AYT İslam ve bilim konu anlatımı kapsamında din-bilim ilişkisi, İslam medeniyetinde bilginin gelişimi, eğitim ve bilim kurumları, Müslüman bilginlerin özgün katkıları ile Fâtır suresi 27–28. ayetlerin mesajları işlenecektir.
AYT Din Kültürü konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Din ve Bilim İlişkisi
Din, Bilim ve Sünnetullah
Din, insanın Allah, evren, hayatın amacı, değer ve sorumluluk hakkında vahye dayalı bir anlam bütünü kurmasını sağlar. Bilim ise gözlem, deney, ölçme ve akıl yürütme yoluyla varlık ve olaylar arasındaki düzenli ilişkileri inceler. Din “Niçin varım, nasıl yaşamalıyım?” gibi anlam ve değer sorularına; bilim çoğunlukla “Nasıl gerçekleşiyor?” sorusuna yönelir. Konu alanları kesişse de yöntem ve amaçları bütünüyle aynı değildir.
Kur’an’da evrendeki ölçülü işleyiş Allah’ın yaratma ve düzen koyma iradesiyle ilişkilendirilir. Allah’ın evrene koyduğu, araştırılabilir düzen ve yasalara sünnetullah veya âdetullah denir. Sebep-sonuç ilişkilerini araştırmak bu düzeni anlamaya çalışmaktır. Dolayısıyla doğa yasalarının varlığı Allah’ı dışlayan bir açıklama değil; olayların hangi düzen içinde gerçekleştiğinin bilimsel tasviridir.
Bu iki açıklama için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
B) Sünnetullah, doğa olaylarının düzensiz ve araştırılamaz olduğunu ifade eder.
C) Dinî yorum, meteorolojik ölçümlerin yerine geçer.
D) Biri olayın işleyişini, diğeri anlam ve yaratılış düzeni boyutunu ele aldığı için zorunlu olarak çelişmezler.
E) Her iki açıklama aynı yöntemi ve kanıt türünü kullanır.
II. Her olayın hiçbir sebebe bağlı olmadan gerçekleştiğini savunma
III. Doğa yasalarını yaratıcıdan bağımsız mutlak güçler sayma
IV. Sebep-sonuç ilişkilerini incelemeyi yaratılış düzenini anlama çabası görme
Sünnetullah anlayışıyla bağdaşan yargılar hangileridir?
B) Yalnız I
C) I, II ve IV
D) II ve III
E) II, III ve IV
Bilimsel Bilginin Özellikleri ve Değişebilirliği
Bilimsel bilgi sistemli gözlem ve araştırmaya dayanır; sınanabilir, eleştiriye açık ve birikimlidir. Yeni araçlar, yeni veriler veya daha güçlü açıklamalar ortaya çıktığında bilimsel kuramlar geliştirilebilir, kapsamı sınırlandırılabilir ya da değiştirilebilir. Bu özellik bilimin güvenilmezliği değil, kendi hatalarını düzeltme gücüdür. Değişen şey evrendeki düzenin kendisi değil, insanın o düzen hakkındaki açıklaması olabilir.
Vahiy kaynaklı temel inanç ve ahlak ilkelerinin sabitliği ile bilimsel modellerin değişebilirliği birbirine karıştırılmamalıdır. Öte yandan her dinî yorum vahyin kendisiyle özdeş değildir; insanlar metinleri anlamaya çalışırken tarihsel bilgi ve yorum imkânlarından yararlanır. Bu nedenle bir bilimsel modelle belirli bir yorum arasındaki gerilim, doğrudan din ile bilimin çatıştığını kanıtlamaz.
Bu durum bilimsel bilginin hangi niteliğini gösterir?
B) Bütün sonuçlarının kişisel kanaatlerden oluşmasını
C) Yeni bulgular ışığında sınanıp geliştirilebilmesini
D) Yalnız geçmişte ortaya konmuş açıklamaları tekrar etmesini
E) Dinî ilkelerle aynı kanıt türüne dayanmasını
Bu bilgiden hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşmak en uygundur?
B) Bilimsel modeller değiştiğinde dinin anlam ve değer alanı ortadan kalkar.
C) Bilim ile din arasında ilişki kurulması her durumda imkânsızdır.
