AYT SÖZ SANATLARI (EDEBÎ SANATLAR)

Söz sanatları, bir duygu veya düşünceyi düz anlatımın sınırlarından çıkararak daha canlı, yoğun ve çağrışımlı hâle getirir. AYT edebiyat sorularında yalnız sanatın tanımını bilmek yetmez; bir dizede hangi sözcükler arasında ilgi kurulduğunu, sözün gerçek mi mecaz mı kullanıldığını ve birden fazla sanatın neden birlikte bulunabildiğini çözmek gerekir. Bu yazıda söz sanatları, karıştırılan kavramları ayıran ölçütlerle ve özgün çözümlü sorularla ele alınmaktadır.

BENZETME VE AKTARMAYA DAYALI SANATLAR

Teşbih (Benzetme) ve Unsurları

Aralarında ortak bir özellik bulunan iki varlık ya da kavramdan nitelikçe zayıf olanın güçlü olana benzetilmesine teşbih denir. Tam bir teşbihte dört unsur vardır: benzeyen, benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı. “Sesi, ince bir dere gibi durmadan akıyordu.” cümlesinde ses benzeyen, dere benzetilen, akıcılık benzetme yönü, gibi ise benzetme edatıdır.

İstiare (Eğretileme)

Teşbihin iki asıl unsurundan yalnız birinin söylenmesiyle kurulan sanata istiare denir. Yalnız benzetilen söylenmişse açık istiare, yalnız benzeyen söylenmiş ve benzetileni çağrıştıran bir özellik verilmişse kapalı istiare oluşur. “Sahneye bir güneş doğdu.” sözünde sanatçı söylenmeden güneş denildiği için açık; “Askerler kükreyerek ileri atıldı.” sözünde askerler verilmiş, aslan söylenmeden kükreme özelliği aktarılmış olduğu için kapalı istiare vardır.

Teşhis, İntak ve Mecazımürsel

İnsan dışındaki bir varlığa insana ait duygu veya davranış yüklemek teşhis, onu konuşturmak intaktır. İntak bulunan yerde konuşan varlık insanlaştırıldığı için teşhis de bulunur; ancak her teşhiste intak yoktur. Mecazımürsel (ad aktarması) ise benzetme amacı olmadan bir sözün ilişkili başka bir söz yerine kullanılmasıdır.

ANLAM VE ÇAĞRIŞIMA DAYALI SANATLAR

Mübalağa, Tezat ve Tenasüp

Bir olay, duygu ya da varlığı olduğundan çok büyük, küçük, güçlü veya zayıf göstermeye mübalağa; karşıt durum ve kavramları aynı bağlamda bir araya getirmeye tezat; anlamca ilişkili sözcükleri birlikte kullanmaya tenasüp denir. Tezatta yalnız zıt anlamlı sözcüklerin bulunması değil, karşıtlığın anlatım etkisi oluşturması önemlidir. Tenasüpte ise sözcükler zıt değil, aynı anlam alanına bağlıdır.

Kinaye, Tevriye ve Tariz

Kinaye, gerçek anlamı da mümkün olan bir sözü mecaz anlamını kastederek kullanmaktır. Tevriye, iki gerçek anlamı bulunan bir sözcüğün akla önce gelen yakın anlamını düşündürüp uzak anlamını kastetmektir. Tariz ise söylenen sözün tersini kastederek iğneleme ve eleştiri yapmaktır.

Telmih, İrsalimesel ve İktibas

Herkesçe bilinen tarihî, dinî, mitolojik bir olayı, kişiyi ya da eseri birkaç anahtar sözle hatırlatmaya telmih denir. Bir düşünceyi desteklemek amacıyla atasözü veya özdeyiş kullanmak irsalimeseldir. Ayet, hadis ya da başka bir metinden söz alınması ise iktibas olarak adlandırılır. Telmihte olay anlatılmaz, sezdirilir; irsalimeselde aktarılan söz kanıt işlevi görür.

Hüsnütalil, Tecahülüarif ve İstifham

Gerçek nedeni bilinen bir olayı, hayalî ve güzel bir nedene bağlamak hüsnütalildir. Şairin bildiği bir gerçeği bilmiyormuş gibi söylemesi tecahülüarif; cevap beklemeden, anlatım etkisini artırmak için soru sorması istifhamdır. Tecahülüarifte çoğu zaman soru cümlesi bulunabilir fakat ayırıcı nokta, konuşanın cevabı bildiği hâlde bilmez görünmesidir.

DÜZEN, SES VE SÖYLEYİŞE DAYALI SANATLAR

Leffüneşir ve Akis

Birinci bölümde sıralanan kavramlarla ilgili özelliklerin ikinci bölümde aynı ya da çapraz sırayla verilmesine leffüneşir denir. “Gözlerin ve saçların / Işığıyla, gölgesiyle sardı beni.” sözünde göz–ışık, saç–gölge ilişkisi düzenli leffüneşir oluşturur. Bir söz grubundaki sözcüklerin yerlerini değiştirerek anlamlı bir tekrar kurmak ise akistir: “Her inişin bir çıkışı, her çıkışın bir inişi var.”

Tekrir, Nida, Rücu, Tedric ve Terdit

Sözcük veya söz grubunun anlamı güçlendirmek için tekrarlanmasına tekrir, coşkulu bir seslenişe nida denir. Söylenen sözden daha güçlü bir yargıya geçmek için dönüyormuş gibi davranmak rücu; kavramları derece derece artırmak veya azaltmak tedric; sözü beklenmedik bir sonuçla bitirmek terdittir.

Cinas, Akrostiş, Seci ve Ses Tekrarları

Yazılış ve söylenişleri aynı, anlamları farklı sözleri bir arada kullanmak cinastır. Dizelerin ilk harflerinden anlamlı bir söz çıkarmak akrostiş; düzyazıda cümle veya söz öbeklerinin sonlarında ses benzerliği kurmak secidir. Ünsüz tekrarına aliterasyon, ünlü tekrarına asonans denir. Bu ses sanatları şiirin ahengini destekler; ancak yalnız birkaç rastlantısal ses ortaklığı sanat için yeterli değildir.

Diğer Söyleyiş İncelikleri

Kökleri aynı olan sözcükleri bir arada kullanmaya iştikak, dudak ünsüzleri olan “b, m, p, f, v” seslerini kullanmadan şiir söylemeye lebdeğmez denir. Bir sözün hem kendinden önceki hem sonraki bölüme bağlanabilecek biçimde araya yerleştirilmesi sihr-i helal; sözün devamını okuyucunun tamamlayacağı biçimde aniden kesilmesi kattır. Söylemesi kolay görünmesine rağmen benzerini kurmak güç olan yalın ve özlü söyleyiş ise sehlimümteni olarak adlandırılır.

Söz sanatları çözülürken önce dizedeki dikkat çekici sözcük veya ilişki belirlenir; ardından benzetme, aktarma, çok anlamlılık, karşıtlık, çağrışım ya da ses düzeninden hangisinin kurulduğu sorgulanır. Aynı parçada birden fazla sanat bulunabilir. Doğru cevap, soruda işaretlenen sözün baskın ve kanıtlanabilir işlevine göre seçilir.

Önceki Konu: AYT Şiir Bilgisi: Nazım Birimi, Ölçü, Kafiye ve Redif
Sonraki Konu: AYT İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı: Sözlü ve Yazılı Dönem