AYT şehirlerin fonksiyonları ve yerleşmelerin özellikleri konu anlatımı kapsamında yerleşmelerin tarihsel gelişimi, şehir işlevleri, etki alanları, kırsal yerleşme dokuları, köy altı yerleşmeler ve konut tipleri işlenecektir.
AYT coğrafya konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Yerleşmenin Ortaya Çıkışı ve Şehirlerin Değişimi
Yerleşme ve Yerleşik Hayat
Yerleşme, insanların barınmak ve ekonomik faaliyetlerini sürdürmek amacıyla oluşturduğu sürekli ya da geçici yaşam alanıdır. Yerleşme yalnız konutlardan oluşmaz; üretim alanları, yollar, ortak kullanım yapıları ve insanların çevreyle kurduğu ilişkiler de yerleşmenin parçasıdır. Avcılık ve toplayıcılığın egemen olduğu dönemde insanlar besin kaynaklarını izlediği için hareketli yaşam yaygındı. Tarımın başlaması, ürünün yetişmesini bekleme ve depolama zorunluluğu doğurarak kalıcı yerleşmeyi güçlendirdi.
İlk kalıcı yerleşmelerin akarsu çevreleriyle verimli ovalarda yoğunlaşmasında içme ve kullanma suyu, sulama, verimli alüvyal topraklar, ulaşım kolaylığı ve ılıman iklim birlikte etkiliydi. Ancak bir yerde su bulunması tek başına yeterli değildir; taşkın riski, savunma, barınak malzemesi ve üretim yapılabilecek arazi de yer seçimini belirler.
B) Üretim fazlasının hareketli yaşamı zorunlu kıldığı
C) Üretici ekonomiye geçişin kalıcı yerleşmeyi ve iş bölümünü geliştirdiği
D) Sulama faaliyetlerinin nüfusu sürekli azalttığı
E) Yerleşik yaşamdan önce ticaret şehirlerinin kurulduğu
İlk Şehirlerin Kuruluş Koşulları
Köy ile şehir arasındaki temel fark yalnız nüfus değildir. Şehirde tarım dışı faaliyetlerin, uzmanlaşmanın, yönetim örgütlenmesinin ve çevreye sunulan hizmetlerin payı yükselir. Mezopotamya, Nil çevresi, İndus ve Ganj havzaları, Çin’in büyük akarsu vadileri ile Orta Amerika’da erken şehirlerin görülmesi; üretim fazlası oluşturabilen tarım, su yönetimi, nüfus yoğunlaşması ve örgütlenmeyle ilişkilidir.
Ürün fazlasının değiş tokuşu pazarları ve ticareti; nüfusun artması yönetim ve savunma örgütlerini; uzak bölgelerle bağlantı kurulması ulaşım ve liman işlevlerini geliştirmiştir. Bu nedenle şehirleşme, tek bir doğal koşulun değil doğal olanaklarla toplumsal örgütlenmenin birlikte sonucudur.
B) Yıllık sıcaklık farkının yüksek olması
C) Avcılık alanlarının genişlemesi
D) Konutların bütünüyle doğal malzemeden yapılması
E) Nüfus hareketliliğinin sürekli artması
Tarım Şehrinden Çok İşlevli Şehre
İlk şehirlerde tarım ve ürün değişimi belirleyiciyken zamanla yönetim, din, savunma ve ticaret işlevleri çeşitlendi. Madenlerin işletilmesi maden şehirlerini, deniz ticaretinin yoğunlaşması liman şehirlerini, Sanayi Devrimi ise fabrika çevresinde büyüyen sanayi şehirlerini ortaya çıkardı. Ulaşım ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle bazı şehirler finans, kültür, teknoloji ve küresel yönetim ağlarının düğümü hâline geldi.