D) Kutsal metin hiçbir biçimde yorumlanamaz.
E) Vahyin bütün hükümleri bilimsel kuramlarla birlikte değişmiştir.
Akıl, Duyu ve Vahyin Bilgideki Yeri
İslam düşüncesinde bilgiye ulaşmanın başlıca yolları sağlam duyular, akıl ve doğru haberdir. Duyular dış dünyaya ilişkin veri sunar; akıl veriler arasında bağ kurar, çıkarım yapar ve çelişkileri değerlendirir. Doğru haberin en güvenilir biçimi olan vahiy ise insanın salt deneyle ulaşamayacağı Allah, ahiret, kulluk ve sorumluluk alanında rehberlik eder.
Bu kaynaklar birbirinin yerine geçirilmez. Akıl, vahyi anlamada ve yorumları değerlendirmede etkindir; fakat deneysel yöntem gaybı laboratuvar nesnesine dönüştüremez. Duyular da tek başına değer hükmü kurmaz. Sağlıklı bilgi, her kaynağın imkânını ve sınırını gözetir; akıl yürütmeyi vahyin karşıtı, vahyi de düşünmenin engeli saymaz.
Bu öğrencinin temel yanılgısı aşağıdakilerden hangisidir?
B) Bilginin bütün alanlarını duyusal doğrulamaya indirgemesi ve vahyin bildirim alanını yok sayması
C) Gayb alanını deneysel yöntemle kanıtlamaya çalışmaması
D) Bilimsel verilerin akılla değerlendirilmesi gerektiğini söylemesi
E) Akla hiçbir işlev vermemesi değil, yalnız tarihsel haberi kabul etmesi
II. Akıl, duyusal verileri yorumlar ve tutarlılık denetimi yapar.
III. Vahiy, deney alanını aşan inanç ve değer konularında rehberlik eder.
IV. Bu kaynaklardan biri kabul edildiğinde diğerleri zorunlu olarak geçersizleşir.
İslam’ın bilgi anlayışı bakımından hangileri doğrudur?
B) Yalnız IV
C) I ve IV
D) I, III ve IV
E) II ve IV
İslam’da Akla ve İlme Verilen Değer
Kur’an; okuma, yazma, düşünme, ibret alma, delile dayanma ve bilenlerle bilmeyenleri ayırma üzerinde durur. “Oku” emri, kalemle öğretme vurgusu ve evren üzerinde tefekküre çağrı bilgi arayışını kulluk bilinciyle ilişkilendirir. Hz. Muhammed de faydalı bilgi öğrenmeyi teşvik etmiş, bilgisizce hüküm vermeyi ve kör taklidi eleştirmiştir.
İslam’da ilim yalnız dinî bilgilerle sınırlanmaz. İnsana ve topluma yarar sağlayan tıp, matematik, astronomi, coğrafya ve benzeri alanlardaki çalışmalar da değerlidir. Bununla birlikte bilginin değeri kullanım amacıyla ilişkilidir: Bilginin kibir, zulüm veya zarar aracı yapılması değil; hakikati anlama, insanlığa fayda ve sorumluluk üretmesi beklenir.
Bu iki vurgu aşağıdaki ilkelerden hangisini birlikte destekler?
B) Bütün bilimsel sonuçların değişmez dinî hüküm sayılmasını
C) Aklın vahyi anlamada hiçbir rol taşımamasını
D) Bilginin yalnız otoriteye bağlı kabul edilmesini
E) Gözlem, düşünme ve gerekçelendirilmiş bilgi arayışını
B) Hakikati araştıran, delile dayanan ve insanlığa yarar sağlayan bilgi; alanı ne olursa olsun sorumlulukla kullanılmalıdır.
C) Akıl yürütme, inanç için her durumda tehdit oluşturur.
D) Yalnız ibadet hükümlerini bilmek ilim sayılır.
E) Fayda üreten dünyevi bilimler dinî bilgiyle ilgisiz ve değersizdir.
Bilimin Amacı, Faydalı Bilgi ve Etik Sorumluluk
Bilim olgular arasındaki ilişkileri açıklayabilir ve teknoloji yoluyla insanın imkânlarını artırabilir; fakat “Yapılabilen her şey yapılmalı mıdır?” sorusunu tek başına cevaplamaz. Bir uygulamanın teknik olarak mümkün olması onun adil, merhametli veya yararlı olduğunu garanti etmez. Araştırmanın amacı, yöntemi ve sonuçları; canın, çevrenin, insan onurunun ve gelecek kuşakların korunması bakımından değerlendirilmelidir.
