TYT Doğa, İnsan ve Coğrafya Bilimi konu anlatımı; doğal ortamı oluşturan unsurları, insan ile doğa arasındaki karşılıklı etkileşimi ve coğrafyanın temel inceleme alanlarını açıklar. Coğrafya yalnız dağ, akarsu veya ülke adlarını öğrenmek değildir. Bir olayın nerede görüldüğünü, neden orada gerçekleştiğini ve başka olaylarla nasıl bağlantı kurduğunu araştırır.
Bu yaklaşım sayesinde bir bölgede yerleşmelerin neden seyrek olduğunu, tarım ürünlerinin niçin değiştiğini ya da bir doğal olayın hangi koşullarda afete dönüştüğünü açıklamak mümkün olur. Coğrafi bilgi, doğal çevreyi ve insan faaliyetlerini aynı sistemin parçaları olarak değerlendirmeyi sağlar.
DOĞA, İNSAN VE COĞRAFYA BİLİMİ
Doğa, insan etkisi olmadan var olan ve işleyen canlı-cansız çevredir. İnsan ise ihtiyaçlarını karşılamak için bu çevreden yararlanır, çevreye uyum sağlar ve teknolojik imkânları ölçüsünde çevreyi değiştirir. Doğa ile insanın birlikte oluşturduğu ve birbirini etkilediği alana coğrafi ortam denir.
Coğrafya; yeryüzündeki doğal ve beşerî olayların oluşumunu, dağılışını ve birbirleriyle ilişkisini inceleyen bilimdir. Bu nedenle aynı olay hem doğal hem de toplumsal sonuçlarıyla ele alınabilir. Örneğin yağış bir atmosfer olayıdır; fakat tarım, ulaşım, nüfus ve yerleşme üzerinde de etkili olur.
Doğal ortamYer şekilleri, su, hava ve canlılar
+
Beşerî ortamİnsanların kurduğu ve düzenlediği çevre
→
Coğrafi ortamDoğa ile insanın karşılıklı etkileşim alanı
Örnek - 1
Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?
A) Akarsu vadisi
B) Volkanik dağ
C) Baraj gölü
D) Doğal orman
E) Kıyı ovası
Baraj gölü, insanların suyu depolamak ve enerji üretmek gibi amaçlarla akarsu üzerinde oluşturduğu beşerî bir unsurdur. Diğer seçenekler doğal süreçlerle meydana gelir.
Cevap: C
DOĞAL ORTAMIN DÖRT TEMEL BİLEŞENİ
Doğal ortam, birbirinden kopuk parçalar değil sürekli madde ve enerji alışverişi yapan dört temel sistemden oluşur. Bu sistemlerin sınırları kesin değildir; bir olay çoğu zaman birden fazla küreyi etkiler.
Litosfer (taş küre)Yer kabuğu, kayaçlar, topraklar ve yer şekilleri
Atmosfer (hava küre)Dünya’yı çevreleyen gazlar ve hava olayları
Hidrosfer (su küre)Okyanus, deniz, göl, akarsu, yer altı suyu ve buzullar
Biyosfer (canlı küre)Bitkiler, hayvanlar, mikroorganizmalar ve insanlar
Bir akarsuyun yatağını aşındırması hidrosfer ile litosferin; bitkilerin yağış ve sıcaklığa göre dağılışı biyosfer ile atmosferin etkileşimine örnektir. İnsan da biyosferin bir parçasıdır ancak üretim, yerleşme ve ulaşım faaliyetleriyle bütün doğal sistemleri etkileyebilir.
Örnek - 2
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Litosfer – kayaçlar
B) Atmosfer – hava olayları
C) Hidrosfer – akarsular
D) Biyosfer – canlılar
E) Atmosfer – yer şekilleri
Yer şekilleri litosferin unsurlarıdır. Atmosfer, Dünya’yı çevreleyen gaz tabakası ile bu tabakada gerçekleşen hava olaylarını kapsar.
Cevap: E
İNSAN VE DOĞA ARASINDAKİ ETKİLEŞİM
İnsan-doğa etkileşimi tek yönlü değildir. Doğal koşullar insan yaşamını etkiler; insan bu koşullara uyum sağlar ve ihtiyaçları doğrultusunda doğal ortamı değiştirir. Teknoloji geliştikçe insanın çevreyi değiştirme gücü artmış, ancak doğaya bağımlılığı tamamen ortadan kalkmamıştır.
