güzel günler yakında gelecek.
E) Masada güzel bir örtü vardı.
Zarfı Ayırt Etmek İçin İzlenecek Yol
- Zarflar; fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ve başka zarfları anlam bakımından tamamlar.
- Durum zarfları “nasıl?”, zaman zarfları “ne zaman?”, yer-yön zarfları “nereye?”, miktar zarfları “ne kadar?” sorularına cevap verir.
- Soru zarfları fiili veya fiilimsiyi soru yoluyla tamamlar.
- Bir sözcük ismi niteliyorsa sıfat, fiili veya sıfatı etkiliyorsa zarf olabilir.
- “İçeri, dışarı, ileri, geri, yukarı, aşağı, öte, beri” sözcükleri ek almadan yön bildirdiğinde yer-yön zarfıdır.
- Zaman ve yön bildiren sözcüklerin türü, cümledeki görevine göre değişebilir.
Bir önceki konu için Zamirler yazısına dönebilir; sıradaki konu için Edatlar (İlgeçler) yazısına geçebilirsiniz.