TYT canlıların sınıflandırılması konusu; canlıları yalnız dış görünüşlerine göre gruplandırmayı değil, akrabalık ilişkilerini kanıta dayalı olarak belirlemeyi amaçlar. Sorularda yapay ve filogenetik sınıflandırma ölçütleri, homolog–analog organ ayrımı, taksonomik basamakların yönü, tür kavramı ve ikili adlandırma kuralları birlikte kullanılabilir. Bu nedenle bir benzerliğin görevden mi yoksa ortak kökenden mi kaynaklandığı ve verilen bilginin hangi sınıflandırma basamağını zorunlu kıldığı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
CANLILAR NEDEN SINIFLANDIRILIR?
Sınıflandırmanın Amacı ve Temel Kavramlar
Dünya üzerindeki canlı çeşitliliği çok büyüktür. Canlıları belirli ölçütlerle gruplandırmak; canlıların incelenmesini, adlandırılmasını ve bilim insanları arasında ortak bir dil kurulmasını kolaylaştırır. Bu gruplandırmayı konu alan bilim dalına taksonomi, canlıların çeşitliliğini ve evrimsel akrabalıklarını bütüncül biçimde inceleyen alana ise sistematik denir. Sınıflandırmada kullanılan her bir birim takson olarak adlandırılır.
Sınıflandırma sabit ve değişmez bir liste değildir. Yeni fosiller, embriyolojik bulgular, protein karşılaştırmaları ya da DNA dizileri canlılar arasındaki akrabalık hakkında daha güçlü kanıt sağladığında bir canlının sınıflandırmadaki yeri yeniden değerlendirilebilir.
YAPAY VE FİLOGENETİK SINIFLANDIRMA
Yapay Sınıflandırma
Yapay, diğer adıyla ampirik sınıflandırma; canlıları yaşadığı ortam, hareket biçimi, dış görünüşü ya da görev benzerliği gibi kolay gözlenen birkaç özelliğe göre gruplandırır. Aristo’nun bitkileri ot, çalı ve ağaç; hayvanları ise yaşadıkları ortama göre ayırması bu yaklaşıma örnektir. Bu yöntemde ortak köken araştırılmadığı için birbirine uzak canlılar aynı gruba alınabilir.
Analog organlar yapay sınıflandırmada yanıltıcı olabilir. Kökenleri ve temel yapıları farklı olduğu hâlde aynı görevi yapan organlara analog organ denir. Kuş kanadı ile kelebek kanadı uçmayı sağlar; ancak yapısal ve embriyolojik kökenleri aynı değildir.
Doğal (Filogenetik) Sınıflandırma
Filogenetik sınıflandırma, canlıların evrimsel geçmişini ve ortak ataya dayanan akrabalığını esas alır. Dış görünüş tek başına yeterli değildir. Anatomik yapı, embriyonik gelişim, fizyoloji, hücresel özellikler, fosiller, protein ve DNA benzerlikleri birlikte değerlendirilir. Kanıt sayısı ve niteliği arttıkça akrabalık yorumu güçlenir.
John Ray, türü sınıflandırmanın temel birimi olarak ele alan çalışmalarıyla doğal sınıflandırmanın gelişimine katkı sağlamıştır. Linnaeus ise canlıları hiyerarşik taksonlarda düzenlemiş ve bugün de kullanılan ikili adlandırma sistemini kurmuştur. Günümüzde bu tarihsel sistem, moleküler ve filogenetik kanıtlarla sürekli geliştirilir.
Homolog organlar ortak kökenin önemli kanıtlarındandır. Kökenleri ve temel yapıları aynı, görevleri aynı ya da farklı olabilen organlara homolog organ denir. İnsan kolu, balina yüzgeci ve yarasa kanadında kemiklerin temel dizilişi benzerdir; organların kullanıldığı görevler ise farklılaşmıştır.
