AYT kavram, terim, beş tümel ve tanım konu anlatımı kapsamında kavramların kuruluşu, çeşitleri, kaplam ilişkileri, Porphyrios ağacı ve doğru tanımın koşulları ayrıntılı biçimde işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kavram ve Terim
Aristoteles, Organon ve Kavram Mantığı
Mantığın sistemli kurucusu kabul edilen Aristoteles, düşünmenin temel yapılarını kavram, önerme ve çıkarım düzeni içinde ele almıştır. Daha sonra Organon adı altında toplanan mantık metinlerinde tek tek nesneleri nasıl sınıflandırdığımızı, sınıflar arasında nasıl bağ kurduğumuzu ve bu bağlardan nasıl sonuç çıkardığımızı araştırmıştır. Kavram mantığı bu yapının başlangıç noktasıdır; çünkü bir önermenin öznesi ve yüklemi, kavramların dilde terimleşmiş biçimleridir.
Aristotelesçi gelenekte doğru sınıflandırma yalnız ad vermek değildir. Bir varlığın hangi üst sınıfa girdiğini, aynı sınıftaki öteki varlıklardan hangi özellikle ayrıldığını ve tanımının hangi ögelerle kurulacağını belirler. Porphyrios’un Isagoge adlı eseri, bu mirası cins, tür, ayrım, özgülük ve ilinek üzerinden açıklamış; sonraki mantık öğretiminde “beş tümel” düzenini yerleştirmiştir.
Bu işlem Aristotelesçi kavram mantığının hangi yönünü örnekler?
B) Varlığı üst sınıfı ve ayırıcı niteliği üzerinden belirlemeyi
C) Bir önermenin doğruluğunu yalnız gözlem sayısıyla ölçmeyi
D) Kavramları gerçeklikte karşılığı bulunmayan seslere indirgemeyi
E) Bütün sınıflandırmaları öznel beğeniye dayandırmayı
Kavramın Oluşumu: Soyutlama ve Genelleme
Kavram, nesne veya olayların ortak özelliklerini zihinde bir araya getiren genel tasarımdır. Zihin, karşılaştığı tek tek varlıkların bütün özelliklerini aynı ağırlıkta taşımaz. Renk, büyüklük, yer ve zaman gibi bireysel ayrıntıları dışarıda bırakıp ortak niteliği seçmesine soyutlama; bu ortak niteliği aynı sınıftaki bütün bireylere yaymasına genelleme denir. Farklı üçgenlerde kenar uzunluğu, renk ve yön değişebilir; zihin kapalı üç doğru parçasından oluşma ortaklığını seçerek “üçgen” kavramına ulaşır.
Soyutlama, bir varlığı yok saymak değil, kavram için zorunlu olmayan nitelikleri ayıklamaktır. Genelleme ise birkaç bireyin tesadüfi özelliğini aceleyle bütün sınıfa yüklemek değildir; kavramın ortak ve ayırt edici niteliğini sınıfın kapsamına yaymaktır. Bu nedenle mantıksal genelleme ile hatalı “acele genelleme” birbirinden ayrılır.
Bu süreçteki iki işlem sırasıyla hangileridir?
B) Özelleştirme – tümdengelim
C) Adlandırma – karşılaştırma
D) Soyutlama – genelleme
E) Benzetme – doğrulama
Terim, Sözcük ve Dilsel İfade
Kavram zihindeki tasarımdır; terim ise kavramın dildeki karşılığıdır. “Gezegen” zihinde belirli ortak nitelikleri taşıyan sınıfı gösteren kavram, bir önermede özne ya da yüklem olduğunda terimdir. “Mars bir gezegendir.” önermesinde “Mars” ve “gezegen” terim işlevi görür. Terimler tek sözcükten oluşabileceği gibi “Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti” gibi birden çok sözcükten de oluşabilir.
Her sözcük mantıksal bakımdan terim değildir. Bağlaçlar, ünlemler ve tek başına doğruluk ilişkisine katılmayan görevli sözcükler kavramın adı olarak kullanılmadıklarında terim sayılmaz. “Yüz” sözcüğü, bağlama göre insan yüzünü ya da yüz sayısını adlandırabilir. Yüzme eyleminin adı “yüzme”dir; “yüz” ise emir biçimidir. Mantıkta terimin anlamı bağlam içinde kesinleştirilmelidir.
