AYT ÖĞRENME VE ÖĞRENME TÜRLERİ

AYT öğrenme ve öğrenme türleri konu anlatımı kapsamında öğrenmenin ölçütleri, klasik ve edimsel koşullanma, bilişsel ve sosyal öğrenme, öğrenmeyi etkileyen faktörler, öğrenme stratejileri ve hayat boyu öğrenme ayrıntılı biçimde işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Öğrenmenin Temelleri

Öğrenmenin Tanımı ve Üç Temel Ölçütü

Öğrenme, yaşantı veya tekrar sonucunda davranışta ya da davranış potansiyelinde meydana gelen görece kalıcı değişmedir. Bu tanım üç ölçütü birlikte gerektirir: Bir değişme bulunmalı, değişme yaşantı ya da tekrara dayanmalı ve etkisi geçici olmamalıdır. Öğrenilen bilgi hemen gözlenebilir bir davranışa dönüşmeyebilir; uygun koşul oluştuğunda ortaya çıkabilen davranış potansiyeli de öğrenmenin kapsamındadır.

“Görece kalıcı” ifadesi değişmenin yaşam boyu hiç değişmemesi demek değildir. Yeni öğrenmeler, unutma veya kullanılmama eski davranışı zayıflatabilir. Önemli olan değişmenin yorgunluk, ilaç ya da anlık duygu gibi kısa süreli bir durumla açıklanamamasıdır.

Öğrenme Ürünü Olmayan Davranış Değişiklikleri

Refleks ve içgüdüsel davranışlar türe özgü, doğuştan gelen örüntülerdir; kazanılmaları için yaşantı gerekmez. Olgunlaşma, biyolojik gelişim sonucunda bir davranışı yapabilecek düzeye gelmedir. Bebeğin zamanı gelince yürümesi için kas-sinir sisteminin olgunlaşması gerekir; yürüyüşün çevreye göre incelmesi ise öğrenmenin katkısını taşır.

Yorgunluk, hastalık, ilaç, alkol, açlık ve güçlü duygulanım davranışı değiştirebilir; fakat etkileri ortadan kalkınca davranış eski düzeyine dönüyorsa değişim geçicidir. Alışma ise aynı uyarıcının tekrarına bağlı tepki azalması olduğundan öğrenmenin en yalın biçimlerinden sayılabilir; “uyaranı artık fark edememe” ile karıştırılmamalıdır.

Öğrenme Türlerinin Ana Sınıflandırması

Öğrenme türleri tek bir ölçüte göre ayrılmaz. Koşullanma yoluyla öğrenme uyarıcılar ya da davranış-sonuç ilişkileri kurar; bilişsel öğrenme zihinsel örgütleme, kavrayış ve çevrenin temsilini; sosyal öğrenme başkalarının davranışları ile sonuçlarını gözlemlemeyi öne çıkarır. Psikomotor öğrenme ise algı, kas koordinasyonu ve uygulamanın bütünleştiği becerilerde belirgindir.

Aynı karmaşık davranış birden çok mekanizmayı içerebilir. Bisiklet sürmeyi öğrenen kişi deneme yapar, hareket geri bildirimi alır, bir modeli izleyebilir ve zamanla koordinasyon geliştirir. Sorularda davranışın yüzeyinden çok değişimi açıklayan baskın mekanizma aranır.

Klasik Koşullanma

Koşulsuz ve Koşullu Uyarıcı–Tepki Kavramları

Klasik koşullanmada organizma, başlangıçta nötr olan bir uyarıcıyla doğal tepki doğuran bir uyarıcı arasındaki ilişkiyi öğrenir. Yiyecek gibi öğrenilmeden tepki doğuran olay koşulsuz uyarıcı; onun oluşturduğu salya gibi tepki koşulsuz tepkidir. Başlangıçta ilgili tepkiyi doğurmayan zil nötr uyarıcıdır.

Nötr uyarıcı koşulsuz uyarıcıyla yeterli ve düzenli biçimde eşleşince koşullu uyarıcıya dönüşür; tek başına oluşturduğu öğrenilmiş tepkiye koşullu tepki denir. Koşullu ve koşulsuz tepkiler benzer görünebilir, ancak biri öğrenilmiş, diğeri doğaldır.

Kazanma, Zamansal Yakınlık ve Haber Vericilik

Kazanma, nötr uyarıcı ile koşulsuz uyarıcının eşleşmeleri sonucunda koşullu tepkinin ortaya çıkıp güçlenmesidir. Eşleşmelerin sayısı, uyarıcıların şiddeti ve iki uyarıcı arasındaki süre önemlidir. Genellikle koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcıdan kısa süre önce gelmesi öğrenmeyi kolaylaştırır.

