TYT HARİTA BİLGİSİ, ÖLÇEK VE HARİTA HESAPLAMALARI

0
114
TYT Harita Bilgisi, Ölçek ve Harita Hesaplamaları konu anlatımı kapağı

TYT Harita Bilgisi, Ölçek ve Harita Hesaplamaları konu anlatımı kapsamında harita unsurları, projeksiyonlar, harita türleri ve ölçekler, uzunluk ve alan hesapları, eğim, yer şekillerinin gösterimi, izohips ve temel CBS kavramları işlenecektir.
TYT coğrafya konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Haritanın Temel Özellikleri

Harita, Kroki ve Haritanın Elemanları

Harita, Dünya’nın tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belirli bir ölçekle küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Kroki de kuş bakışı çizilir; ancak ölçek zorunluluğu bulunmadığı için kroki üzerinden kesin uzunluk veya alan hesabı yapılamaz.

Bir haritanın doğru okunabilmesi için başlık, yön, ölçek, lejant ve koordinat bilgilerinin işlevi bilinmelidir. Başlık haritanın konusunu; lejant renk ve sembollerin anlamını; yön oku kuzeyi; koordinatlar mutlak konumu; ölçek ise haritadaki küçültme oranını gösterir.

Haritanın başlık, yön, koordinat, lejant ve ölçek elemanları ile uzunluk ve alan hesabı

BaşlıkHaritanın hangi alanı ve konuyu gösterdiğini açıklar
LejantRenk, tarama ve sembollerin anlamını verir
Yön ve koordinatBakış yönünü ve mutlak konumu belirler
ÖlçekHarita ile gerçek dünya arasındaki küçültme oranını kurar
Örnek - 1
Bir çizimin harita sayılabilmesi için aşağıdakilerden hangisi zorunludur?

A) Yalnız yerleşmeleri göstermesi
B) Renkli hazırlanması
C) Belirli bir küçültme oranına sahip olması
D) Dünya’nın tamamını göstermesi
E) Yükselti basamaklarını içermesi
Haritanın ayırt edici özelliklerinden biri ölçekli olmasıdır. Kroki kuş bakışı çizilebilir fakat belirli bir küçültme oranı taşımak zorunda değildir.

Cevap: C

Projeksiyon Yöntemleri ve Bozulma

Küreye yakın bir yüzeyin düzleme aktarılması sırasında şekil, alan, uzaklık veya yön özelliklerinden en az biri bozulur. Projeksiyon, seçilen amaca ve gösterilecek enlem kuşağına göre bu bozulmaları azaltma yöntemidir. Bozulma, projeksiyon yüzeyinin Dünya’ya temas ettiği alanda az; temas alanından uzaklaştıkça daha fazladır.

Silindirik projeksiyonEkvator ve çevresinde bozulma daha azdır; kutuplara doğru artar
Konik projeksiyonOrta enlemlerde uzanan ülkeler için daha elverişlidir
Düzlem projeksiyonTemas noktasının çevresinde daha doğru, kenarlara doğru daha bozuktur
Seçim ilkesiTek bir yöntem her bölgede ve her amaçta en doğru sonucu vermez
Örnek - 2
Doğu-batı yönünde uzanan orta enlem ülkelerini göstermede aşağıdaki projeksiyonlardan hangisi daha uygundur?

A) Silindirik projeksiyon
B) Konik projeksiyon
C) Yalnız kutupsal düzlem projeksiyonu
D) Ölçeksiz kroki
E) Kabartma yöntemi
Konik projeksiyon, orta enlem kuşağındaki geniş ve doğu-batı yönünde uzanan alanlarda bozulmayı azaltmak için uygundur.

Cevap: B

Ölçek ve Harita Çeşitleri

Haritalar kullanım amacına göre de sınıflandırılır. Genel haritalar fiziki, siyasi ve idari özellikler gibi geniş kullanımlı bilgileri; tematik haritalar ise iklim, nüfus, jeoloji veya tarım gibi belirli bir konunun dağılışını gösterir.

