TYT Harita Bilgisi, Ölçek ve Harita Hesaplamaları konu anlatımı kapsamında harita unsurları, projeksiyonlar, harita türleri ve ölçekler, uzunluk ve alan hesapları, eğim, yer şekillerinin gösterimi, izohips ve temel CBS kavramları işlenecektir.
TYT coğrafya konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Haritanın Temel Özellikleri
Harita, Kroki ve Haritanın Elemanları
Harita, Dünya’nın tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belirli bir ölçekle küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Kroki de kuş bakışı çizilir; ancak ölçek zorunluluğu bulunmadığı için kroki üzerinden kesin uzunluk veya alan hesabı yapılamaz.
Bir haritanın doğru okunabilmesi için başlık, yön, ölçek, lejant ve koordinat bilgilerinin işlevi bilinmelidir. Başlık haritanın konusunu; lejant renk ve sembollerin anlamını; yön oku kuzeyi; koordinatlar mutlak konumu; ölçek ise haritadaki küçültme oranını gösterir.
Projeksiyon Yöntemleri ve Bozulma
Küreye yakın bir yüzeyin düzleme aktarılması sırasında şekil, alan, uzaklık veya yön özelliklerinden en az biri bozulur. Projeksiyon, seçilen amaca ve gösterilecek enlem kuşağına göre bu bozulmaları azaltma yöntemidir. Bozulma, projeksiyon yüzeyinin Dünya’ya temas ettiği alanda az; temas alanından uzaklaştıkça daha fazladır.
Ölçek ve Harita Çeşitleri
Haritalar kullanım amacına göre de sınıflandırılır. Genel haritalar fiziki, siyasi ve idari özellikler gibi geniş kullanımlı bilgileri; tematik haritalar ise iklim, nüfus, jeoloji veya tarım gibi belirli bir konunun dağılışını gösterir.
Kesir Ölçek ve Çizgi Ölçek
Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçekte pay her zaman 1’dir; payda, gerçek uzunluğun kaç kez küçültüldüğünü gösterir. Örneğin 1:500.000 ölçeğinde haritadaki 1 cm, gerçekte 500.000 cm yani 5 km’dir.
Çizgi ölçek, eş aralıklı bir doğru üzerinde gerçek uzaklıkların gösterilmesidir. Harita fotokopiyle orantılı biçimde büyütülür veya küçültülürse çizgi ölçek de haritayla birlikte değişir ve geçerliliğini korur. Kesir ölçeğin sayısal değeri ise yeniden hesaplanmalıdır.
→
→
Büyük ve Küçük Ölçekli Haritalar
Kesir ölçeklerde paylar eşit olduğundan ölçeğin büyüklüğü paydadan anlaşılır. Paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir. Aynı boyuttaki kâğıtlarda büyük ölçekli harita daha dar bir yeryüzü alanını daha ayrıntılı ve daha az küçülterek gösterir. Küçük ölçekli harita daha geniş bir yeryüzü alanını daha fazla küçültür; ayrıntı azalır ve genelleştirme artar.
| Özellik | Büyük ölçek | Küçük ölçek |
|---|---|---|
| Payda | Küçük | Büyük |
| Gösterilen yeryüzü alanı (aynı boyuttaki kâğıtlarda) | Dar | Geniş |
| Ayrıntı | Fazla | Az |
| Küçültme ve genelleştirme | Az | Fazla |
| İzohips aralığı | Genellikle küçük | Genellikle büyük |
Aynı gerçek bölgeyi gösteren iki haritada büyük ölçekli haritanın çizimi kâğıt üzerinde daha fazla yer kaplar. Kâğıt boyutları farklı olabileceğinden kaplanan kâğıt alanı tek başına haritaların ölçeklerini karşılaştırmak için kullanılamaz.
Harita Hesaplamaları
Uzunluk ve Ölçek Hesapları
Uzunluk hesabında harita uzunluğu ile gerçek uzunluk aynı birime çevrilmelidir. Kesir ölçeğin paydası n olmak üzere temel ilişkiler şöyledir: Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu * n; Harita uzunluğu = Gerçek uzunluk ÷ n. Ölçek bulunurken harita uzunluğu gerçek uzunluğa bölünür ve sonuç 1n biçimine getirilir.