Yalnız zamansal yakınlık yeterli olmayabilir; koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcıyı güvenilir biçimde haber vermesi gerekir. Zil çalsa da yiyecek bazen zilsiz geliyorsa zilin öngörü değeri azalır. Böylece çağdaş açıklamalar organizmanın salt bitişikliği değil, olaylar arasındaki olasılıksal ilişkiyi de öğrendiğini vurgular.

Sönme ve Kendiliğinden Geri Gelme

Koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcı olmadan art arda sunulduğunda koşullu tepki giderek zayıflar; buna sönme denir. Sönme, ilk öğrenmenin bellekten silinmesi değil, eski tepkinin artık beklenen sonucu getirmediğine ilişkin yeni bir öğrenmedir.

Sönmeden sonra dinlenme aralığı verilip koşullu uyarıcı yeniden sunulduğunda tepkinin daha zayıf biçimde yeniden belirmesi kendiliğinden geri gelmedir. Bu olgu, sönmenin unutmayla özdeş olmadığını gösterir. Koşulsuz uyarıcıyla yeniden eşleşme olursa tepki daha hızlı kurulabilir.

Genelleme ve Ayırt Etme

Uyarıcı genellemesi, koşullu uyarıcıya benzeyen başka uyarıcıların da koşullu tepkiyi doğurmasıdır. Beyaz bir köpekten korkmayı öğrenen çocuğun benzer tüylü hayvanlardan kaçınması genellemedir. Benzerlik azaldıkça tepkinin gücü genellikle düşer; bu dağılıma genelleme gradyanı denir.

Ayırt etme, hangi uyarıcının koşulsuz uyarıcıyı haber verdiğini öğrenip yalnız ona tepki vermedir. Bir ton yiyecekle eşleşirken diğer ton eşleşmezse organizma tonları ayırabilir. Genelleme yeni durumda hızlı korunma sağlarken ayırt etme gereksiz tepkileri sınırlar.

Örnek - 7

Aşağıdaki deney dizisinin I–IV panelleri incelendiğinde organizmanın hangi öğrenmeyi gösterdiği söylenebilir?

Mavi ışık hava üfleme ile eşleştirildikten sonra mavi ışığa göz kırpma oluşmakta, benzer renkteki ışığa başlangıçta verilen tepki ise yalnız mavi ışığın eşleşmeyi haber verdiği denemeler sonucunda azalmaktadır. Bu süreç sırasıyla hangi kavramlarla açıklanır?

A) Üst düzey koşullanma – biçimlendirme
B) Sönme – kendiliğinden geri gelme
C) Ayırt etme – genelleme
D) Genelleme – ayırt etme
E) Olumlu pekiştirme – olumsuz pekiştirme

Cevabı Göster

Koşullu uyarıcıya benzeyen ışığa da tepki verilmesi genellemedir. Yalnız eşleşmeyi gerçekten haber veren mavi ışığa tepki verilecek biçimde farklılaşma ise ayırt etmedir.

Cevap: D

Üst Düzey, Duyusal Ön ve Karşıt Koşullanma

Üst düzey koşullanmada yerleşmiş bir koşullu uyarıcı, yeni bir nötr uyarıcının koşullu hâle gelmesini sağlar. Zil yiyeceği haber verirken ışık zille eşleştirilir ve ışık tek başına tepki doğurursa ikinci derece bağ kurulmuştur. Duyusal ön koşullanmada ise iki nötr uyarıcı önce birbiriyle eşleşir; bunlardan biri daha sonra koşulsuz uyarıcıyla eşleşince diğeri de tepki doğurabilir.

Karşıt koşullanma, istenmeyen koşullu tepkinin aynı uyarıcıya bağdaşmayan yeni bir tepkiyle değiştirilmesidir. Korku uyandıran uyarıcının güvenli ortam ve gevşemeyle eşleştirilmesi buna örnektir. Burada amaç yalnız tepkiyi söndürmek değil, uyarıcının yeni bir duygusal anlam kazanmasını sağlamaktır.

Sistematik Duyarsızlaştırma ve Öğrenilmiş Çaresizlik

Sistematik duyarsızlaştırma, korku hiyerarşisindeki uyarıcıların gevşeme tepkisiyle en hafiften en yoğuna doğru eşleştirilmesine dayanır. Gevşeme ile yoğun korku aynı anda sürdürülemediğinden, korku tepkisi aşamalı olarak zayıflar. Uyarıcıya hazırlıksız ve aşırı yoğun maruz bırakmadan farklı olarak kontrollü basamaklandırma kullanılır.