Genel haritaFiziki, siyasi ve idari özellikleri geniş kullanıcı kitlesine sunar
Tematik haritaTek bir olgunun dağılışını, yoğunluğunu veya ilişkisini öne çıkarır

Kesir Ölçek ve Çizgi Ölçek

Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçekte pay her zaman 1’dir; payda, gerçek uzunluğun kaç kez küçültüldüğünü gösterir. Örneğin 1:500.000 ölçeğinde haritadaki 1 cm, gerçekte 500.000 cm yani 5 km’dir.

Çizgi ölçek, eş aralıklı bir doğru üzerinde gerçek uzaklıkların gösterilmesidir. Harita fotokopiyle orantılı biçimde büyütülür veya küçültülürse çizgi ölçek de haritayla birlikte değişir ve geçerliliğini korur. Kesir ölçeğin sayısal değeri ise yeniden hesaplanmalıdır.

Kesir ölçeğin paydasıSantimetre cinsinden gerçek karşılık

Sıfırları düzenlecm → m için 2, cm → km için 5 sıfır

Çizgi ölçeğe aktarSeçilen her santimetre aralığına gerçek değeri yaz
Örnek - 3
Bir harita fotokopiyle orantılı biçimde iki kat büyütülürse aşağıdakilerden hangisi değişmeden kullanılabilir?

A) Eski kesir ölçeğin paydası
B) Haritanın kâğıt üzerindeki alanı
C) Haritadaki iki nokta arasındaki santimetre değeri
D) Haritayla birlikte büyütülen çizgi ölçek
E) Haritanın küçültme oranı
Çizgi ölçek haritayla aynı oranda büyüdüğü için uzunluk ilişkisini korur. Kesir ölçeğin paydası ise yeni boyuta göre değişir.

Cevap: D

Büyük ve Küçük Ölçekli Haritalar

Kesir ölçeklerde paylar eşit olduğundan ölçeğin büyüklüğü paydadan anlaşılır. Paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir. Aynı boyuttaki kâğıtlarda büyük ölçekli harita daha dar bir yeryüzü alanını daha ayrıntılı ve daha az küçülterek gösterir. Küçük ölçekli harita daha geniş bir yeryüzü alanını daha fazla küçültür; ayrıntı azalır ve genelleştirme artar.

Özellik Büyük ölçek Küçük ölçek
Payda Küçük Büyük
Gösterilen yeryüzü alanı (aynı boyuttaki kâğıtlarda) Dar Geniş
Ayrıntı Fazla Az
Küçültme ve genelleştirme Az Fazla
İzohips aralığı Genellikle küçük Genellikle büyük

Aynı gerçek bölgeyi gösteren iki haritada büyük ölçekli haritanın çizimi kâğıt üzerinde daha fazla yer kaplar. Kâğıt boyutları farklı olabileceğinden kaplanan kâğıt alanı tek başına haritaların ölçeklerini karşılaştırmak için kullanılamaz.

Örnek - 4
Aynı bölgeyi gösteren 1:100.000 ve 1:1.000.000 ölçekli iki harita karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) 1:1.000.000 ölçekli haritada ayrıntı daha fazladır.
B) 1:100.000 ölçekli haritada küçültme oranı daha fazladır.
C) 1:100.000 ölçekli harita daha büyük ölçeklidir.
D) İki haritanın ölçeği eşittir.
E) 1:1.000.000 ölçekli haritanın paydası daha küçüktür.
Paylar eşit olduğunda paydası küçük olan kesir daha büyüktür. Bu nedenle 1:100.000 büyük ölçekli, daha ayrıntılı ve daha az küçültülmüş haritadır.

Cevap: C

Harita Hesaplamaları

Uzunluk ve Ölçek Hesapları

Uzunluk hesabında harita uzunluğu ile gerçek uzunluk aynı birime çevrilmelidir. Kesir ölçeğin paydası n olmak üzere temel ilişkiler şöyledir: Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu * n; Harita uzunluğu = Gerçek uzunluk ÷ n. Ölçek bulunurken harita uzunluğu gerçek uzunluğa bölünür ve sonuç 1n biçimine getirilir.

Harita uzunluğuÖlçülen santimetre değeri

Ölçek paydasıKüçültme sayısı

Gerçek uzunlukÖnce cm, sonra istenen birim
Örnek - 5
1:600.000 ölçekli bir haritada 4 cm ölçülen kuş uçuşu uzaklık gerçekte kaç kilometredir?