*
=
Alan Hesabı ve Ölçek Değişimi
Alan hesabında doğrusal ölçek paydasının karesi kullanılır: Yeryüzündeki izdüşüm alanı = Harita alanı * n². Bu bağıntı, arazinin yatay düzleme izdüşen alanını verir; eğimli arazi yüzeyinin gerçek alanını tek başına vermez. Birim dönüşümünde alan birimi karesel düşünülür; 1 km² = 10.000.000.000 cm²’dir.
Harita doğrusal olarak iki kat büyütülürse haritadaki uzunluklar iki katına, kâğıt üzerindeki alan dört katına çıkar. Aynı gerçek alan gösterildiği için ölçek paydası yarıya iner. Harita yarıya küçültülürse uzunluklar yarıya, kâğıt alanı dörtte bire iner; ölçek paydası iki katına çıkar.
Eğim Hesabı
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır. Yükselti farkı ile yatay uzaklık aynı birimde olmalıdır. Eğim (%) = Yükselti farkı ÷ Yatay uzaklık * 100; binde değer istenirse 1000 ile çarpılır. Yatay uzaklık, eğimli yüzey boyunca ölçülen yol değil; iki nokta arasındaki yatay izdüşüm uzaklığıdır.
Yer Şekillerinin Haritada Gösterilmesi
Renklendirme, Gölgelendirme ve Kabartma
Fiziki haritalarda yükselti ve derinlik farklı yöntemlerle gösterilebilir. Renklendirmede yeşil, sarı, turuncu ve kahverengi tonları yükselti basamaklarını; mavi tonları deniz derinliklerini gösterir. Bu renkler bitki örtüsünü değil, yükselti ve derinliği anlatır. Gölgelendirme eğimi ve yer şeklinin görünüşünü belirginleştirir fakat tek başına kesin yükselti vermez. Kabartma yöntemi araziyi üç boyutlu gösterir; yapımı ve taşınması güçtür.
İzohips Kuralları ve Topografik Profil
İzohips, deniz seviyesine göre aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğridir. Aynı haritada iki komşu izohips arasındaki yükselti farkı sabittir. Eğriler sıklaştıkça eğim artar, seyrekleştikçe azalır. Kıyı çizgisi 0 metre izohipsidir. İzohipsler normal koşullarda birbirini kesmez; kapalı çanaklarda içe bakan taramalar yükseltinin merkeze doğru azaldığını gösterir.
Akarsular izohipsleri kestiğinde eğriler genellikle V biçimini alır; V’nin sivri ucu akarsuyun kaynağına, yani yükseltinin arttığı yöne bakar. Sırtlarda V/U biçiminin sivri ucu alçalan yöne uzanır. Doruk, iç içe kapalı eğrilerin merkezindeki en yüksek kesimdir. Topografik profil, seçilen bir doğrultu boyunca izohips kesişimlerinin yükselti grafiğine aktarılmasıyla elde edilir.
Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Harita Verisi
CBS, Katmanlar ve Nokta-Çizgi-Alan Gösterimi
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), konuma bağlı verilerin toplanması, saklanması, katmanlar hâlinde düzenlenmesi, analiz edilmesi ve görselleştirilmesidir. Uydu görüntüsü, arazi ölçümü ve nüfus verisi gibi farklı kaynaklar aynı koordinat sistemi üzerinde ilişkilendirilebilir. Böylece yalnız bir harita çizilmez; konumsal sorulara yanıt verebilen bir veri sistemi kurulur.
Yeryüzündeki izdüşüm alanı, yer şekillerindeki engebe ve çukurlar yok sayılıp yüzey yatay kabul edildiğinde hesaplanan alandır. Ölçek paydasının karesiyle bulunan değer bu izdüşüm alanıdır. Gerçek arazi yüzey alanı, eğimli yüzeyleri de içerir; bu nedenle izdüşüm alanına eşit ya da ondan büyüktür. Harita alanı ve ölçek paydası tek başına gerçek arazi yüzey alanını vermez. Engebe arttıkça iki değer arasındaki fark büyür.