Doğanın insana etkisiİklim, yer şekilleri ve su kaynakları yaşam biçimini yönlendirir
İnsanın doğaya uyumuFaaliyetler doğal koşullara göre biçimlenir
İnsanın doğayı değiştirmesiBaraj, kanal, tünel, tarla ve yerleşmeler oluşturulur
Karşılıklı sonuçHer müdahale yeni ekonomik ve çevresel etkiler doğurabilir
Soğuk bölgelerde kalın giysilerin ve yalıtımlı evlerin kullanılması, kurak alanlarda suya yakın yerleşilmesi ve eğimli arazilerde taraçalama yapılması doğaya uyuma örnektir. Bataklıkların kurutulması, tüneller açılması, barajlar kurulması ve denizin doldurulması ise insanın doğal ortamı değiştirdiğini gösterir.
İnsan müdahalesinin sonucu her zaman yalnız olumlu değildir. Ormanların tahribi erozyonu artırabilir, plansız kentleşme sel zararını büyütebilir, aşırı yer altı suyu kullanımı çökmelere yol açabilir. Bu nedenle coğrafya, insan ihtiyaçları ile doğal sistemlerin sınırlarını birlikte değerlendirir.
Örnek - 3
Karadeniz kıyılarında engebenin fazla olması nedeniyle kırsal yerleşmelerin dağınık olması aşağıdakilerden hangisine örnektir?
A) İnsanların iklimi değiştirmesine
B) Doğal koşulların insan yaşamını etkilemesine
C) Beşerî çevrenin doğal çevreden bağımsız olmasına
D) Teknolojinin doğaya bağımlılığı bitirmesine
E) Biyosferin hidrosferden ayrılmasına
Engebeli yer şekilleri evlerin birbirinden uzak kurulmasına yol açmıştır. Bu durum, doğal çevrenin yerleşme düzeni üzerindeki etkisini gösterir.
Cevap: B
COĞRAFYANIN KONUSU VE TEMEL İLKELERİ
Coğrafya bir olayı yalnız tanımlamakla yetinmez. Olayın yeryüzündeki yerini, oluşma nedenini ve diğer olaylarla ilişkisini araştırır. Bu yaklaşım coğrafyanın üç temel ilkesinde toplanır.
Dağılış ilkesiOlay nerede görülür ve yeryüzüne nasıl dağılır?
Nedensellik ilkesiOlay neden ve hangi koşullarda oluşur?
Karşılıklı ilgi ilkesiOlayın başka doğal ve beşerî olaylarla ilişkisi nedir?
SentezYer, neden ve ilişki birlikte açıklanır
Türkiye’de nüfusun kıyılarda ve büyük kentlerde yoğunlaştığını haritada göstermek dağılış; bu yoğunluğun nedenlerini iklim, ulaşım ve iş imkânlarıyla açıklamak nedensellik; nüfus artışının konut, trafik ve çevre üzerindeki etkilerini incelemek ise karşılıklı ilgi ilkesidir.
Örnek - 4
Türkiye’de yıllık yağış miktarlarının bölgelere göre değişimini bir harita üzerinde gösteren araştırmacı, coğrafyanın öncelikle hangi ilkesinden yararlanır?
A) Nedensellik
B) Dağılış
C) Karşılıklı ilgi
D) Deneysellik
E) Kronoloji
Bir olayın hangi alanlarda ne ölçüde görüldüğünün harita üzerinde gösterilmesi dağılış ilkesine dayanır. Yağış farklarının nedenleri sorulsaydı nedensellik ilkesi öne çıkardı.
Cevap: B
FİZİKİ COĞRAFYANIN BAŞLICA DALLARI
Fiziki coğrafya, doğal ortamı oluşturan unsurları ve bu unsurların işleyişini inceler. Her alt dal belirli bir doğal sistem üzerinde yoğunlaşsa da sonuçlar çoğu zaman birlikte değerlendirilir.