Öğrenilmiş çaresizlik, organizmanın sonuçları denetleyemediği yaşantılardan sonra denetimin mümkün olduğu yeni koşullarda bile çaba göstermemesi veya çabayı çabuk bırakmasıdır. Klasik duygusal bağlar, sonuç beklentileri ve bilişsel yorumlar birlikte etkili olabilir. Başarısızlığın “ne yaparsam yapayım değişmez” biçiminde genellenmesi kritik işarettir.

Edimsel Koşullanma

Edimsel Davranış ve Davranışın Sonuçları

Edimsel koşullanmada organizmanın çevre üzerinde etkide bulunan davranışlarının gelecekteki sıklığı, bu davranışların sonuçlarına göre değişir. Skinner’ın yaklaşımında davranıştan önceki koşul, davranış ve sonuç birlikte incelenir. Ayırt edici uyarıcı, belirli davranışın hangi koşulda pekiştirilebileceğini haber verir; davranışı refleks gibi zorunlu olarak ortaya çıkarmaz.

Bir sonucun teknik adı hoş ya da nahoş görünmesine göre değil, davranış üzerindeki işlevine göre verilir. Öğretmenin övgüsü öğrencinin söz alma davranışını artırıyorsa pekiştiricidir; bazı öğrencilerde davranışı değiştirmiyorsa o bağlamda pekiştirici işlev görmemiştir.

Olumlu ve Olumsuz Pekiştirme

Olumlu pekiştirmede davranıştan sonra hoş ya da istenen bir uyaran eklenir ve davranış artar. Olumsuz pekiştirmede davranıştan sonra rahatsız edici uyaran kaldırılır veya önlenir ve davranış yine artar. “Olumlu–olumsuz” ekleme–çıkarma işlemini, “pekiştirme” ise davranışın güçlenmesini anlatır.

Olumsuz pekiştirmede kaçma, sürmekte olan rahatsız edici uyarıcıyı sonlandırır; kaçınma, bir işaretin ardından davranarak uyarıcının hiç başlamamasını sağlar. Alarm çalınca kemer takıp sesi kesmek kaçma; arabaya biner binmez kemer takarak alarmı önlemek kaçınmadır.

Birinci ve İkinci Tür Ceza

Birinci tür cezada davranıştan sonra itici bir uyaran eklenerek davranış azaltılmaya çalışılır. İkinci tür cezada hoş bir uyaran ya da ayrıcalık kaldırılır. Kurala aykırı davranıştan sonra ek görev verilmesi birinci; oyun süresinin kaldırılması ikinci tür cezadır.

Ceza davranışı kısa vadede bastırabilir; fakat hangi davranışın yapılması gerektiğini tek başına öğretmez. Kaygı, kaçınma ve cezayı veren kişiye karşı olumsuz duygu yaratabilir. Bu nedenle istenen alternatif davranışın öğretilip pekiştirilmesi daha kalıcı düzenleme sağlar.

Örnek - 12

Aşağıdaki I–IV durumları, davranışın sonraki sıklığında oluşturduğu değişmeyle birlikte düşünüldüğünde hangisi doğrudur?

I’de kemer takınca uyarı sesi kesilmekte ve kemer takma artmaktadır. II’de ödev yapan öğrenci etkinlik hakkı kazanmakta ve ödev yapma artmaktadır. III’te kural ihlalinden sonra ek görev verilmekte ve ihlal azalmaktadır. IV’te ihlalden sonra oyun kumandası kaldırılmakta ve ihlal azalmaktadır.

A) I olumlu pekiştirme, II olumsuz pekiştirmedir.
B) III ve IV aynı tür cezadır.
C) I olumsuz pekiştirme, II olumlu pekiştirme, III birinci tür ceza, IV ikinci tür cezadır.
D) I ve IV davranışı artırdığı için pekiştirmedir.
E) Uyaran kaldırılan her durumda ceza vardır.

Cevabı Göster

I’de rahatsız edici ses kaldırılıp davranış arttığı için olumsuz pekiştirme; II’de etkinlik eklenip davranış arttığı için olumlu pekiştirme vardır. III itici sonuç eklediği için birinci, IV hoş uyaran kaldırdığı için ikinci tür cezadır.