| Dönüşüm | Belirleyici süreç | Yerleşmeye etkisi |
|---|---|---|
| Hareketli yaşam → köy | Tarım ve depolama | Kalıcı konut ve üretim alanı |
| Köy → erken şehir | Ürün fazlası ve iş bölümü | Pazar, yönetim ve uzmanlaşma |
| Erken şehir → sanayi şehri | Makineleşme ve fabrika üretimi | Göç, yoğun nüfus ve ulaşım ağı |
| Sanayi şehri → çok işlevli şehir | Hizmetler, teknoloji ve küresel bağlantılar | Etki alanının genişlemesi |
B) Tarım işlevinin geliştiği yerde hizmet sektörünün gerilediğini
C) Şehir işlevlerinin birbirinden bağımsız kaldığını
D) Ulaşım bağlantılarının işlev çeşitlenmesini sınırlandırdığını
E) Bir başlangıç işlevinin yeni işlevleri çekerek şehri çok işlevli hâle getirebildiğini
B) Fabrika üretiminin emek ve taşımacılığı aynı merkezde yoğunlaştırması
C) Dini ziyaretlerin mevsimsel artışı
D) Yönetim merkezinin başka kente taşınması
E) Su kaynaklarının kullanım dışı kalması
Şehirlerin Fonksiyonları
Baskın Fonksiyon ve Çok İşlevlilik
Şehir fonksiyonu, bir şehrin kendi nüfusuna ve çevresine sunduğu, gelişmesini yönlendiren başlıca görev ve ekonomik etkinliktir. Bir şehir tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, liman, maden, turizm, kültür, din, yönetim veya askerî işlevlerden birini baskın biçimde taşıyabilir. Baskın işlev, şehirde yalnız o faaliyetin bulunduğu anlamına gelmez; istihdam, arazi kullanımı, ulaşım ve dış bağlantılar üzerinde diğerlerinden daha güçlü etki kurduğu anlamına gelir.
Şehir büyüdükçe işlevler çeşitlenebilir. İstanbul’da liman, ticaret, sanayi, kültür ve turizmin; Ankara’da yönetim, eğitim, ulaşım ve hizmetlerin birlikte bulunması çok işlevliliğe örnektir. İşlev sınıflandırması zamana göre de değişebilir; maden rezervi azalan bir şehir hizmet ve turizme yönelirken küçük bir liman lojistik yatırımlarıyla bölgesel merkeze dönüşebilir.
B) İdari işlev diğer bütün işlevleri ortadan kaldırmıştır.
C) Nüfus miktarı bilinmediği için hiçbir işlev belirlenemez.
D) Sanayi baskındır; fakat ticaret, ulaşım ve eğitim işlevleriyle çeşitlenmiştir.
E) Turizm payı bulunduğundan yalnız turizm kentidir.
Sanayi, Maden ve Tarım Şehirleri
Sanayi şehirleri fabrika üretimi, enerji kullanımı, iş gücü ve ulaşım altyapısının yoğunlaştığı merkezlerdir. Manchester’ın sanayi devrimiyle büyümesi; Kocaeli, Bursa ve Gaziantep’te üretim kümelerinin şehir gelişimini yönlendirmesi bu işleve örnektir. Maden şehirleri belirli bir yer altı kaynağının çıkarılması ve işlenmesine dayanır; Zonguldak’ın taş kömürü, Soma’nın linyit ve Kiruna’nın demir madeniyle gelişmesi gibi. Rezervin azalması maden şehirlerinde ekonomik daralma riski doğurur.
Tarım şehirlerinde tarımsal üretim, ürün toplama, işleme ve pazarlama şehir ekonomisinde belirleyicidir. Bu şehirler bütünüyle kırsal değildir; tarıma dayalı sanayi ve ticaret gelişebilir. Bafra’da ova tarımı, Rize’de çay, Akhisar’da zeytin gibi çevresel üretim şehir işlevini biçimlendirebilir.
B) İki şehirde de işlev değişimi nüfusu aynı yönde etkilemiştir.
C) K’de tükenebilir kaynağa bağımlılık kırılganlık oluşturmuş, L’de tarım-sanayi bağlantısı çekim gücünü artırmıştır.
D) L’deki sanayileşme kırsal hinterlandı daraltmıştır.
E) K’deki göç yalnız iklim değişikliğiyle açıklanabilir.
Liman, Ulaşım ve Ticaret Şehirleri
Liman şehrinin gücü yalnız kıyıda bulunmasına değil, limanın kara ve demir yollarıyla bağlandığı hinterlanda dayanır. Hinterland, bir liman ya da şehrin mal, yolcu ve hizmet akışı bakımından bağlantılı olduğu art bölgedir. Rotterdam ve Singapur gibi limanlar geniş ulaşım ağlarıyla büyük üretim-pazar alanlarını denize bağlar. Doğal limanı bulunan fakat iç kesimlerle bağlantısı zayıf bir yerleşmenin ticaret hacmi sınırlı kalabilir.