JeomorfolojiYer şekillerini ve oluşum süreçlerini inceler
Klimatolojiİklim sistemlerini ve iklim tiplerini inceler
HidrografyaOkyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularını inceler
BiyocoğrafyaBitki ve hayvan topluluklarının dağılışını inceler
KartografyaHarita yapımını ve haritalardan yararlanmayı inceler
Doğal afetler coğrafyasıDoğal tehlikelerin dağılışını ve etkilerini inceler
Fiziki coğrafya başka bilimlerden yararlanır. Jeomorfoloji jeoloji ve pedolojiyle; klimatoloji meteorolojiyle; hidrografya hidroloji, limnoloji ve okyanus bilimiyle; biyocoğrafya biyoloji, botanik ve zoolojiyle; kartografya ise matematik, geometri ve astronomiyle ilişkilidir.
Örnek - 5
Bir araştırmacı akarsuların aşındırmasıyla oluşan vadilerin biçimini ve dağılışını inceliyorsa aşağıdaki coğrafya dallarından hangisiyle çalışmaktadır?
A) Nüfus coğrafyası
B) Klimatoloji
C) Jeomorfoloji
D) Siyasi coğrafya
E) Kültürel coğrafya
Vadi bir yer şeklidir. Yer şekillerini, bunları oluşturan süreçleri ve yeryüzündeki dağılışlarını jeomorfoloji inceler.
Cevap: C
Örnek - 6
Klimatoloji aşağıdaki yardımcı bilimlerden hangisinin verilerinden doğrudan yararlanır?
A) Meteoroloji
B) Arkeoloji
C) Demografi
D) Filoloji
E) İktisat
Meteoroloji atmosferdeki kısa süreli hava olaylarını gözlemler. Klimatoloji bu verilerden yararlanarak uzun süreli iklim özelliklerini inceler.
Cevap: A
BEŞERÎ COĞRAFYANIN BAŞLICA DALLARI
Beşerî coğrafya, insanların yeryüzündeki dağılışını, kurdukları yerleşmeleri, ekonomik faaliyetleri ve mekânla ilişkilerini inceler. İnsan faaliyetleri doğal koşullardan etkilendiği için beşerî coğrafya fiziki coğrafyadan bütünüyle ayrı düşünülemez.
Nüfus coğrafyasıNüfusun miktarı, yapısı, dağılışı ve hareketleri
Yerleşme coğrafyasıYerleşmelerin gelişimi, türleri ve dağılışı
Ekonomik coğrafyaTarım, sanayi, ticaret, turizm ve diğer üretim faaliyetleri
Siyasi coğrafyaDevlet, sınır, güç ve mekân ilişkileri
Kültürel coğrafyaDil, din, mimari ve yaşam biçimlerinin mekânsal özellikleri
Sosyal coğrafyaToplumsal ilişkiler ve eşitsizliklerin mekânsal görünümü
Nüfus coğrafyası demografi ve istatistikten; yerleşme coğrafyası tarih ve arkeolojiden; ekonomik coğrafya iktisattan; kültürel ve sosyal coğrafya ise sosyoloji ve antropolojiden yararlanır. Yardımcı bilimler coğrafyanın yer, dağılış ve ilişki bakışını ortadan kaldırmaz; bu bakışı güçlendiren veri sağlar.
Örnek - 7
Bir ülkede doğum oranlarının, yaş gruplarının ve göçlerin nüfusun dağılışına etkisini inceleyen çalışma hangi coğrafya dalına aittir?
A) Biyocoğrafya
B) Nüfus coğrafyası
C) Hidrografya
D) Jeomorfoloji
E) Kartografya
Doğum, yaş yapısı, göç ve nüfus dağılışı nüfus coğrafyasının temel inceleme alanlarıdır. Bu dal demografi ve istatistik verilerinden yararlanır.
Cevap: B
COĞRAFYA BİLİMİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ
Coğrafi bilgi ilk dönemlerde yol bulma, ticaret, tarım ve yönetim ihtiyaçlarıyla gelişti. İlk Çağ’da gözlem ve tasvirler öne çıktı; Orta Çağ’da İslam dünyasındaki bilim insanları mevcut bilgileri geliştirip yeni eserler üretti. Coğrafi Keşiflerle dünya hakkındaki bilgiler genişledi, Yakın Çağ’da ise coğrafyanın yöntemleri ve alt dalları belirginleşerek modern bilim niteliği güçlendi.