Görselin sol panelinde insan kolu, balina yüzgeci ve yarasa kanadındaki renkli kemikler ortak temel düzeni gösterir; bu organlar homologdur. Sağ panelde kuş ve kelebek kanadı aynı işi yapmasına rağmen farklı temel yapıya sahip olduğu için analogdur. Bir organ çifti değerlendirilirken yalnız görev adı değil, yapısal ve embriyolojik köken incelenir.
I. Kanatlar analog organdır.
II. Uçma görevi bu iki canlının yakın akraba olduğunu kanıtlar.
III. Yalnız görev benzerliğine dayalı gruplandırma yapay sınıflandırmaya yol açabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
TAKSONOMİK BASAMAKLAR
Türden Âleme Sınıflandırma Birimleri
TYT düzeyinde temel sınıflandırma basamakları küçükten büyüğe tür → cins → aile (familya) → takım → sınıf → şube (filum) → âlem biçimindedir. Modern sınıflandırmada âlemin üzerinde domain (üst âlem) bulunur. Bitkilerde şube yerine bölüm ifadesi de kullanılabilir.
Bir basamak kendisinden önceki daha dar basamakları kapsar. Aynı cinste yer alan iki canlı; aynı aile, takım, sınıf, şube, âlem ve domainde de yer almak zorundadır. Buna karşılık aynı ailede bulunan iki canlı aynı cinste olmak zorunda değildir.
Görselde basamaklar soldan sağa türden âleme genişler. Bu yönde gruba katılan birey ve tür sayısı, canlı çeşitliliği ile farklı gen sayısı artar. Ortak özellik, ortak gen oranı, protein benzerliği ve akrabalık derecesi ise azalır. Âlemden türe doğru gidildiğinde bu değişimler tersine döner.
| Türden Âleme | Âlemden Türe |
|---|---|
| Birey ve tür sayısı artar | Birey ve tür sayısı azalır |
| Çeşitlilik artar | Çeşitlilik azalır |
| Ortak özellik azalır | Ortak özellik artar |
| Gen ve protein benzerliği azalır | Gen ve protein benzerliği artar |
| Akrabalık azalır | Akrabalık artar |
I. Sınıf
II. Cins
III. Şube
IV. Aile
Basamak İlişkilerini Yorumlama
Bir canlının belirli bir taksona ait olması, o taksonun üst basamaklarına ilişkin kesin bilgi verir. Örneğin aynı cinste bulunmak aynı ailede bulunmayı zorunlu kılar; ancak aynı ailede bulunmak aynı cinsi zorunlu kılmaz. Sorularda verilen basamakların sırası önce yazılır, ardından ortaklığın daha geniş basamaklara doğru devam ettiği hatırlanır.
Bir sınıflandırma basamağının adı ile basamağın kendisi karıştırılmamalıdır. Aile bir basamak, Canidae ise bu basamaktaki bir taksondur. Benzer biçimde cins basamak, Canis ise cins düzeyindeki takson adıdır.
• K ile L aynı cinstedir.
• L ile M aynı ailededir ancak aynı cinste değildir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle yanlıştır?
TÜR KAVRAMI VE İKİLİ ADLANDIRMA
Türün Temel Özellikleri
Tür, doğal koşullarda birbiriyle çiftleşebilen ve verimli döl oluşturabilen, ortak bir gen havuzunu paylaşan bireyler topluluğudur. Aynı tür bireylerin kromozom sayıları genellikle aynıdır; fakat kromozom sayısının aynı olması tek başına aynı tür olmayı göstermez. Farklı türlerde de aynı kromozom sayısı bulunabilir.
Bir türün bütün bireyleri birbirinin kopyası değildir. Eşeyli üreme, mutasyon ve çevresel etkiler aynı tür içinde kalıtsal ya da fenotipik farklılıklar oluşturabilir. Tür tanımında belirleyici nokta, yalnız görünüş benzerliği değil doğal koşullarda gen alışverişini sürdürebilen bir üreme birliğinin bulunmasıdır.