Faydalı bilgi, hakikate dayanan ve iyiliğe hizmet eden bilgidir. Zarar üreten, mahremiyeti yok eden, ayrımcılığı büyüten veya yıkıcı gücü sınırsızlaştıran uygulamalar ahlaki sorumluluk doğurur. İslam’ın insanı yeryüzünde emanet ve sorumluluk sahibi görmesi, bilim insanını sonuçlardan bağımsız bir teknisyen değil; tercihleri için hesap verecek bir özne olarak konumlandırır.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini doğrular?
B) Tekrarlanabilir sonuç, bütün ahlaki sorunları ortadan kaldırır.
C) Etik değerlendirme bilimsel yöntemi zorunlu olarak geçersiz kılar.
D) Yöntemsel yeterlilik, insan onuru ve zarar vermeme sorumluluğunu tek başına karşılamaz.
E) Faydalı bilgi yalnız ekonomik kazançla ölçülür.
Görselden hareketle aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir?
B) II. panel, I. paneldeki gözlem ve deney basamaklarını gereksiz kılar.
C) Etik değerlendirme yalnız başarısız deneylerde yapılır.
D) Bilimsel doğrulama ile ahlaki sorumluluk aynı ölçütlerden oluşur.
E) I. panel tamamlandığında yarar ve zarar değerlendirmesi kendiliğinden sonuçlanır.
İslam Medeniyetinde Bilim ve Düşüncenin Gelişimi
Vahiy Merkezli Başlangıç ve Dinî İlimlerin Oluşumu
İslam medeniyetinde ilmî faaliyet, Kur’an’ın anlaşılması ve Hz. Muhammed’in söz, davranış ve uygulamalarının korunması ihtiyacıyla ivme kazanmıştır. Kur’an ayetlerinin açıklanması tefsir, hadislerin toplanıp değerlendirilmesi hadis, inanç esaslarının akli ve naklî delillerle savunulması kelam, ibadet ve toplumsal hayat hükümlerinin sistemleştirilmesi fıkıh ilimlerini geliştirmiştir.
Bu ilimlerin oluşması yalnız bilgi biriktirme işi değildir. Rivayetlerin kaynağını araştırma, dil kurallarını belirleme, delilleri sınıflandırma ve farklı görüşleri karşılaştırma gibi yöntemler geliştirilmiştir. Dinî ihtiyaçlarla başlayan çalışma; dil, tarih, hukuk, mantık ve diğer alanlarla etkileşerek geniş bir düşünce geleneği meydana getirmiştir.
B) Siyer – Kelam – Fıkıh
C) Kelam – Siyer – Coğrafya
D) Tefsir – Hadis – Fıkıh
E) Fıkıh – Hadis – Tefsir
B) Vahyi anlama ve dinî hayatı düzenleme ihtiyacı yöntemli araştırmaları başlatmış; bu birikim başka ilimlerle etkileşmiştir.
C) Yalnız yabancı eserlerin çevrilmesi sonucunda ortaya çıkmışlardır.
D) Rivayetlerin doğruluğu hiçbir ölçüte göre incelenmemiştir.
E) Akıl yürütme bütün dinî ilimlerde yasaklanmıştır.
Tercüme Hareketi ve Beytü’l-Hikme
Özellikle Abbasiler döneminde Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe eserler Arapçaya çevrilmiştir. Bağdat’ta gelişen Beytü’l-Hikme; kütüphane, tercüme ve araştırma merkezi niteliğiyle bu hareketin simgelerindendir. Matematik, tıp, astronomi ve felsefeye ait eserler farklı dil ve kültürlerden bilim insanlarının ortak çalışmalarıyla incelenmiştir.