Ulaşım şehirleri kara, demir, deniz veya hava yollarının kavşak noktalarında gelişir. Ticaret şehirleri mal ve hizmet değişiminin, toptan-perakende pazarların, finans ve lojistiğin yoğunlaştığı merkezlerdir. Ulaşım erişilebilirliği ticareti destekler; ticaret hacmi de yeni ulaşım yatırımlarını çekerek karşılıklı bir büyüme oluşturur.
B) Kıyı tipi
C) Yerel yönetim sınırı
D) Nüfus yoğunluğu
E) Hinterlandın genişliği ve erişilebilirliği
Turizm, Kültür, Eğitim ve Din Şehirleri
Turizm şehirleri doğal güzellik, tarihî miras, kıyı, sağlık, kongre veya eğlence gibi çekiciliklerle ziyaretçi çeker. Antalya, Venedik ve Roma bu işlevi farklı kaynaklarla taşır. Kültür ve eğitim şehirlerinde üniversite, araştırma, sanat ve tarihî kurumlar belirgindir; Oxford ve Cambridge eğitimle, Paris kültür-sanatla öne çıkar. Din şehirleri kutsal mekânlar ve inanç merkezleri çevresinde gelişir; Mekke, Medine, Kudüs ve Vatikan örnekleridir.
Bu işlevler birbirine karışabilir. Roma hem yönetim, din, kültür hem turizm; Konya kültür, din, eğitim ve ticaret işlevleri taşır. Ziyaretçi sayısı tek başına turizm işlevini kanıtlamaz; ziyaretin nedeni ve şehir ekonomisine yansıması değerlendirilmelidir.
B) Kültür/eğitim – din – turizm
C) Ticaret – maden – askerî
D) Liman – ulaşım – kültür
E) İdari – turizm – tarım
İdari ve Askerî Şehirler
İdari şehirler ülke, bölge veya uluslararası kuruluşların yönetim organlarını barındırır. Ankara’nın başkent olması, kamu kurumları ve diplomatik temsilciliklerin yoğunlaşmasını sağlamıştır. Washington, Ottawa ve Brüksel de yönetim işleviyle öne çıkar. Askerî şehirlerde stratejik konum, savunma tesisleri, üsler ya da askerî eğitim birlikleri şehir ekonomisi ve nüfus yapısını etkiler.
Başkent olmak ekonomik bakımdan en büyük şehir olmayı gerektirmez. Planlı biçimde yönetim merkezi seçilen bir şehir, kamu yatırımları ve ulaşım bağlantılarıyla büyüyebilir; buna karşılık ülkenin ticaret veya nüfus bakımından en büyük şehri başka bir merkez olabilir.
B) Ticaret işlevinin başkentte bulunamayacağını
C) Doğal kaynakların yönetim işlevini tek başına belirlediğini
D) İdari kararların şehir işlevini ve mekânsal büyümeyi değiştirebildiğini
E) Başkentlerin etki alanının zorunlu olarak yerel kaldığını
Fonksiyonların Birbirini Dönüştürmesi
Bir şehirdeki baskın işlev diğer sektörleri etkileyen bir çarpan etkisi oluşturabilir. Üniversite öğrencileri konut ve hizmet talebini, sanayi iş gücü göçü ve lojistiği, turizm konaklama ve perakendeyi, liman ise depolama ve dış ticareti büyütür. Ancak aşırı tek işlevlilik ekonomik şoklara karşı kırılganlık yaratır. İşlev çeşitliliği, şehrin farklı dönemlerde değişen koşullara uyum gücünü artırabilir.