B) Yalnız tek sözcüklü ifadeler terim olabileceğinden terim değildir.
C) Somut bir varlığı gösterdiği için kavram sayılamaz.
D) Özne konumunda bulunduğu için mutlaka tümel kavramdır.
E) Gerçek bir nesneye gönderimde bulunduğu için yalnız kaplamı, hiçbir içlemi yoktur.
Bunlardan yalnız “özgürlük”ün terim sayılmasının temel nedeni hangisidir?
B) Dış dünyada elle tutulur bir nesnesinin bulunması
C) Yalnız tekil bir varlığı göstermesi
D) Dil bilgisi bakımından ötekilerden daha uzun olması
E) Bir kavramın dildeki adı olarak özne veya yüklem işlevi kazanabilmesi
Kavramın Varlık Boyutu, İçlemi ve Kaplamı
Nelik, Gerçeklik ve Kimlik
Bir kavram üç farklı yönden ele alınabilir. Nelik, kavramın zihindeki tasarımıdır ve “Nedir?” sorusuna karşılık gelir. Gerçeklikte örneği bulunmayan “Kaf Dağı” ve “denizkızı” gibi tasarımların neliği vardır. Gerçeklik, kavramın zihin dışında bir karşılığının bulunmasıdır. “Dağ” kavramı yeryüzündeki gerçek dağlara karşılık gelir. Kimlik ise kavramın belirli, tek bir varlığa uygulanmasıdır; “Ağrı Dağı” bu bakımdan kimlik bildirir.
Neliği olmak, gerçekliği veya kimliği olmayı zorunlu kılmaz. Tasarlanabilen fakat dış dünyada örneği olmayan kavramların neliği vardır; gerçekliği yoktur. Gerçekliği olan genel bir kavramın birçok örneği bulunabilir; kimlik ise bunlardan belirli birini gösterir.
Görseldeki Kaf Dağı, dağ ve Ağrı Dağı örnekleri sırasıyla hangi kavramsal boyutu belirginleştirir?
B) Kimlik – nelik – gerçeklik
C) Nelik – gerçeklik – kimlik
D) Kaplam – içlem – soyutluk
E) Tümellik – tikellik – genellik
İçlem ve Kaplam
Bir kavramın gösterdiği ortak özelliklerin bütününe içlem, bu özellikleri taşıyan varlıkların bütününe kaplam denir. “Üçgen” kavramının içlemi; düzlemde bulunma, üç kenarlı ve üç açılı kapalı şekil olma gibi niteliklerdir. Kaplamı ise geçmişte, bugün veya ilkece düşünülebilecek bütün üçgenlerdir.
İçlem kavramın “ne olduğunu”, kaplam ise “nelere uygulandığını” gösterir. Bu iki yön birbirinden kopuk değildir. Bir kavramın içlemine yeni bir zorunlu özellik eklemek, bu özelliği taşımayan bireyleri kapsamın dışında bırakır. Bu yüzden kavram hiyerarşilerinde içlem ve kaplam çoğu zaman ters yönde değişir.
Bu işlem boyunca kavramın içlem ve kaplamında nasıl bir değişme beklenir?
B) İçlem azalır, kaplam genişler.
C) İkisi de aynı oranda genişler.
D) İçlem değişmez, yalnız gerçeklik değişir.
E) Kaplam değişmez, yalnız ad değişir.
İçlem ile Kaplamın Ters Orantısı
“Canlı, hayvan, omurgalı, memeli, insan” zincirinde aşağıya doğru ilerledikçe her basamak yeni bir özellik ekler. İçlem büyürken kavramın uygulanabileceği birey sayısı azalır. Yukarı doğru çıkıldığında ise özellikler seyrekleşir, buna karşılık daha çok varlık kapsanır. Bu ilişki, kavramların aynı sınıflandırma ekseni üzerinde karşılaştırıldığı durumda geçerlidir.
Ters orantı mekanik bir sözcük sayımı değildir. İki kavramın tanımlarında daha çok kelime bulunması, içlemin mutlaka daha geniş olduğunu kanıtlamaz. Karşılaştırma, kavramların zorunlu nitelikleri ve kapsadığı sınıflar üzerinden yapılmalıdır.
Görselde I yönünde “Canlı → Hayvan → Kuş → Kartal”, II yönünde bunun tersi izlenmektedir.
Buna göre hangi yargı doğrudur?
B) II yönünde özellik sayısı artarken birey sayısı azalır.
C) Kartal kavramı canlı kavramından daha çok varlığı kapsar.
D) I yönünde içlem artar ve kaplam azalır; II yönünde bunun tersi gerçekleşir.
E) Yön değişikliği yalnız sözcüklerin dilsel biçimini etkiler.
B) Roman – edebî eser – eser
C) Edebî eser – eser – roman
D) Roman – eser – edebî eser
E) Eser – roman – edebî eser
Bu yorumun temel yanlışı hangisidir?
B) Gerçekliği olmayan kavramların içlemini reddetmesi
C) Memeli kavramını soyut kavram kabul etmesi
D) İçlem ile neliği bütünüyle özdeş sayması
E) Nicelik bildiren “bütün”ü kavramın zorunlu niteliğine eklenmiş bir içlem ögesi sanması
Kavram Çeşitleri
Genel ve Tekil Kavramlar
Bir sınıfın ortak özelliklerini taşıyan birden çok varlığa uygulanabilen kavram genel kavramdır: insan, şehir, kitap ve gezegen gibi. Yalnız bir varlığı gösteren kavram ise tekil kavramdır: Sokrates, Ankara, Nutuk ve Mars gibi. Tekillik, kavramın somut olmasına değil kaplamının bir bireyle sınırlanmasına bağlıdır. “Türkiye’nin başkenti” çok sözcüklü olmasına rağmen tek bir varlığı gösterir.
B) Her gezegen
C) 2024 Nobel Edebiyat Ödülü’nü alan kişi
D) Hiçbir öğrenci
E) İnsanlık
Tümel ve Tikel Kavram Kullanımı
Genel bir kavram, kaplamındaki bireylerin tamamını gösterecek biçimde kullanılırsa tümel; bir bölümünü gösterecek biçimde kullanılırsa tikel olur. “Bütün öğrenciler” tümel, “bazı öğrenciler” tikel kullanımdır. Genel–tekil ayrımı kavramın kaç bireye uygulanabildiğiyle; tümel–tikel ayrımı ise bir önerme içinde o sınıfın ne kadarının ele alındığıyla ilgilidir.
II. Bütün şairler
III. Bazı şairler
IV. Yahya Kemal Beyatlı
Bu ifadelerin sırasıyla doğru sınıflandırılması hangisidir?
B) Genel – tümel – tikel – tekil
C) Genel – tikel – tümel – kolektif
D) Tekil – tümel – genel – somut
E) Genel – distribütif – kolektif – tekil
Somut ve Soyut Kavramlar
Kavram, niteliği taşıyan varlığı bir bütün olarak gösteriyorsa somuttur: güzel insan, çalışkan öğrenci, beyaz kâğıt. Nitelik varlıktan ayrılarak tek başına düşünülüyorsa soyuttur: güzellik, çalışkanlık, beyazlık. Soyut kavramların duyularla doğrudan gösterilememesi, anlamsız veya gerçek dışı oldukları anlamına gelmez; onların kaplamı niteliğin gerçekleştiği durumlar üzerinden düşünülür.
B) İlki olumsuz, ikincisi olumludur.
C) İlki kolektif, ikincisi distribütiftir.
D) İlki gerçek, ikincisi gerçek dışıdır.
E) İlki niteliği taşıyan varlığı; ikincisi niteliği varlıktan ayrı düşünür.
Kolektif ve Distribütif Kavramlar
Bir topluluğu, üyelerinin birlikte oluşturduğu bütün olarak gösteren kavram kolektiftir: ordu, meclis, takım, orman. Kavram sınıfın her bireyine ayrı ayrı yüklenebiliyorsa distribütiftir: asker, milletvekili, oyuncu, ağaç. Bir ormanın üyesi ağaçtır; tek bir ağaç “orman” değildir. Bu yüzden kolektif kavramın niteliği üyelerin her birine dağıtılamaz.
B) Her iki cümlede de jüri tekil özel addır.
C) İlkinde soyut, ikincide olumsuz kavram vardır.
D) Kolektif kavramların üyeleri bulunamayacağı için ilk cümle anlamsızdır.
E) İkinci cümlede “üyeler” sözcüğü topluluğu bölünmez bir bütün yapar.
Olumlu ve Olumsuz Kavramlar
Bir niteliğin varlığını bildiren kavram olumlu, yokluğunu bildiren kavram olumsuzdur. “Adaletli, düzenli, canlı” olumlu; “adaletsiz, düzensiz, cansız” olumsuz kavramlardır. Dilsel biçim tek başına yeterli değildir: “beceriksiz” ek bakımından olumsuz görünür ve bir yoksunluk bildirir; “ölümsüz” de ölüm niteliğinin yokluğunu gösterir. Buna karşılık olumsuz cümle ile olumsuz kavram aynı şey değildir. “Bu taş canlı değildir.” cümlesi olumsuz yargıdır; “cansız” ise olumsuz kavramdır.
B) Büyük – küçük
C) Güzel – çirkin
D) Düzenli – düzensiz
E) Hızlı – yavaş
Beş Tümel ve Porphyrios Ağacı
Porphyrios ve Isagoge
Porphyrios, Aristoteles’in kategoriler öğretisine giriş amacıyla yazdığı Isagoge adlı eserinde yüklenebilir kavramları beş başlıkta düzenlemiştir. Sonraki mantık geleneğinde bu düzen beş tümel adıyla anılmıştır: cins, tür, ayrım, özgülük ve ilinek. Porphyrios ağacı, en genel kavramdan alt türlere doğru ilerlerken hangi ayırıcı niteliklerin eklendiğini gösterir.
B) Ayırıcı nitelikler azalır ve kaplam daralır.
C) Ayırıcı nitelikler eklenir, içlem artar ve kaplam daralır.
D) Yalnız kavramların adları değişir, sınıf yapısı değişmez.
E) Tekil kavramlardan tümel kavramlara geçilir.
Cins: Yakın ve Uzak Cins
Cins, ortak özellikleri bulunan türlerin bağlandığı daha genel kavramdır. “Kuş” ve “memeli” için “hayvan” cinstir. Bir türün hemen üstündeki cins yakın cins, arada başka cinsler bulunan daha üst kavram ise uzak cinstir. İnsan için hayvan yakın cins; canlı ve cisim uzak cinslerdir. İyi bir öz tanımda yakın cins tercih edilir, çünkü uzak cins tanımı gereğinden geniş bırakır.
B) “Canlı” kavramının hiçbir kaplamı olmadığı için onu dışarıda bırakır.
C) “Akıllı” sözcüğünü ilinek hâline getirir.
D) İnsanı tekil kavrama dönüştürür.
E) Tanımda cins kullanılmasını bütünüyle önler.
Tür ve Cins–Tür İlişkisinin Göreliliği
Tür, ortak özsel nitelikleri bulunan bireylerin oluşturduğu ve bir cins altında yer alan kavramdır. “İnsan”, tek tek insanların türü ve “hayvan” cinsinin alt kavramıdır. Ancak cins ve tür olma, kavramın değişmez etiketi değildir. “Hayvan”, insana göre cins; canlıya göre türdür. Bir kavramın cins veya tür sayılması, sınıflandırmadaki üst ve alt kavramlarla kurduğu ilişkiye bağlıdır.
B) Hayvana ve kartala göre yalnız ilinektir.
C) Her bağlamda yalnız türdür.
D) Her bağlamda yalnız cinstir.
E) Hayvana göre tür, kartala göre cinstir.
Ayrım: Yakın, Uzak ve Türsel Ayrım
Ayrım, bir türü aynı cins altındaki diğer türlerden ayıran özsel niteliktir. “İnsan akıllı hayvandır.” tanımında “akıllı”, insanı hayvan cinsi içindeki öteki türlerden ayırır. Türün yakın cinsindeki rakiplerinden ayrılmasını sağlayan özellik yakın ayrım veya türsel ayrımdır. Daha üst basamaklarda ayrılmayı sağlayan “canlı”, “duyarlı” gibi nitelikler bağlama göre uzak ayrım olabilir.
Ayrım özün parçasıdır; kaldırıldığında kavram aynı türü göstermez. Buna karşılık bir bireyin saç rengi, boyu veya geçici durumu türün ayrımı değildir. Bu ölçüt ayrımı ilinekten ayırır.
B) Belirli bir şehirde doğma
C) Akıllı olma
D) Müzik eğitimi alma
E) Sarı saçlı olma
Özgülük ve İlinek
Özgülük, bir türe özgü olan ve yalnız o türün bireylerinde bulunan, fakat türün özsel tanımını kurmayan niteliktir. Klasik örnekte “gülebilme” insana özgüdür; insanın özünü “akıllı hayvan” olarak kuran ögelerden sonra gelir. İlinek ise bir türe özgü olmayan, bireylerde bulunup bulunmaması türü değiştirmeyen geçici veya rastlantısal niteliktir. “Uzun boylu, esmer, oturan, müzisyen” olmak insan için ilinektir.
Özgülük ile ayrımın ikisi de türe sıkıca bağlı görünür; fark, ayrımın özün kurucu parçası olmasıdır. Özgülük özden zorunlu olarak çıkabilir fakat tanımın kurucu ayrımı değildir. İlinek ise özden çıkmaz ve türün bütün bireylerinde bulunmak zorunda değildir.
II. İnsan akıllıdır.
III. İnsan gülebilir.
IV. İnsan uzun boyludur.
Bu yüklemler beş tümel bakımından sırasıyla nasıl sınıflandırılır?
B) Cins – ayrım – özgülük – ilinek
C) Cins – özgülük – ayrım – tür
D) Ayrım – cins – tür – özgülük
E) Tür – ayrım – cins – ilinek
Görseldeki sınıflandırma şemasına göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
B) İnsan, hayvanın altında yer alan bir türdür.
C) Akıllı olmak, insanın türsel ayrımıdır.
D) Gülebilmek ilinek, uzun boylu olmak özgülüktür.
E) Canlı, insan için hayvandan daha uzak bir cinstir.
Kavramlar Arası İlişkiler ve Tanım
Eşitlik, Ayrıklık ve Girişimlilik
İki kavramın kaplamları aynıysa aralarında eşitlik vardır: “üç kenarlı çokgen” ile “üçgen”. Ortak hiçbir üyeleri yoksa ayrıklık söz konusudur: “tek sayı” ile “çift sayı”. Bir kavramın bütün kaplamı diğerinin içinde, fakat diğeri daha genişse tam girişimlik vardır: “kedi” ile “hayvan”. İki kavramın bazı üyeleri ortak, bazı üyeleri ayrıysa eksik girişimlik vardır: “öğrenci” ile “sporcu”.
Tam girişimlik yönlüdür. Bütün kediler hayvandır; fakat bütün hayvanlar kedi değildir. Eksik girişimlikte ise “bazı A’lar B’dir” ve “bazı A’lar B değildir” birlikte mümkün olur. İlişki, sözcüklerin benzerliğinden değil kaplamların kesişim biçiminden çıkarılır.
Görselde numaralanan kavram çiftleri için aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
B) I tam girişimlik, II eksik girişimlik, III eşitlik, IV ayrıklık
C) I eşitlik, II tam girişimlik, III ayrıklık, IV eksik girişimlik
D) I eksik girişimlik, II ayrıklık, III eşitlik, IV tam girişimlik
E) I eşitlik, II ayrıklık, III tam girişimlik, IV eksik girişimlik
B) Tam girişimlik
C) Ayrıklık
D) Eksik girişimlik
E) Çelişiklik
Tanımın Amacı ve Yapısı
Tanım, bir kavramın içlemini açıklayarak onun ne olduğunu ortaya koyan işlemdir. Tanımlanan kavrama tanımlanan, onu açıklayan ifadeye tanımlayan denir. İyi tanım, tanımlanan ile tanımlayanın kaplamını eşitler. “Kare, dört kenarı eşit ve bütün açıları dik olan dörtgendir.” ifadesinde “kare” tanımlanan, geri kalan bölüm tanımlayandır.
Tanım bir örnek listesi değildir. “Gezegen; Merkür, Venüs, Dünya ve Mars gibi gök cisimleridir.” ifadesi bazı örnekleri sayar fakat kavramın bütün içlemini vermez. Tanımın görevi, örnekleri mümkün kılan ortak ölçütü açıklamaktır.