İkili Adlandırma Kuralları
Carl Linnaeus tarafından düzenlenen ikili adlandırmada her tür iki sözcükten oluşan bilimsel adla gösterilir. İlk sözcük cins adıdır ve büyük harfle başlar. İkinci sözcük tanımlayıcı addır ve küçük harfle yazılır. İki sözcük birlikte türün bilimsel adını oluşturur; basılı metinde italik, el yazısında ayrı ayrı altı çizili yazılır.
Örneğin Pinus nigra karaçamın bilimsel adıdır. Burada Pinus cins, nigra tanımlayıcı addır. Pinus nigra ile Pinus pinea aynı cinste yer aldığı için Morus nigra ile Pinus nigra‘dan daha yakın akrabadır. Yalnız ikinci sözcüğün aynı olması, aynı tür ya da aynı cins olmayı göstermez.
+
=
I. Pinus nigra
II. Pinus pinea
III. Morus nigra
IV. Morus alba
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
FİLOGENETİK AĞAÇLARI OKUMA
Ortak Ata ve Dallanma Noktaları
Filogenetik ağaç, canlı grupları arasındaki evrimsel ilişkileri dallanma noktalarıyla gösteren bilimsel bir modeldir. Bir düğümden ayrılan kolların ortak atası o düğümde temsil edilir. İki canlının ortak atası ne kadar yakın tarihli bir dallanma noktasındaysa bu canlıların akrabalığı o kadar yakındır.
Ağacın uçlarını yan yana görmek tek başına yakın akrabalık kanıtı değildir; uçlardan köke doğru izlenen kolların hangi düğümde birleştiğine bakılır. Bir dallanma noktası çevresinde kolların döndürülmesi akrabalık ilişkisini değiştirmez. Dal uzunlukları için ayrıca zaman ya da değişim ölçeği verilmemişse yalnız uzunluğa bakılarak süre çıkarımı yapılmaz.
Bu ağaca göre;
I. B ile C kardeş taksondur.
II. D, E ile F’nin oluşturduğu grubun en yakın dış akrabasıdır.
III. A ile B’nin ortak atası, A ile D’nin ortak atasından daha yakındır.
yargılarından hangileri doğrudur?
KARMA SINAV UYGULAMALARI
Sınıflandırma Verilerini Birlikte Yorumlama
Sınıflandırma sorularında tek bir ipucuna bağlı kalmak yerine bilgiler hiyerarşik olarak birleştirilir. Önce aynı cins, aile ya da takım gibi zorunlu ortak basamaklar belirlenir. Ardından bilimsel adlar ve filogenetik dallanma yorumlanır. Kromozom sayısı ya da aynı görevli organ gibi tek başına kesin sonuç vermeyen bilgiler ayrı tutulur.
• X ile Y aynı cinsin farklı türleridir.
• Y ile Z aynı takımda, farklı ailelerdedir.
• X ve Z’nin kromozom sayıları aynıdır.
Buna göre;
I. X ile Y’nin protein benzerliğinin Y ile Z’ninkinden fazla olması beklenir.
II. X ile Z aynı takımda bulunur.
III. X ile Z aynı türdür.
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?
KONU BAĞLANTILARI VE SINAV STRATEJİSİ
Sınıflandırma sorularında önce verilen takson basamakları küçükten büyüğe dizilir. Aynı dar basamakta bulunan canlıların hangi geniş basamakları zorunlu olarak paylaştığı buradan çıkarılır. Bilimsel adlarda ilk sözcük cinsi gösterir; yalnız ikinci sözcüğün aynı olması yakın akrabalık için yeterli değildir.
Organ karşılaştırmalarında “görev aynı” ifadesi analogluğu düşündürürken kesin karar için köken ve temel yapı sorgulanır. Filogenetik ağaçlarda uçların görünür uzaklığına değil, ortak düğümlere bakılır. Kromozom sayısı gibi tekil bir benzerlik kesin tür kanıtı olarak kullanılmaz.
Önceki Konu: Hücre Zarından Madde Geçişleri
Sonraki Konu: Bakteriler ve Arkeler