Cevap: C

Pekiştirme Tarifeleri

Sürekli pekiştirmede her doğru davranış pekiştirilir; kazanma hızlı, sönme de görece hızlıdır. Kısmi pekiştirmede yalnız bazı tepkiler pekiştirilir ve davranış sönmeye daha dirençli olur. Oran tarifeleri tepki sayısına, aralık tarifeleri geçen zamana dayanır.

Sabit oran belirli tepki sayısından sonra; değişken oran öngörülemeyen tepki sayılarından sonra pekiştirme verir. Sabit aralık belirli süre sonunda yapılan ilk tepkiyi; değişken aralık değişen süreler sonunda yapılan ilk tepkiyi pekiştirir. Değişken oran, yüksek ve dirençli tepki üretmesiyle ayırt edilir.

Biçimlendirme ve Zincirleme

Biçimlendirme, hedef davranış bir anda ortaya çıkmadığında ona giderek yaklaşan tepkilerin sırayla pekiştirilmesidir. Önce kaba yaklaşım, sonra daha seçici yaklaşım pekiştirilir; önceki düzey artık yeterli kabul edilmez. Böylece davranış küçük adımlarla kurulur.

Zincirleme, karmaşık davranışı oluşturan basamakların uygun sırada birbirine bağlanmasıdır. Bir basamağın sonucu sonraki basamak için ayırt edici uyarıcı olur. Biçimlendirme yeni bir tepki biçimini, zincirleme ise edinilmiş alt tepkilerin düzenli dizisini kurar.

Batıl Davranış

Batıl davranış, davranışla sonuç arasında gerçek bir nedensellik olmadığı hâlde rastlantısal yakınlığın davranışı pekiştirmesiyle oluşur. Maç kazanılırken giyilen bir tişörtün galibiyete yol açtığına inanıp her maçta giyilmesi buna örnektir. Kişi sonucu kontrol ettiği yanılgısına düşer.

Batıl davranış, klasik koşullanmadaki iki uyarıcı bağından çok, edim ile rastlantısal sonuç arasındaki yanlış ilişkiye dayanır. Davranışın zaman zaman sonuçla yeniden çakışması aralıklı pekiştirme gibi çalışarak sönmeye direnci artırabilir.

Klasik ve Edimsel Koşullanmanın Karşılaştırılması

Klasik koşullanmada organizma iki uyarıcı arasındaki ilişkiyi öğrenir; tepki çoğunlukla istemsiz ve uyarıcı tarafından ortaya çıkarılır. Edimsel koşullanmada davranış ile sonucu arasındaki ilişki öğrenilir; davranış çoğunlukla istemli olarak ortaya konur ve sonucu tarafından seçilir.

İki süreç etkileşebilir. Sınav salonu klasik yolla kaygı doğururken, sınavdan kaçınmanın kaygıyı azaltması edimsel olarak kaçınmayı pekiştirebilir. Bu nedenle bir olayın önce gelen uyarıcılarını, davranışı ve sonrasındaki sonuçları ayrı ayrı çözümlemek gerekir.

Bilişsel ve Sosyal Öğrenme

Kavrayış Yoluyla Öğrenme

Kavrayış yoluyla öğrenme, problem alanındaki öğelerin ilişkilerinin zihinde yeniden düzenlenmesiyle çözümün ani ve bütünsel biçimde görülmesidir. Köhler’in çalışmalarında çözüm, rastgele tepkilerin yavaşça birikmesinden çok araç–amaç ilişkisinin fark edilmesiyle ortaya çıkar.

Kavrayıştan sonra çözüm benzer problemlere aktarılabilir ve kişi çoğu kez çözümün mantığını açıklayabilir. “Birdenbire” ortaya çıkması hazırlıksız olduğu anlamına gelmez; önceki bilgi, problem üzerinde çalışma ve öğelerin görülebilirliği kavrayışı hazırlar.

Gizil Öğrenme ve Bilişsel Harita

Gizil öğrenme, edinildiği sırada performansa yansımayan; güdü veya uygun koşul oluştuğunda davranışta görülen öğrenmedir. Tolman’ın labirent çalışmaları, pekiştirme olmadan çevrenin yapısına ilişkin bilgi edinilebildiğini göstermiştir.

Bilişsel harita, çevredeki yer ve yolların zihinsel temsilidir. Kişi yalnız tek bir uyarıcı–tepki zinciri ezberlemez; alternatif güzergâh bulabilecek ilişkisel bir düzen kurar. Pekiştirme öğrenmenin gerçekleşmesinden çok, daha önce öğrenilenin performansta görünmesini sağlayabilir.