| Fonksiyon | Ayırt edici gösterge | Geliştirebileceği bağlantılı faaliyet |
|---|---|---|
| Sanayi | Fabrika, enerji ve iş gücü yoğunluğu | Lojistik, konut, ticaret |
| Liman | Yük-yolcu akışı ve geniş hinterland | Depolama, dış ticaret, sanayi |
| Eğitim-kültür | Üniversite, araştırma ve sanat kurumları | Konut, yayıncılık, teknoloji, hizmet |
| Turizm | Ziyaretçi, konaklama ve çekicilik | Ulaşım, perakende, restorasyon |
| İdari | Yönetim ve kamu kurumları | Diplomasi, ulaşım, uzman hizmetler |
B) L’de nüfus artışının durmuş olması
C) K’de doğal çekicilik bulunmaması
D) L’nin bütün faaliyetlerinde dış bağlantının olmaması
E) L’nin işlev çeşitliliğinin tek sektöre bağımlılığı azaltması
B) Ekonomiyi çeşitlendirerek işlevsel dönüşüm sağlamak
C) Tarımsal nüfusu zorunlu olarak artırmak
D) Şehri yalnız askerî merkeze çevirmek
E) Hinterlandı yerel sınırlarla daraltmak
Şehirlerin Etki Alanları ve Özel Şehir Kimlikleri
Etki Alanı ve Kentsel Hiyerarşi
Etki alanı, bir şehrin mal, hizmet, ulaşım, yönetim, kültür veya bilgi akışlarıyla etkilediği çevredir. Etki alanının genişliği nüfusla ilişkili olsa da yalnız nüfusa bağlı değildir. İşlev çeşitliliği, ulaşım erişilebilirliği, karar merkezleri, finans kuruluşları, uzman sağlık-eğitim hizmetleri ve iletişim ağları belirleyicidir. Bu merkezler arasında oluşan basamaklanmaya kentsel hiyerarşi denir.
Küçük bir merkez günlük ihtiyaçlar için yakın köylere hizmet verirken, bölgesel merkez uzman hastane ve üniversiteyle birkaç ili; küresel merkez finans, ulaşım, teknoloji veya siyaset ağlarıyla birçok ülkeyi etkileyebilir. Bir hizmet ne kadar uzmanlaşmış ve seyrekse, o hizmet için gidilen merkezin etki alanı genellikle o kadar geniştir.
B) L > K > M
C) M > L > K
D) K = L = M
E) L > M > K
Yerel, Bölgesel ve Küresel Etkili Şehirler
Yerel etkili şehirler yakın kırsal çevrenin temel ticaret ve hizmet gereksinimlerini karşılar. Bölgesel etkili şehirler ulaşım, üniversite, uzman sağlık, sanayi veya yönetim işlevleriyle ülkenin bir bölümünü ve bazen komşu ülkeleri etkiler. Küresel etkili şehirler finans, teknoloji, kültür, ulaşım ve karar ağlarındaki konumları sayesinde uzak coğrafyalarda sonuç doğurur.
Etki alanları kesin çizgilerle ayrılmaz ve işleve göre değişebilir. Bir şehir din bakımından küresel, sanayi bakımından bölgesel; günlük perakende bakımından yerel etkiye sahip olabilir.
B) Yerel etkinin küresel etkiden her zaman güçlü olduğunu
C) Etki alanının yalnız belediye sınırıyla belirlendiğini
D) Kültür işlevinin ekonomik akış oluşturmadığını
E) Finans işlevinin ulaşım ve iletişimden bağımsız olduğunu
B) L’nin tarım ürünleri üretmesi
C) Şehir nüfuslarının eşit olması
D) K’nin yüksek düzeyli ve uzak bağlantı kuran işlevlere sahip olması
E) L’nin kırsal çevreyle etkileşmesi
Türk-İslam Şehirlerinin Mekânsal Yapısı
Türklerin İslamiyet’i kabulü ve yerleşik yaşamın güçlenmesiyle Taşkent, Fergana, Buhara, Semerkant ve Tebriz gibi merkezler ticaret, bilim, sanat ve din işlevlerini birlikte geliştirdi. Anadolu’da Konya, Kayseri ve Bursa gibi şehirler de yönetim, zanaat, ticaret, eğitim ve din kurumları çevresinde büyüdü.
Geleneksel Türk-İslam şehrinde çarşı, bedesten, han, hamam, cami ve eğitim yapıları birbirine yakın bir merkez oluşturabilir; mahalleler bu çekirdeğin çevresinde gelişir. Bu düzen tek bir planın bütün şehirlere aynen uygulanması değildir. Topografya, ticaret yolu ve siyasi önem şehirlerin biçimini farklılaştırır.