Tercüme hareketi basit bir kopyalama değildir. Müslüman bilginler devraldıkları bilgileri gözlem, deney ve eleştiriyle sınamış; yanlışları düzeltmiş, yeni kavramlar ve özgün eserler üretmiştir. Böylece Yunan, Hint ve İran birikimi İslam medeniyetinin kendi problemleri ve yöntemleri içinde yeniden işlenmiştir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
B) Beytü’l-Hikme’nin yalnız ibadet amacıyla kurulduğunu
C) Önceki birikimin alınırken eleştirel ve üretici biçimde işlendiğini
D) Deney ve gözlemin kullanılmadığını
E) Bilginin yalnız tek bir kültüre ait sayıldığını
II. Kütüphane ve araştırma faaliyetlerinin birlikte yürütülmesi
III. Aktarılan her bilginin sorgulanmadan doğru kabul edilmesi
IV. Çevirilerin yeni gözlem ve çalışmalar için başlangıç oluşturması
Beytü’l-Hikme ve tercüme hareketiyle ilgili hangileri doğrudur?
B) III ve IV
C) I, II, III ve IV
D) II ve III
E) I, II ve IV
Bilginin Tasnifi, Özgünleşme ve Batı’ya Etkisi
Bilimsel alanların gelişmesiyle bilginler ilimleri konularına ve yöntemlerine göre sınıflandırmıştır. Fârâbî’nin İhsâu’l-Ulûm adlı eseri; dil, mantık, matematik, tabiat, metafizik ve toplum ilimlerini sistemli biçimde ele alan örneklerdendir. Tasnif, alanlar arasındaki sınırları belirlerken onların birbirleriyle ilişkisini de görünür kılmıştır.
İslam dünyasında üretilen eserler Endülüs, Sicilya ve tercüme merkezleri aracılığıyla Latinceye aktarılmış; Avrupa’daki üniversite ve düşünce çevrelerini etkilemiştir. Hârizmî, İbn Sina, İbn Rüşd ve İbnü’l-Heysem gibi bilginlerin çalışmaları yüzyıllarca incelenmiştir. Bu etkiyi “Antik bilgiyi yalnız saklama” biçiminde açıklamak eksiktir; Müslüman bilginler birikimi korumuş, eleştirmiş, geliştirmiş ve yeni sonuçlarla aktarmıştır.
Bu değerlendirmeye yöneltilebilecek en güçlü eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?
B) Avrupa’da hiçbir bilimsel gelişme olmadığını varsayması
C) Dinî ilimlerin bütün diğer bilimleri yasakladığını düşünmesi
D) Çeviri yanında eleştiri, deney, özgün eser ve yeni buluşlarla gerçekleşen üretimi yok sayması
E) Bilgi aktarımının yalnız sözlü yolla gerçekleştiğini ileri sürmesi
B) Batı düşüncesi İslam biliminden hiçbir biçimde etkilenmemiştir.
C) Bilimler birbirinden bütünüyle koparılmıştır.
D) Bilimsel üretim yalnız dinî ilimlerle sınırlanmıştır.
E) Tasnif çalışmaları araştırmayı sona erdirmiştir.
İslam Medeniyetinde Eğitim ve Bilim Kurumları
Daru’l-Erkam, Mescit-Cami ve Suffe
İslam’ın ilk döneminde eğitim belirli bir bina türüyle sınırlı değildi. Mekke’de Daru’l-Erkam, ilk Müslümanların Kur’an öğrendiği ve tebliğ faaliyetlerini yürüttüğü güvenli bir buluşma yeriydi. Medine’de Mescid-i Nebevî; ibadet yanında eğitim, danışma, yönetim ve toplumsal dayanışma işlevleri üstlendi. Bu durum caminin İslam toplumunda çok yönlü bir merkez olduğunu gösterir.
Mescid-i Nebevî’nin bitişiğindeki Suffe, özellikle barınma imkânı sınırlı sahabilerin kaldığı ve düzenli eğitim gördüğü bölümdü. Buradaki öğrencilere Ashab-ı Suffe denir. Kur’an öğrenen, Hz. Peygamber’in açıklamalarını takip eden bu kişiler öğrendiklerini farklı topluluklara aktarmış; eğitim ile tebliğ arasında köprü kurmuştur.
Bu bilgiden aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılır?
B) Cami eğitim işlevini sonraki dönemlerde bütünüyle kaybetmiştir.
C) İlk İslam toplumunda dinî, eğitsel ve toplumsal işlevler aynı merkez çevresinde bütünleşebilmiştir.