Deneme–Yanılma Yoluyla Öğrenme

Thorndike’ın deneme–yanılma açıklamasında organizma çeşitli tepkiler gösterir; doyurucu sonuca götüren tepkiler güçlenirken etkisiz tepkiler elenir. Etki yasası, davranışın ardından gelen sonucun o davranışın gelecekteki gücünü değiştirdiğini belirtir.

Çözüm genellikle kademeli oluşur; kişi başlangıçta problem yapısını bütünüyle görmeyebilir. Bu yönüyle kavrayıştan ayrılır. Bununla birlikte insan deneme sırasında düşünür, hipotez kurar ve dönütü yorumlar; deneme–yanılma “zihinsiz rastgelelik” olmak zorunda değildir.

Psikomotor Öğrenme

Psikomotor öğrenme, algısal bilgiyle kas hareketlerinin amaçlı ve eşgüdümlü biçimde bütünleşmesidir. Yazı yazma, enstrüman çalma, araç kullanma ve laboratuvar tekniği bu kapsamdadır. Becerinin bilişsel planı başlangıçta belirginken tekrarlarla hareket daha akıcı ve otomatik hâle gelir.

Doğru model, anlamlı tekrar, anında dönüt, parçaların sıralı çalışılması ve uygun fiziksel hazırbulunuşluk beceriyi geliştirir. Hız tek başına ustalık değildir; doğruluk, ritim, koordinasyon ve değişen koşullara uyarlama birlikte değerlendirilir.

Örnek - 19

Aşağıdaki I–IV görsellerinde verilen durumların öğrenme türleriyle eşleştirilmesi hangisinde doğrudur?

I’de kişi problem öğelerini yeniden düzenleyerek çözümü birden fark etmekte; II’de daha önce gezdiği çevrede ödülsüz edinilmiş yol bilgisini kullanmakta; III’te işe yarayan tepkileri denemelerle seçmekte; IV’te bir uzmanın davranışını gözleyip uygulamaktadır.

A) Kavrayış – gizil öğrenme – deneme–yanılma – model alma
B) Gizil öğrenme – kavrayış – model alma – deneme–yanılma
C) Koşullanma – olgunlaşma – kavrayış – refleks
D) Model alma – deneme–yanılma – gizil öğrenme – kavrayış
E) Kavrayış – psikomotor öğrenme – koşullanma – alışma

Cevabı Göster

Ani yapısal çözüm kavrayış; önceden edinilmiş çevre bilgisinin sonra kullanılması gizil öğrenme; başarılı tepkilerin seçilmesi deneme–yanılma; uzmanın izlenmesi model almadır.

Cevap: A

Gözlem Yoluyla Öğrenme ve Model Alma

Gözlem yoluyla öğrenme, bireyin bir modelin davranışını ve bu davranışın sonuçlarını izleyerek bilgi edinmesidir. Öğrenme, gözlenen davranışın hemen taklit edilmesini gerektirmez. Kişi davranışı öğrenebilir fakat yeterli güdü, fırsat veya onay olmadığı için uygulamayabilir.

Modelin statüsü, yeterliği, benzerliği ve davranışın sonucunun görünürlüğü dikkati etkiler. Model alma yalnız davranış kopyalama değildir; yeni davranış kazandırabilir, var olan davranışı artırıp azaltabilir ve daha önce öğrenilmiş tepkilerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.

Bandura’da Dikkat, Hatırda Tutma, Davranışı Üretme ve Güdülenme

Bandura’ya göre gözlem yoluyla öğrenmenin dört temel süreci vardır. Dikkat, modelin ilgili yönlerinin seçilmesi; hatırda tutma, gözlenen davranışın imgesel veya sözel sembollerle kodlanması; davranışı üretme, zihinsel temsilin gerekli becerilerle eyleme dönüştürülmesi; güdülenme ise davranışın sergilenmesi için yeterli neden bulunmasıdır.

Bir aşamadaki eksiklik farklı sonuç doğurur. Dikkat edilmemiş davranış doğru kodlanamaz; iyi hatırlanan hareket yeterli motor beceri yoksa üretilemez; öğrenilip üretilebilen davranış beklenen sonuç olumsuzsa yapılmayabilir. Bu ayrım, performans yokluğundan doğrudan “öğrenmedi” sonucunu çıkarmayı engeller.

Dolaylı Pekiştirme, Ceza, Güdülenme ve Duygu

Modelin ödüllendirildiğini gören gözlemcinin benzer davranışı yapma eğiliminin artması dolaylı pekiştirme; modelin cezalandırıldığını görünce azalması dolaylı cezadır. Gözlemci sonucu doğrudan yaşamaz, fakat başkasının sonucundan beklenti oluşturur.