B) Şehirde işlevsel farklılaşma bulunmadığını
C) Merkezî ticaret, din ve sosyal kurumların mekânsal örgütlenmeyi biçimlendirdiğini
D) Sanayi Devrimi’nin şehir planını oluşturduğunu
E) Yerleşmenin yalnız askerî işleve sahip olduğunu
Sakin Şehir: Yerel Kimlik ve Yaşam Kalitesi
Cittaslow (Sakin Şehir), 1999’da İtalya’da başlayan; yerel çevreyi, kültürel mirası, üretimi ve yaşam kalitesini korumaya odaklanan uluslararası belediyeler ağıdır. Üyelik, yalnız nüfusun az olmasına dayanmaz. Nüfusu 50.000’den az olan belediyelerin çevre, altyapı, yerel ekonomi, misafirperverlik, sosyal uyum ve ortaklık ölçütlerinde çalışma yürütmesi gerekir. Türkiye’de ağın ilk üyesi Seferihisar’dır.
Sakin şehir yaklaşımı gelişmeyi durdurmak anlamına gelmez; yerel değerleri kaybetmeden, taşıma kapasitesini ve yaşam kalitesini gözeterek gelişmeyi amaçlar. Çevre, altyapı ve sosyal uyum gibi üyelik ölçütleri, kentte iyi yaşamı destekler.
B) İşlevsizleşme
C) Kırsal nüfusu zorunlu göç ettirme
D) Küresel finans merkezi oluşturma
E) Sakin şehir ve yerel yaşam kalitesi
Kırsal ve Kentsel Yerleşmelerin Ayrımı
Kırsal Yerleşme ve Kent Ölçütleri
Kırsal yerleşme, nüfusun görece az olduğu ve tarım, hayvancılık, ormancılık ya da balıkçılık gibi doğrudan doğal kaynağa bağlı faaliyetlerin belirgin olduğu yerleşmedir. Kentsel yerleşmede tarım dışı sektörler, uzmanlaşmış hizmetler, altyapı ve iş bölümü daha gelişmiştir. Bununla birlikte kır-kent ayrımı tek bir evrensel nüfus eşiğiyle yapılamaz; idari statü, ekonomik yapı, yapılaşma ve hizmet düzeyi birlikte değerlendirilir.
Türkiye’de ders kitabı sınıflandırmalarında kasaba çoğunlukla köy ile şehir arasında bir geçiş yerleşmesi, köy ise en küçük kırsal idari birim olarak açıklanır. Büyükşehir düzenlemeleri gibi idari değişiklikler, yerleşmenin hukuki statüsü ile coğrafi görünümünün her zaman aynı olmadığını gösterir.
B) Yalnız nüfus farkı bilinmediği için karşılaştırma yapılamaz.
C) L’de tarım dışı sektörlerin gelişmesi kırsallığı artırır.
D) K’nin ormancılığa dayanması onu sanayi şehri yapar.
E) İki yerleşmenin ekonomik yapısı aynıdır.
Kasaba, Köy ve Köy Altı Yerleşmeler
Kasaba, kırsal çevreye pazar ve temel hizmet sunan, köy ile kent arasında geçiş özellikleri taşıyan yerleşmedir. El sanatları, küçük sanayi ve ticaret köye göre daha belirgin olabilir. Köy, konutlarla birlikte tarla, otlak, orman ve ortak kullanım alanlarını içeren; ekonomisi çoğunlukla tarım ve hayvancılığa dayanan yerleşmedir. Köy altı yerleşme ise idari bakımdan bir köye bağlı, nüfus ve hane sayısı daha az olan sürekli ya da geçici yerleşmedir.
| Yerleşme | Temel özellik | Ayırt edici nokta |
|---|---|---|
| Kasaba | Kır ile kent arasında geçiş | Pazar, küçük sanayi ve hizmetler köye göre gelişmiştir. |
| Köy | En küçük kırsal idari birim | Tarım-hayvancılık ve ortak kullanım alanları belirgindir. |
| Köy altı | Köye bağlı küçük yerleşme | Sürekli veya geçici olabilir. |
B) Metropol
C) Geçici köy altı yerleşme
D) Kasaba
E) Yalnız sanayi şehri
Köy Altı Yerleşmelerin Ortaya Çıkış Nedenleri
Köy altı yerleşmeler; tarım alanlarının köy merkezinden uzak olması, otlak gereksinimi, aileler arası anlaşmazlık, devlet arazilerinin tarıma açılması, güvenlik ve ulaşım koşulları gibi nedenlerle oluşabilir. Engebeli arazi ve parçalı mülkiyet, nüfusun tek merkezde toplanmasını zorlaştırabilir. Mevsimlik üretim ise yılın yalnız belirli dönemlerinde kullanılan yerleşmeler doğurur.
Köy altı yerleşmenin küçük olması onun mutlaka geçici olduğu anlamına gelmez. Mezra, mahalle, divan ve çiftlik çoğunlukla sürekli; yayla, oba, kom, ağıl, dam, dalyan ve bağ evi çoğunlukla geçici kullanımla ilişkilendirilir. Bölgesel uygulamalar ve ekonomik dönüşüm nedeniyle bazı örneklerin kullanım süresi değişebilir.
B) Tarım alanına erişim gereksinimi ve parçalı arazi yapısı
C) Kıtalar arası ulaşım kavşağı oluşturma
D) Dinî ziyaretleri artırma
E) Ağır sanayi tesisi kurma
B) Yerleşmede sürekli nüfus kaydının artması
C) Tarım dışı hizmetlerin çeşitlenmesi
D) Evlerin zamanla köy merkezine dönüşmesi
E) Yalnız yaz otlatması döneminde konaklanması ve kışın boş kalması
Kırsal Yerleşmelerde Doku ve Biçim
Toplu ve Dağınık Yerleşme Dokusu
Yerleşme dokusu, konutların birbirine göre dağılış biçimidir. Toplu yerleşmede evler birbirine yakındır. Su kaynaklarının sınırlı, arazinin daha düz ve güvenlik gereksiniminin tarihsel olarak güçlü olduğu alanlarda toplu doku gelişebilir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’nun birçok kırsal alanında ortak su kaynağı ve geniş tarım arazileri bu dokuyu destekler.
Dağınık yerleşmede evler birbirinden uzaktır. Engebeli arazi, bol su, küçük ve parçalı tarım alanları ile konutun üretim alanına yakın kurulması dağınık dokuyu destekler. Karadeniz’in nemli ve engebeli kesimleri tipik örnektir. Ancak tek bir koşul kesin sonuç üretmez; arazi mülkiyeti, ulaşım ve güvenlik de dağılışı değiştirebilir.
B) K toplu, L dağınık
C) Her ikisi zorunlu olarak çizgisel
D) Her ikisi yalnız dairesel
E) K kentsel, L küresel
Çizgisel, Dairesel, Işınsal ve Küme Yerleşmeler
Yerleşmeler yalnız toplu-dağınık olarak değil, plan üzerindeki biçimine göre de sınıflandırılır. Çizgisel yerleşme dar vadi, yol, kıyı veya akarsu boyunca uzanır. Dairesel yerleşme evlerin meydan, göl ya da başka bir merkez çevresinde halka oluşturmasıdır. Işınsal yerleşme yolların merkezden farklı yönlere dağıldığı alanlarda kollar hâlinde gelişir. Küme yerleşme konutların belirgin bir geometrik plan olmadan birbirine yakın ve düzensiz toplanmasıdır.
Toplu ve dairesel kavramları aynı ölçütü anlatmaz. Toplu doku evler arasındaki uzaklığı, dairesel biçim ise plan geometrisini belirtir. Bir yerleşme hem toplu hem dairesel olabilir. Benzer biçimde çizgisel yerleşmede evler yol boyunca birbirine yakın ya da seyrek dizilebilir.
B) Toplu ve ışınsal
C) Toplu ve çizgisel
D) Dağınık ve küresel
E) Dairesel ve bölgesel
B) Işınsal
C) Dairesel
D) Küme
E) Yalnız toplu
Köy Altı Yerleşme Türleri
Sürekli Köy Altı Yerleşmeler
Çiftlik, geniş tarım arazilerinde modern tarım ve hayvancılığın yürütüldüğü, çoğunlukla özel mülke ait sürekli yerleşmedir. Mezra, tarım ve hayvancılığın birlikte yapıldığı küçük yerleşmedir ve Doğu ile Güneydoğu Anadolu’da yaygındır. Mahalle, bir köyün idari sınırları içinde birkaç evden oluşan ve zamanla büyüyebilen sürekli birimdir. Divan, özellikle Batı Karadeniz’de birkaç mahallenin bir araya gelmesiyle oluşan dağınık yerleşme düzenidir.