İlk ÇağGözlem, tasvir ve ilk dünya haritaları
→
Orta Çağİslam dünyasında seyahat ve haritacılık
→
Yeni ÇağCoğrafi Keşiflerle bilinen dünyanın genişlemesi
→
Yakın ÇağModern coğrafyanın yöntem ve dallarının kurulması
Eratosthenes “coğrafya” adını kullanan isim olarak bilinir. Strabon, Geographika adlı eserinde gözlemlediği yerleri tanıttı; Batlamyus matematiksel coğrafya ve haritacılığa katkı sağladı. Orta Çağ’da Biruni, İdrisi, İbn Battuta ve Kaşgarlı Mahmud; Osmanlı dünyasında Piri Reis, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi önemli eserler verdi.
Modern coğrafyanın gelişiminde Alexander von Humboldt fiziki coğrafyanın, Carl Ritter ise beşerî coğrafyanın öncü isimleri kabul edilir. Cumhuriyet döneminde Besim Darkot, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç gibi bilim insanları Türkiye’deki coğrafya çalışmalarına katkıda bulundu.
Örnek - 8
“Coğrafya” adını ilk kullanan ve bu bilimin isim babası kabul edilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eratosthenes
B) Carl Ritter
C) Piri Reis
D) İbn Battuta
E) Kâtip Çelebi
Eratosthenes, “geographika” terimini kullanan ve coğrafyanın isim babası kabul edilen İlk Çağ düşünürüdür.
Cevap: A
Örnek - 9
Aşağıdaki bilim insanı ve çalışma alanı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
A) Humboldt – beşerî coğrafya
B) Ritter – fiziki coğrafya
C) Eratosthenes – ekonomik coğrafya
D) Humboldt – fiziki coğrafya
E) Strabon – klimatoloji
Alexander von Humboldt fiziki coğrafyanın, Carl Ritter ise beşerî coğrafyanın öncü kurucuları arasında kabul edilir.
Cevap: D
COĞRAFYA BİLGİSİNİN GÜNLÜK YAŞAMDAKİ ÖNEMİ
Coğrafya bilgisi; yerleşme alanı seçimi, tarımsal üretim, ulaşım planlaması, doğal kaynak kullanımı ve afet risklerinin azaltılması gibi kararlarda kullanılır. Bir yerin yalnız bugünkü görünümünü değil, doğal ve beşerî süreçlerle zaman içinde nasıl değişebileceğini de anlamaya yardım eder.
Afet bilinciTehlike ile yerleşme ve nüfus koşullarını birlikte değerlendirmek
Kaynak yönetimiSu, toprak ve enerji kaynaklarını sürdürülebilir kullanmak
Mekânsal planlamaUlaşım, yerleşme ve üretim için uygun alanları belirlemek
Çevre bilinciİnsan faaliyetlerinin doğal sistemlerdeki sonuçlarını görmek
Dikkat
Coğrafya, yalnız doğal unsurları inceleyen bir bilim değildir. İnsan faaliyetleri, doğal çevrenin insan üzerindeki etkileri ve bu iki alan arasındaki karşılıklı ilişkiler coğrafyanın temel konusudur.
Örnek - 10
Bir kentte yeni yerleşme alanı seçilirken eğim, zemin yapısı, sel riski, ulaşım olanakları ve nüfus artışının birlikte değerlendirilmesi coğrafyanın hangi özelliğini gösterir?
A) Yalnız doğal olayları ele aldığını
B) Sadece geçmiş dönemleri incelediğini
C) Doğal ve beşerî unsurları ilişkilendirdiğini
D) Deney dışında yöntem kullanmadığını
E) Her olayı tek nedene bağladığını
Yerleşme kararı doğal koşullarla nüfus ve ulaşım gibi beşerî unsurları birlikte ele almaktadır. Bu, coğrafyanın karşılıklı ilişki kuran bütüncül yaklaşımıdır.
Cevap: C
Coğrafya biliminin temelinde “nerede, neden ve neyle ilişkili?” soruları vardır. Doğal sistemler ile insan faaliyetleri bu sorularla birlikte değerlendirildiğinde yeryüzündeki benzerlikler, farklılıklar ve değişimler anlam kazanır.