A) 2,4 km
B) 24 km
C) 40 km
D) 150 km
E) 240 km
4 * 600.000 = 2.400.000 cm bulunur. Santimetre kilometreye çevrilirken 100.000’e bölünür: 2.400.000 ÷ 100.000 = 24 km.

Cevap: B

Alan Hesabı ve Ölçek Değişimi

Alan hesabında doğrusal ölçek paydasının karesi kullanılır: Yeryüzündeki izdüşüm alanı = Harita alanı * n². Bu bağıntı, arazinin yatay düzleme izdüşen alanını verir; eğimli arazi yüzeyinin gerçek alanını tek başına vermez. Birim dönüşümünde alan birimi karesel düşünülür; 1 km² = 10.000.000.000 cm²’dir.

Harita doğrusal olarak iki kat büyütülürse haritadaki uzunluklar iki katına, kâğıt üzerindeki alan dört katına çıkar. Aynı gerçek alan gösterildiği için ölçek paydası yarıya iner. Harita yarıya küçültülürse uzunluklar yarıya, kâğıt alanı dörtte bire iner; ölçek paydası iki katına çıkar.

İki kat büyütmeUzunluk *2, kâğıt alanı *4, payda ÷2
Yarıya küçültmeUzunluk ÷2, kâğıt alanı ÷4, payda *2
Örnek - 6
1:200.000 ölçekli bir haritada 3 cm² yer kaplayan alanın yeryüzündeki izdüşüm alanı kaç km²’dir?

A) 6 km²
B) 8 km²
C) 12 km²
D) 24 km²
E) 60 km²
1 cm harita uzunluğu yeryüzündeki yatay izdüşümde 2 km’ye karşılık gelir. Alan dönüşümünde bu uzunluk karesini alır: 1 cm² harita alanı → 4 km² izdüşüm alanı. Buna göre 3 cm² harita alanının yeryüzündeki izdüşüm alanı 12 km²’dir.

Cevap: C

Eğim Hesabı

Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır. Yükselti farkı ile yatay uzaklık aynı birimde olmalıdır. Eğim (%) = Yükselti farkı ÷ Yatay uzaklık * 100; binde değer istenirse 1000 ile çarpılır. Yatay uzaklık, eğimli yüzey boyunca ölçülen yol değil; iki nokta arasındaki yatay izdüşüm uzaklığıdır.

Dikkat
Eğim hesabında kilometre ile metre doğrudan bölünmez. Önce birimler eşitlenir; ardından yükselti farkı, iki noktanın yükseltilerinin farkı alınarak bulunur.
Örnek - 7
Yükselti farkı 300 metre, yatay uzaklığı 5 kilometre olan bir yamacın eğimi yüzde kaçtır?

A) %0,6
B) %3
C) %5
D) %6
E) %15
5 km = 5000 m’dir. Eğim = 300 ÷ 5000 * 100 = %6 bulunur.

Cevap: D

Yer Şekillerinin Haritada Gösterilmesi

Renklendirme, Gölgelendirme ve Kabartma

Fiziki haritalarda yükselti ve derinlik farklı yöntemlerle gösterilebilir. Renklendirmede yeşil, sarı, turuncu ve kahverengi tonları yükselti basamaklarını; mavi tonları deniz derinliklerini gösterir. Bu renkler bitki örtüsünü değil, yükselti ve derinliği anlatır. Gölgelendirme eğimi ve yer şeklinin görünüşünü belirginleştirir fakat tek başına kesin yükselti vermez. Kabartma yöntemi araziyi üç boyutlu gösterir; yapımı ve taşınması güçtür.