B) Sözcüğün yalnız ses yapısını açıklamak
C) Tanımlanan kavramı tekil bir özel ada dönüştürmek
D) Kavramın içlemini belirleyerek onu öteki rejimlerden ayırmak
E) Kavramın gerçeklikte hiçbir karşılığı olmadığını göstermek
Tanım Çeşitleri
Beş tümelin kullanımına göre tanımlar iki ana grupta ele alınır. Özle ilgili tanım, yakın cins ile türsel ayrımı kullanarak kavramın özünü açıklar: “İnsan akıllı hayvandır.” İlintiyle ilgili tanım ise özgülük veya ilineklerden yararlanır: “İnsan gülebilen varlıktır.” özgülüğe, “İnsan iki ayaklı ve uzun boylu varlıktır.” ilineğe dayanabilir. Özle ilgili tanım daha kurucudur; ilintiyle ilgili tanım özün yerine sonuç veya rastlantısal belirtiyi koyabilir.
Tanımlanan şeye göre de ad tanımı ve gerçek tanım ayrılır. Ad tanımı, bir sözcüğün hangi anlamda kullanılacağını açıklar: “Filantrop, insanları seven kişi demektir.” Gerçek tanım ise bir varlık türünün özsel yapısını ortaya koymayı amaçlar: “Üçgen, üç doğru parçasının birleşmesiyle oluşan kapalı düzlem şeklidir.”
II. “İnsan akıllı hayvandır.”
III. “İnsan gülebilen varlıktır.”
Bu tanımlar sırasıyla nasıl sınıflandırılır?
B) Ad tanımı – ilintiyle ilgili tanım – özle ilgili tanım
C) Ad tanımı – özle ilgili tanım – ilintiyle ilgili tanım
D) Özle ilgili tanım – ad tanımı – gerçek tanım
E) İlintiyle ilgili tanım – gerçek tanım – ad tanımı
Doğru Tanımın Koşulları
Tanım, tanımlanan kavramla eşit kaplamlı olmalıdır. “İnsan canlıdır.” tanımı çok geniştir; insan olmayan canlıları da kapsar. “İnsan üniversite mezunu hayvandır.” çok dardır; bütün insanları kapsamaz. Tanım açık ve anlaşılır olmalı, bilinmeyeni daha bilinmeyen bir ifadeyle açıklamamalıdır. Mecaz, belirsizlik ve gereksiz uzunluk tanımın ayırt ediciliğini zayıflatır.
Tanım döngüsel olmamalıdır. “Özgürlük, özgür olma durumudur.” tanımlananı başka biçimde tekrar eder. Tanımlayan ile tanımlanan çelişmemeli; tanım gereğinden uzun veya eksik bırakılmamalıdır. Mümkün olduğunca olumlu kurulmalı, yalnız ne olmadığını söylemekle yetinmemelidir. “Kuş, memeli olmayan canlıdır.” ifadesi kuşu ayırmaya yetmez.
Tanımlanamayanlar
Her kavram cins ve ayrım yoluyla tanımlanamaz. Duyumlar ve temel yaşantılar, onları yaşamamış kişiye tam olarak aktarılamaz; “kırmızının nasıl göründüğü” başka bir renge indirgenerek verilemez. En yüksek cinsler de üstlerinde daha genel bir cins bulunmadığı için cins–ayrım formülüyle tanımlanamaz. Bunlar örnek, betimleme veya işaret yoluyla açıklanabilir; fakat klasik anlamda öz tanımları kurulamaz.
B) “Üçgen, üçgen biçimindeki şekildir.” – Tanımın gereğinden dar olması
C) “Kuş, memeli olmayan varlıktır.” – Tanımın döngüsel olması
D) “Kare, dört kenarlı şekildir.” – Tanımın tanımlanandan daha dar olması
E) “Adalet, herkesin hak ettiğini almasıdır.” – En yüksek cinsin tanımlanması
Önceki Konu: Mantığa Giriş, Akıl İlkeleri ve Akıl Yürütme
Sonraki Konu: Önermeler ve Doğrudan Çıkarımlar