Modelin başarıya ulaşmasını gözlemek kişinin “ben de yapabilirim” inancını ve dolaylı güdülenmesini artırabilir. Modelin korku, sevinç veya kaygı tepkisini izleyerek benzer duygu geliştirmek dolaylı duygudur. Bu süreçler davranışın öğrenilmesi kadar sergilenme olasılığını da değiştirir.

Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler

Nörofizyolojik ve Sosyokültürel Temeller

Öğrenme, sinir sisteminin uyarıcılar arasında bağ kurma ve yaşantıyla değişebilme özelliğine dayanır. Beynin sağlıklı işleyişi, uyku, beslenme ve duyusal sistemler öğrenme kapasitesini etkiler. Ancak biyolojik olanak tek başına hangi bilginin, hangi amaçla öğrenileceğini belirlemez.

Dil, aile, okul, akran grubu, kültürel değerler ve teknolojik çevre öğrenilecek içeriği ve öğrenme biçimini yönlendirir. Birey çevreden yalnız etkilenmez; soru sorar, seçer ve çevresini düzenler. Bu nedenle öğrenme biyolojik altyapı ile sosyokültürel yaşantının etkileşimidir.

Öğrenilmiş Çaresizlik ve Kendini Gerçekleştiren Kehanet

Öğrenilmiş çaresizlikte kişi geçmiş denetimsizlik yaşantılarını yeni durumlara geneller ve etkili olabilecek davranışı başlatmaz. Kendini gerçekleştiren kehanette ise başlangıçtaki beklenti, kişinin davranışını ve çevrenin ona tepkisini değiştirerek beklenen sonucun gerçekleşme olasılığını artırır.

“Nasıl olsa başaramam” inancı çalışmayı azaltır; düşük hazırlık başarısızlığı getirince inanç doğrulanmış görünür. Sonuç ilk inancın nesnel doğruluğunu değil, inancın davranışı biçimlendiren aracılık rolünü gösterebilir. Küçük ve denetlenebilir başarılar bu döngüyü kırmada önemlidir.

Türe Özgü Hazır Oluş, Olgunlaşma, Yaş, Zekâ ve Fiziksel Durum

Türe özgü hazır oluş, bir canlının biyolojik donanımının hangi davranışları öğrenmeye elverişli olduğunu belirler. Olgunlaşma, bir öğrenme için gerekli beden ve sinir sistemi düzeyine erişmedir. Hazırbulunuşluk ise olgunlaşmanın yanında ön bilgi, beceri, ilgi ve tutumu da kapsayan daha geniş bir durumdur.

Yaş ve zekâ bazı öğrenmelerin hızını ve karmaşıklığını etkileyebilir; fakat “yaş arttıkça öğrenme sürekli azalır” gibi doğrusal bir kural yoktur. Sağlık, uyku, duyu organları ve yorgunluk performansı etkiler. Uygun ön bilgi ve strateji, aynı genel kapasiteye sahip bireylerin başarısını farklılaştırabilir.

Güdülenme, Dikkat, Uyarılma ve Kaygı

Güdülenme öğrenme hedefini seçmeye ve çabayı sürdürmeye enerji verir; dikkat, ilgili uyarıcıların seçilip işlenmesini sağlar. Uyarılma çok düşük olduğunda ilgisizlik, çok yüksek olduğunda dağılma görülebilir. Yerkes–Dodson ilkesine göre en iyi performans çoğu görevde orta düzey uyarılmada ortaya çıkar.

Görev karmaşıklaştıkça uygun uyarılma düzeyi genellikle düşer; zor bir problemde aşırı kaygı çalışma belleğini tüketebilir. Bir miktar kaygı hazırlığı artırabilirken sürekli ve yoğun kaygı kaçınmayı besleyebilir. Etki, kaygının varlığından çok düzeyi ve görevle ilişkisine bağlıdır.

Örnek - 25

Aşağıdaki I–IV panelleri öğrenmeyi etkileyen farklı koşulları göstermektedir.

I’de aşırı kaygı, II’de kavramların kümelenmesi, III’te çalışmanın günlere dağıtılması, IV’te aynı öğrencinin gürültülü ve sessiz ortamdaki çalışması gösterilmiştir. Bu panellerin faktör grupları sırasıyla hangisidir?