RenklendirmeYükselti ve derinlik basamaklarını renklerle gösterir
GölgelendirmeIşık-gölge ile eğim ve şekil algısını güçlendirir
KabartmaYer şekillerini üç boyutlu ve gerçeğe yakın gösterir
İzohipsEş yükselti eğrileriyle ölçülebilir yorum ve profil sağlar
Örnek - 8
Fiziki haritalarda yüksek alanların kahverengi tonlarıyla gösterilmesi aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

A) Bitki örtüsünün gür olduğunu
B) Yükseltinin fazla olduğunu
C) Yağışın az olduğunu
D) Nüfus yoğunluğunun düşük olduğunu
E) Toprağın verimsiz olduğunu
Fiziki haritadaki yükselti renkleri bitki örtüsünü değil, deniz seviyesine göre yükselti basamaklarını gösterir. Kahverengi tonları yüksek alanları temsil eder.

Cevap: B

İzohips Kuralları ve Topografik Profil

İzohips, deniz seviyesine göre aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğridir. Aynı haritada iki komşu izohips arasındaki yükselti farkı sabittir. Eğriler sıklaştıkça eğim artar, seyrekleştikçe azalır. Kıyı çizgisi 0 metre izohipsidir. İzohipsler normal koşullarda birbirini kesmez; kapalı çanaklarda içe bakan taramalar yükseltinin merkeze doğru azaldığını gösterir.

Akarsular izohipsleri kestiğinde eğriler genellikle V biçimini alır; V’nin sivri ucu akarsuyun kaynağına, yani yükseltinin arttığı yöne bakar. Sırtlarda V/U biçiminin sivri ucu alçalan yöne uzanır. Doruk, iç içe kapalı eğrilerin merkezindeki en yüksek kesimdir. Topografik profil, seçilen bir doğrultu boyunca izohips kesişimlerinin yükselti grafiğine aktarılmasıyla elde edilir.

Örnek - 9
İzohipslerin eğimi gösterme biçimi ve A-B doğrultusunun topografik profili
Yukarıdaki izohips ve profil görseline göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) A tarafındaki yamaç B tarafındakinden daha diktir.
B) B tarafında izohipsler daha sıktır.
C) A-B doğrultusunda yükselti sürekli azalır.
D) En yüksek nokta 500 metredir.
E) İzohips aralığı 200 metredir.
A tarafında eş yükselti eğrileri daha sık olduğundan yatay uzaklık başına yükselti değişimi daha fazladır; bu yamaç daha diktir. Görselde izohips aralığı 100 metre, doruk ise 540 metredir.

Cevap: A

Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Harita Verisi

CBS, Katmanlar ve Nokta-Çizgi-Alan Gösterimi

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), konuma bağlı verilerin toplanması, saklanması, katmanlar hâlinde düzenlenmesi, analiz edilmesi ve görselleştirilmesidir. Uydu görüntüsü, arazi ölçümü ve nüfus verisi gibi farklı kaynaklar aynı koordinat sistemi üzerinde ilişkilendirilebilir. Böylece yalnız bir harita çizilmez; konumsal sorulara yanıt verebilen bir veri sistemi kurulur.

Yeryüzündeki izdüşüm alanı, yer şekillerindeki engebe ve çukurlar yok sayılıp yüzey yatay kabul edildiğinde hesaplanan alandır. Ölçek paydasının karesiyle bulunan değer bu izdüşüm alanıdır. Gerçek arazi yüzey alanı, eğimli yüzeyleri de içerir; bu nedenle izdüşüm alanına eşit ya da ondan büyüktür. Harita alanı ve ölçek paydası tek başına gerçek arazi yüzey alanını vermez. Engebe arttıkça iki değer arasındaki fark büyür.

NoktaKuyu, okul, ölçüm istasyonu veya tekil olay
ÇizgiAkarsu, yol, fay veya ulaşım hattı
AlanGöl, orman, tarım alanı veya yönetim bölgesi
KatmanAynı tür verilerin ayrı tutulup birlikte analiz edilmesi
Örnek - 10
Bir CBS çalışmasında şehirler arası kara yolu ağı hangi temel geometrik veri türüyle gösterilir?

A) Yalnız nokta
B) Yalnız alan
C) Çizgi
D) Ölçeksiz kroki
E) Yükselti basamağı
Kara yolu, belirli bir doğrultuda uzanan bağlantı ağıdır ve CBS’de çizgi geometrisiyle gösterilir. Şehir merkezleri nokta, il sınırları içindeki yüzeyler ise alan verisi olabilir.

Cevap: C

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz