TYT bölgeler ve bölge türleri konu anlatımı, yeryüzünün hangi ölçütlerle bölümlere ayrıldığını ve bu bölümlerin sınırlarının neden değişebildiğini açıklar. Önceki Ekonomik Faaliyetler ve Gelişmişlik konusunda üretim ve hizmetlerin mekânsal dağılışını incelemiştik. Bu yazıda bölge kavramını; şekilsel ve işlevsel bölgeleri, doğal ve beşerî ölçütleri, bölge sınırlarının değişmesini ve ülkelerle ilişkisini ele alacağız.
BÖLGE KAVRAMININ TEMELİ
Bölge Nedir ve Nasıl Oluşturulur?
Yeryüzünün doğal ya da beşerî özellikler bakımından kendi içinde benzerlik gösteren ve çevresindeki alanlardan ayrılan parçasına bölge denir. Bölge, doğada üzerinde adı yazılı hazır bir alan değildir. Önce incelemenin amacı belirlenir, sonra bu amaca uygun bir ölçüt seçilir. Seçilen özelliğin benzerlik gösterdiği alanlar bir araya getirilerek bölgenin kapsamı ve sınırı oluşturulur.
İklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, su kaynakları ve toprak doğal ölçütlere; nüfus, yerleşme, tarım, sanayi, kültür ve yönetim beşerî ölçütlere örnektir. Aynı yer, ölçüt değiştiğinde farklı bölgelerin içinde kalabilir. Konya; karasal iklim, tahıl tarımı, plato, seyrek nüfus veya belirli bir hizmet alanı bakımından ayrı ayrı incelenebilir. Bu nedenle bir yerin yalnızca tek bölgesi yoktur.
→
→
→
Şekilsel ve İşlevsel Bölge Ayrımı
Bölgeler genel olarak şekilsel ve işlevsel olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Şekilsel bölgelerde seçilen bir özelliğin alan içindeki benzerliği ve türdeşliği önemlidir. Akdeniz iklim bölgesi, yoğun nüfuslu alanlar, buğday tarımı yapılan sahalar veya sanayi bölgeleri belirli bir özelliğin dağılışına göre oluşturulur.
İşlevsel bölgelerde ise bir merkez ile çevresi arasındaki etkileşim, hizmet veya yönetim bağı belirleyicidir. Bir hastanenin hizmet verdiği çevre, belediyenin yetki alanı, karayolları bölge müdürlüğünün sorumluluk sahası ya da bir kalkınma projesinin kapsadığı iller işlevsel bölge oluşturabilir. Şekilsel bölge “Nerelerde aynı özellik var?”, işlevsel bölge ise “Hangi alanlar aynı merkez veya görev sistemiyle bağlantılı?” sorusuna cevap verir.
ŞEKİLSEL BÖLGELER
Doğal Özelliklerine Göre Şekilsel Bölgeler
Doğal şekilsel bölgeler, yeryüzünün doğal unsurlarından biri veya birkaçı esas alınarak oluşturulur. Dağlık, ovalık ve platoluk alanlar yer şekillerine; sıcak, ılıman, soğuk ya da belirli iklim tiplerinin görüldüğü alanlar iklime; orman, savan, bozkır, tayga ve tundra alanları bitki örtüsüne göre bölgelendirilebilir.
Akarsu havzaları ve göl çevreleri hidrografik; benzer toprakların yayıldığı alanlar toprak; deprem, heyelan, çığ veya kuraklık tehlikesinin öne çıktığı alanlar doğal afet bölgeleridir. Bu bölgelerin sınırları kullanılan veriye ve ölçeğe göre değişebilir. Örneğin dünya ölçeğinde “Akdeniz iklim bölgesi” geniş bir alanı gösterirken Türkiye ölçeğinde kıyı ile iç kesimler arasındaki farklar daha ayrıntılı çizilir.
Beşerî Özelliklerine Göre Şekilsel Bölgeler
Beşerî şekilsel bölgeler, insan faaliyetleri ve toplumsal özelliklerin dağılışına göre oluşturulur. Nüfus yoğunluğu, nüfus artışı, göç alma veya yaş yapısı nüfus bölgelerini; toplu ya da dağınık doku, kır ve kent özellikleri yerleşme bölgelerini belirlemede kullanılabilir.
Tarım ürünleri, hayvancılık, ormancılık, madencilik, sanayi ve turizm gibi ekonomik faaliyetlerin yaygın olduğu alanlar ayrı bölgeler oluşturabilir. Buğday üretim bölgesi, petrol çıkarım bölgesi, otomotiv sanayisi bölgesi veya kıyı turizmi bölgesi buna örnektir. Dil, din, tarihî miras veya ortak yaşam biçimi ise kültür bölgelerinin belirlenmesinde kullanılabilir. Beşerî özellikler teknolojiye, ekonomiye, göçe ve toplumsal değişime bağlı olduğundan bu bölgelerin sınırları doğal bölgelere göre daha hızlı değişebilir.
İŞLEVSEL BÖLGELER
Yönetim ve Hizmet Bölgeleri
İşlevsel bölgeler, bir merkezden yürütülen görevlerin veya merkez ile çevresi arasındaki ilişkilerin kapsadığı alanlardır. Yönetim bölgeleri, kamu düzeni ve idari hizmetlerin yürütülmesi amacıyla belirlenir. Ülke, il, ilçe ve belediye sınırları; yetki ve sorumluluğu tanımlayan işlevsel yönetim alanlarıdır. Bu sınırlar çoğunlukla hukuki kararlarla kesin biçimde çizilir.