A) Öğrenen – malzeme – yöntem – ortam
B) Malzeme – öğrenen – ortam – yöntem
C) Öğrenen – yöntem – malzeme – ortam
D) Ortam – malzeme – öğrenen – yöntem
E) Yöntem – ortam – öğrenen – malzeme

Cevabı Göster

Kaygı öğrenene; kavramsal gruplama malzemeye; aralıklı çalışma yönteme; gürültü düzeyi ortama bağlı etkendir. Doğru sıra öğrenen–malzeme–yöntem–ortamdır.

Cevap: A

Olumlu ve Olumsuz Aktarım

Olumlu aktarım, önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi kolaylaştırmasıdır. Bir çalgıdaki nota bilgisinin diğerini öğrenmeyi hızlandırması buna örnektir. Olumsuz aktarım, eski alışkanlığın yeni ve farklı tepkiyle çatışarak öğrenmeyi zorlaştırmasıdır.

Aktarım benzerliğin derecesinden çok, benzer öğelerin gerektirdiği tepkilerin uyumuna bağlıdır. İki görev benzer işaretlere aynı tepkiyi gerektiriyorsa olumlu; farklı tepki gerektiriyorsa olumsuz aktarım olasılığı artar. İleriye ket vurma bellek erişimi, aktarım ise yeni öğrenmenin kolaylık-zorluk yönüyle ele alınır.

Öğrenme Malzemesinin Özellikleri

Malzemenin anlamlı, açık, öğrencinin düzeyine uygun ve örgütlenmiş olması öğrenmeyi kolaylaştırır. Çağrışımsal anlam, yeni bilginin ön bilgilerle bağ kurmasıdır. Kavramsal gruplama, ilişkili öğeleri üst kavram ve alt kümeler altında düzenleyerek bellek yükünü azaltır.

Algısal ayırt edilebilirlik, önemli bilginin renk, vurgu, konum veya farklılıkla öne çıkmasıdır; her öğeyi aynı ölçüde vurgulamak etkisini yok eder. Somuttan soyuta örnekler ve kavramlar arası bağlar yüzeysel ezber yerine anlamlı kodlamayı destekler.

Fiziksel ve Sosyal Çevre

Işık, sıcaklık, gürültü, oturma düzeni ve araçların erişilebilirliği fiziksel çevreyi; öğretmen tutumu, sınıf iklimi, akran ilişkileri, iş birliği ve beklentiler sosyal çevreyi oluşturur. Uygun çevre dikkati destekler ve gereksiz bilişsel yükü azaltır.

Tek bir “herkes için ideal ortam” yoktur; görev ve birey özellikleri önemlidir. Bununla birlikte sürekli tehdit, aşağılanma ve aşırı gürültü öğrenme için güvenli değildir. Hata yapmaya izin veren, açık dönüt sunan ve katılımı destekleyen sosyal iklim anlamlı öğrenmeyi güçlendirir.

Çalışma Yöntemleri ve Öğrenme Sonrası Etkinlik

Aralıklı çalışma oturumları zamana yayar; toplu çalışma uzun çalışmayı kısa dönemde sıkıştırır. Aralıklı çalışma uzun süreli kalıcılıkta çoğu kez üstündür. Bütün yöntem malzemenin tamamını, parça yöntemi bölümleri ayrı çalışır; parça–bütün yaklaşımı zor bölümleri çalışıp yeniden bütüne bağlar.

Aktif katılım, geri bildirim, uygun tekrar ve hatayı düzeltme öğrenmeyi destekler. Öğrenmeden hemen sonraki benzer etkinlik karışmayı artırabilir; uyku veya farklı bir etkinlik pekişmeye zaman tanıyabilir. Programlı öğretim küçük adımlar, etkin yanıt, anında dönüt, bireysel hız ve başarı ilkelerini kullanır.

Öğrenme Stratejileri ve Hayat Boyu Öğrenme

Dikkat Stratejileri

Dikkat stratejileri, öğrenme amacına uygun bilgiyi seçmeye yarar. Başlıkları incelemek, hedef belirlemek, anahtar kavramların altını seçici biçimde çizmek, not kenarına soru yazmak ve dikkat dağıtıcıları azaltmak bu kapsamdadır. Her cümleyi vurgulamak seçim yapmadığı için etkili dikkat stratejisi değildir.

Ön inceleme, zihinde bir beklenti çerçevesi oluşturur; öğrenen hangi bilgiyi neden aradığını bilir. Dikkatin sürekliliği kısa aralar, görev parçalama ve öz izlemeyle korunabilir. Stratejinin değeri, bilginin işlenmesini başlatmasından gelir.

Tekrar Stratejileri

Tekrar stratejileri, bilgiyi yineleyerek kısa süreli bellekte tutmayı ve uzun süreli belleğe aktarılma olasılığını artırmayı amaçlar. Sesli ya da sessiz tekrar, listeyi yeniden yazma, ezberden söyleme ve aralıklı geri çağırma örnektir.