D) Suffe yalnız ticari faaliyetler için kullanılmıştır.
E) Ashab-ı Suffe öğrendiklerini başka topluluklara aktarmamıştır.
B) Daru’l-Erkam — Mekke’de ilk Müslümanların eğitim ve buluşma ortamı
C) Mescid-i Nebevî — İbadet yanında eğitim ve toplumsal merkez
D) Cami — İslam medeniyetinde ders halkalarına da ev sahipliği yapan mekân
E) Ashab-ı Suffe — Düzenli eğitim gören ve bilgiyi aktaran sahabiler
Mektep ve Medrese
Mektep veya küttap, çocuklara okuma-yazma, Kur’an ve temel bilgilerin öğretildiği ilk öğretim kurumudur. Medrese ise ileri düzey ve daha düzenli eğitimin yürütüldüğü kurumdur. Medreselerde tefsir, hadis, fıkıh gibi dinî ilimlerle birlikte döneme ve kuruma göre mantık, matematik, astronomi ve tıp gibi alanlar da okutulmuştur.
Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün desteklediği Nizamiye Medreseleri düzenli yüksek öğretimin önemli örneklerindendir. Endülüs’te Kurtuba, Osmanlı’da Sahn-ı Seman ve Süleymaniye medreseleri farklı dönemlerin öne çıkan merkezleridir. Medreseyi yalnız tek bir dersin verildiği değişmez yapı saymak, kurumların zaman ve coğrafyaya göre çeşitlenen programlarını göz ardı eder.
Bu iki kurum sırasıyla hangileridir?
B) Medrese – Küttap
C) Rasathane – Şifahane
D) Daru’l-hadis – Mektep
E) Mektep/küttap – Medrese
B) Farklı dönem ve coğrafyalarda yüksek öğretimi kurumsallaştıran merkezler arasında yer almışlardır.
C) Programlarında yalnız kıraat eğitimi bulunmuştur.
D) Bilimsel çalışmaların yasaklandığı kurumlar olmuştur.
E) İlk öğretim çağındaki çocuklara özgü mekteplerle aynıdır.
Daru’l-Kurra ve Daru’l-Hadis
Daru’l-kurra, Kur’an’ın doğru okunması, ezberlenmesi ve kıraat ilminin öğretilmesi için kurulmuş ihtisas kurumudur. “Kurra”, Kur’an’ı usulüne uygun okuyan ve kıraat alanında yetkin kişiyi ifade eder. Bu kurumlarda ses güzelliğinden önce harflerin mahreci, okuma kuralları ve güvenilir aktarım geleneği önem taşır.
Daru’l-hadis ise hadis ilimlerinde uzmanlaşmaya ayrılmıştır. Rivayet metinleri, raviler, isnat zincirleri ve hadislerin sıhhat ölçütleri burada incelenmiştir. Her iki kurum da genel öğretim yapan medreselerle ilişkili olmakla birlikte belirli bir ilimde derinleşmeyi amaçlayan ihtisas merkezleridir.
Bu kurumlar sırasıyla hangileridir?
B) Medrese – Küttap
C) Daru’l-hadis – Daru’l-kurra
D) Daru’l-kurra – Daru’l-hadis
E) Beytü’l-Hikme – Şifahane
B) Yabancı dillerden felsefe eserleri çevirmeleri
C) Belirli dinî ilimlerde yöntemli uzmanlaşmayı kurumsallaştırmaları
D) Çocuklara yalnız temel okuma-yazma öğretmeleri
E) Gök cisimlerini sistemli biçimde gözlemlemeleri
Beytü’l-Hikme ve Kütüphaneler
Beytü’l-Hikme, eserlerin toplandığı pasif bir depo değil; çevirmen, hekim, matematikçi ve gök bilimcilerin çalıştığı çok işlevli bir merkezdi. Yazma eserlerin çoğaltılması, tercüme edilmesi, karşılaştırılması ve araştırmalarda kullanılması aynı ilmî çevrede gerçekleşebiliyordu. Bu yapı, bilimsel üretimin kurum, uzman ve kaynak iş birliği gerektirdiğini gösterir.