Hizmet bölgeleri ise eğitim, sağlık, ulaşım, güvenlik, iletişim, ticaret veya pazarlama gibi bir hizmetin düzenli biçimde sunulduğu sahalardır. Bir okulun öğrenci çevresi, hastanenin hasta çekim alanı, kargo dağıtım merkezi veya bir kamu kurumunun bölge müdürlüğü farklı büyüklükte hizmet bölgeleri oluşturabilir. Hizmet kalitesi, ulaşım süresi ve yeni merkezlerin açılması bu alanları genişletebilir ya da daraltabilir.
Ülkeler de ortak güvenlik, ekonomi veya siyasi iş birliği amacıyla işlevsel alanlar oluşturabilir. Avrupa Birliği (AB), Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) ve Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ) bu tür yapılara örnektir. Bu alanların sınırı doğal benzerliğe göre değil üyelik ve ortak işleve göre oluşur; üyelik değişirse bölgenin kapsamı da değişebilir.
İstatistik ve Plan Bölgeleri
İstatistik bölgeleri, nüfus, üretim, eğitim, sağlık ve benzeri verilerin düzenli biçimde toplanması, karşılaştırılması ve planlamada kullanılması amacıyla oluşturulur. Aynı sistem içinde verilerin benzer ölçeklerde üretilmesi, bölgeler arasındaki farkların görülmesini kolaylaştırır. Bu alanlar doğrudan doğal benzerlik göstermek zorunda değildir; temel işlevleri veri toplama ve karşılaştırmadır.
Plan veya proje bölgeleri, belirli bir kalkınma sorununu çözmek, yatırımları eş güdümlemek ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak amacıyla belirlenir. Sulama, enerji, tarım, ulaşım, sanayi ve sosyal gelişme hedefleri aynı program içinde ele alınabilir. Projenin amacı, kapsamı veya uygulama aşaması değiştikçe plan bölgesinin işlevi de değişebilir. İstatistik bölgesi ölçmeye, plan bölgesi ise belirlenen hedef doğrultusunda müdahale etmeye odaklanır.
Türkiye’deki Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Konya Ovası Projesi (KOP), Doğu Anadolu Projesi (DAP) ve Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP), farklı bölgesel ihtiyaçlara göre oluşturulmuş plan veya proje bölgeleridir. Bu örneklerde amaç yalnız sınır çizmek değil; belirli illerde yatırım, üretim, altyapı ve sosyal gelişme hedeflerini birlikte yürütmektir.
→
→
BÖLGE SINIRLARI VE MEKÂNSAL İLİŞKİLER
Bölge Sınırları Nasıl Belirlenir?
Bölge sınırı, seçilen ölçütün belirgin biçimde değiştiği yerlerden geçirilir. Ancak her ölçüt aynı kesinlikte sınır oluşturmaz. Ülke, il ve belediye gibi yönetim bölgelerinin sınırları hukukla tanımlandığı için çizgi hâlinde gösterilebilir. İklim, bitki örtüsü ve toprak gibi doğal özelliklerde ise bir türün aniden bitip diğerinin başladığı kesin bir çizgi yerine çoğunlukla geçiş kuşağı bulunur.
Haritanın ölçeği ve kullanılan eşik değer de sınırı etkiler. “Yoğun nüfuslu alan” belirlenirken hangi nüfus yoğunluğunun eşik kabul edildiği değiştirilirse bölgenin kapsamı da değişir. Bu nedenle bir bölge haritası okunurken başlık, lejant, ölçüt, veri zamanı ve ölçek birlikte değerlendirilmelidir.
Bölge Sınırlarının Değişmesi ve Örtüşmesi
Bölgeler değişmez değildir. İklim değişikliği, bitki örtüsünün tahribi, göç, kentleşme, sanayileşme, ulaşım ağlarının gelişmesi, yeni yatırımlar veya siyasi kararlar bölge sınırlarını zaman içinde değiştirebilir. Bir kentin ulaşım bağlantıları güçlendiğinde ticaret etki alanı genişleyebilir; bir maden yatağı tükendiğinde maden üretim bölgesi işlevini yitirebilir.
Farklı ölçütlerle oluşturulan bölgelerin sınırları bazen örtüşür, bazen ayrılır. Yağışlı alanlarla orman bölgeleri; fay hatlarıyla deprem tehlikesinin yüksek olduğu alanlar; Akdeniz iklimiyle bazı tarım ürünlerinin yetişme alanları büyük ölçüde benzerlik gösterebilir. Buna karşılık bir sanayi bölgesiyle yer şekilleri bölgesinin sınırları aynı olmak zorunda değildir. Örtüşme, iki bölgenin aynı tür olduğu anlamına gelmez; yalnız seçilen özelliklerin mekânsal ilişkisini gösterir.
+
=
Bölgeler ile Ülkeler Arasındaki İlişki
Her ülke, egemenlik sınırlarıyla siyasi bir bölge oluşturur; ancak doğal ve beşerî bölgeler ülke sınırlarını izlemek zorunda değildir. Bir dağ sırası, akarsu havzası, iklim kuşağı veya kültür alanı birden fazla ülkeye yayılabilir. Aynı ülkenin içinde de kıyı ve iç kesimler, dağlık ve ovalık alanlar, yoğun ve seyrek nüfuslu sahalar gibi birçok bölge bulunabilir.
Ülkeler siyasi, askerî veya ekonomik amaçlarla iş birliği alanları da oluşturabilir. Bu tür bölgelerin sınırları üye ülkelerin siyasi sınırlarını izler; üyelik değiştiğinde kapsam da değişebilir. Sonuç olarak “ülke” ile “bölge” aynı kavram değildir: ülke hukuki egemenlik alanıdır, bölge ise belirli bir doğal, beşerî veya işlevsel ölçüte göre tanımlanan mekândır.
Sonraki konu: Uluslararası Ulaşım Hatları ve Ticaret Yolları