B) Dalyan
C) Oba
D) Divan
E) Ağıl
Geçici Köy Altı Yerleşmeler
Yayla, yazın yüksek ve serin otlakların kullanıldığı, hayvancılığın temel olduğu geçici yerleşmedir; günümüzde turizm ve rekreasyon da görülebilir. Kom, özellikle Doğu Anadolu’da büyükbaş hayvancılık için kurulan; ağıl ise küçükbaş hayvanların barındırıldığı çevrili açık alanla ilişkili geçici yerleşmedir. Oba, göçebe ya da yarı göçebe toplulukların hayvancılık amacıyla kullandığı çadır yerleşmesidir.
Dam, Ege ve Göller Yöresi gibi alanlarda hayvancılık ve sınırlı tarım için kullanılan küçük yerleşmedir. Dalyan, kıyı, lagün veya akarsu ağızlarında balıkçılığa dayanan yerleşmedir. Bağ evi, bağ ve bahçe tarımının yoğunlaştığı dönemde kullanılan mevsimlik konuttur. Bu türlerin ortak özelliği kullanım süresinin üretim takvimine bağlı olmasıdır.
| Tür | Baskın faaliyet | Kullanım ve yayılış özelliği |
|---|---|---|
| Yayla | Yaz otlatması, turizm | Yüksek ve serin otlaklar |
| Kom | Büyükbaş hayvancılık | Doğu Anadolu’da yaygın |
| Ağıl | Küçükbaş hayvancılık | Çevrili açık barınma alanı |
| Oba | Göçebe hayvancılık | Çadır ve değişken konum |
| Dam | Hayvancılık ve sınırlı tarım | Ege adaları ve Göller Yöresi örnekleri |
| Dalyan | Balıkçılık | Kıyı ve lagün çevresi |
| Bağ evi | Bağ-bahçe tarımı | Üretim döneminde kullanılır |
B) Kom – büyükbaş hayvancılık
C) Ağıl – kıyı balıkçılığı
D) Oba – göçebe hayvancılık
E) Bağ evi – mevsimlik bağ-bahçe tarımı
Bu panellerin adları ve süreleriyle ilgili doğru eşleştirme hangisidir?
B) I-mezra/sürekli, II-divan/sürekli, III-oba/geçici, IV-mahalle/sürekli
C) I-çiftlik/sürekli, II-dalyan/geçici, III-yayla/geçici, IV-kom/geçici
D) I-bağ evi/sürekli, II-mahalle/geçici, III-ağıl/sürekli, IV-divan/sürekli
E) I-oba/sürekli, II-kom/sürekli, III-mezra/geçici, IV-çiftlik/geçici
Kırsal Konutlarda Malzeme ve Çevre İlişkisi
Kırsal konut malzemesi iklim, bitki örtüsü, jeolojik yapı, ulaşım, gelir ve teknolojiyle ilişkilidir. Kurak ve ağaçsız alanlarda toprağın kerpiç olarak kullanılması; nemli ve ormanlık alanlarda ahşabın; taşın bol, ağacın sınırlı olduğu alanlarda taşın yaygınlaşması doğal çevrenin etkisini gösterir. Orman kenarında ahşapla taş ya da kerpicin birlikte kullanıldığı karma (hımış) yapılar görülebilir.
Günümüzde sanayi ürünü yapı malzemelerinin ve ulaşımın yaygınlaşması, konut ile yakın çevredeki ham madde arasındaki bağı zayıflatabilir. Bu nedenle yapı malzemesi doğal çevre hakkında ipucu verir; fakat tek başına kesin bölge kanıtı değildir.
B) Ahşap evler yalnız kurak bölgelerde görülür.
C) Taş evlerin bulunduğu her yerde orman yoğundur.
D) Ulaşım ve sanayi malzemeleri arttıkça yerel malzeme-çevre bağı zayıflayabilir.
E) Betonarme kullanımının artması iklim farklılıklarını ortadan kaldırmıştır.
Sonraki Konu: Üretim, Dağıtım ve Tüketim