Mekanik tekrar, anlam kurulmadığında karmaşık bilgide sınırlı kalabilir. En etkili tekrar yalnız yeniden okumak değil, bilgiye bakmadan hatırlamaya çalışma ve aralıklı zamanlarda yeniden sınamadır. Tekrarın dağıtılması, unutma başladıktan sonra geri çağırmayı güçlendirir.

Anlamlandırma Stratejileri

Anlamlandırma, yeni bilgiyi ön bilgiyle ilişkilendirme ve ona kişisel, kavramsal bir yapı kazandırmadır. Benzetme kurma, örnek üretme, kendi sözcükleriyle açıklama, neden–sonuç bağlantısı kurma, kavram haritası ve özet hazırlama anlamlandırma stratejileridir.

İyi bir özet metni kısaltmaktan ibaret değildir; ana düşünceyi seçer ve ilişkileri korur. Benzetmenin hem benzer hem farklı yönleri belirtilmelidir; aksi hâlde yanlış aktarım oluşabilir. Derin işleme, bilgiyi çok sayıda anlamlı ipucuna bağlayarak geri çağırmayı kolaylaştırır.

Yürütücü Biliş Stratejileri

Yürütücü biliş ya da üstbiliş, kişinin nasıl öğrendiğine ilişkin bilgisini ve öğrenmesini planlama, izleme, değerlendirme, gerektiğinde strateji değiştirme becerisini kapsar. “Bu konuyu biliyor muyum?”, “Hangi yöntem işe yarıyor?” ve “Hata neden oluştu?” soruları yürütücü bilişin ürünüdür.

Planlama hedef ve kaynakları belirler; izleme anlama ve ilerlemeyi kontrol eder; değerlendirme sonuçla yöntemi karşılaştırır; düzenleme işe yaramayan stratejiyi değiştirir. Üstbiliş ayrı bir ezber tekniği değil, diğer stratejileri ne zaman ve nasıl kullanacağını yöneten sistemdir.

Duyuşsal Stratejiler

Duyuşsal stratejiler, öğrenmeyi etkileyen kaygı, ilgi, tutum, güdülenme ve zaman yönetimini düzenlemeye yöneliktir. Gerçekçi hedef koyma, olumlu iç konuşma, gevşeme, yardım isteme, uygun çalışma ortamı kurma ve çabayı küçük aşamalara bölme bu gruptadır.

Duyuşsal strateji, olumsuz duyguyu bütünüyle yok etmek değildir. Amaç duyguyu işlevsel düzeyde tutup öğrenme davranışını sürdürebilmektir. Öğrencinin kaygı yükseldiğinde nefes düzenlemesi ve görevi basamaklandırması, bilişsel stratejileri kullanabileceği bir zemin hazırlar.

Öğrenmeyi Öğrenme ve Aktif Öğrenme

Öğrenmeyi öğrenme, bireyin kendi güçlü ve zayıf yönlerini tanıması, uygun stratejiyi seçmesi, kaynaklara erişmesi ve sürecini değerlendirmesidir. Bilginin kendisinden çok yeni bilgiyi bağımsız biçimde edinme yeterliğini geliştirir.

Aktif öğrenmede öğrenci yalnız dinleyen değil; soru soran, açıklayan, tartışan, problem çözen, ürün oluşturan ve dönütle düzenleme yapan öznedir. Öğretmen bilgiyi aktaran tek kaynak olmaktan çıkar; öğrenme ortamını düzenler ve rehberlik eder. Etkinlik çokluğu değil, zihinsel katılım belirleyicidir.

Hayat Boyu Öğrenme

Hayat boyu öğrenme, bireyin okul öncesinden ileri yaşlara kadar kişisel, toplumsal ve mesleki amaçlarla öğrenmesini sürdürmesidir. Örgün eğitimle sınırlı değildir; yaygın eğitim, iş başında öğrenme, çevrim içi kaynaklar ve gündelik deneyimler de kapsamındadır.

Bilgi ve teknolojinin hızla değişmesi, bir kez edinilen bilginin her duruma yetmeyeceğini gösterir. Merak, bilgi okuryazarlığı, eleştirel değerlendirme, öz düzenleme ve yeni koşullara aktarım hayat boyu öğrenenin temel yeterlikleridir. Amaç sürekli bilgi tüketmek değil, güvenilir bilgiyi seçip yeni sorunlarda kullanabilmektir.