İslam şehirlerindeki saray, medrese, cami ve özel kütüphaneler bilgiye erişimi kolaylaştırdı. Kitapların sınıflandırılması, korunması ve okuyucuya sunulması; bilginin kuşaklar arasında dolaşmasını sağladı. Kütüphane ile Beytü’l-Hikme aynı kavram değildir: Kütüphane temel olarak eser koleksiyonu ve erişim merkeziyken Beytü’l-Hikme bunun yanında tercüme ve araştırma faaliyetleriyle öne çıkar.
Bu merkezin yalnız “kütüphane” olarak adlandırılması neden eksiktir?
B) Merkezin koleksiyon yanında tercüme ve araştırma işlevleri de üstlenmesi nedeniyle
C) Çevirilerin yalnız sözlü yapılması nedeniyle
D) Kitapların hiçbir bilimsel kurumda bulunmaması nedeniyle
E) Kütüphanelerin eser koruma işlevi taşımaması nedeniyle
Rasathane ve Şifahane
Rasathane, gök cisimlerinin konum ve hareketlerinin düzenli biçimde gözlendiği bilim kurumudur. Usturlap, rubu tahtası ve geliştirilmiş gözlem araçlarıyla yapılan ölçümler; takvim, vakit tayini, yön bulma ve astronomi cetvellerinin hazırlanmasına katkı sağlamıştır. Meraga, Semerkant ve İstanbul rasathaneleri önemli örnekler arasındadır.
Şifahane, bimaristan veya daruşşifa adlarıyla anılan sağlık kurumlarında hastalar tedavi edilirken hekim adayları da uygulamalı eğitim görmüştür. Eczacılık, cerrahi ve klinik gözlem bir arada yürütülebilmiştir. Rasathane gözleme, şifahane tedaviye dayanır; ikisinin ortak yanı teorik bilgiyi düzenli kurum ve uygulamayla birleştirmeleridir.
Bu faaliyetlerin doğru kurum eşleştirmesi hangisidir?
B) I Daru’l-hadis – II Medrese – III Küttap – IV Kütüphane
C) I Kütüphane – II Şifahane – III Rasathane – IV Daru’l-hadis
D) I Rasathane – II Daru’l-kurra – III Beytü’l-Hikme – IV Şifahane
E) I Beytü’l-Hikme – II Rasathane – III Şifahane – IV Daru’l-kurra
Bu kurumun aşağıdakilerden hangisi olması beklenir?
B) Daru’l-hadis
C) Daru’l-kurra
D) Rasathane
E) Şifahane
B) Aynı araç ve yöntemleri kullanmaları
C) Çocuklara temel okuma-yazma eğitimi vermeleri
D) Bütün çalışmalarını tercümeyle sınırlandırmaları
E) Yalnız Kur’an kıraati öğretmeleri
Müslümanların Bilim Alanındaki Öncü ve Özgün Çalışmaları
Dinî İlimler: Tefsir, Hadis, Kelam ve Fıkıh
Tefsir Kur’an ayetlerini dil, bağlam, diğer ayetler ve Hz. Peygamber’in açıklamaları ışığında anlamayı amaçlar. Taberî ve Zemahşerî bu alanda öne çıkan isimlerdendir. Hadis ilmi, Hz. Muhammed’e ait rivayetleri metin ve aktarıcı zinciri bakımından değerlendirir; Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvûd’un eserleri temel kaynaklar arasındadır.
Kelam, inanç esaslarını aklî ve naklî delillerle açıklayıp savunur; Mâtürîdî ve Eş’arî başlıca temsilcilerdendir. Fıkıh, ibadet ve toplumsal hayata ilişkin hükümleri delillerden çıkarır; Ebû Hanife, Mâlik b. Enes, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’in yöntemleri fıkıh mezheplerinin oluşumunda etkili olmuştur. Bu alanların ayrımı soru, kaynak ve yöntem ayrımıdır; birbirinden bütünüyle kopuk değildirler.
Bu çalışmalar sırasıyla hangi ilimlere aittir?
B) Siyer – Kelam – Tefsir
C) Tefsir – Kelam – Fıkıh
D) Kelam – Tefsir – Hadis
E) Hadis – Fıkıh – Tefsir
B) Taberî — Tefsir
C) Ebû Hanife — Fıkıh
D) Buhârî — Hadis
E) Mâtürîdî — Botanik
Dil, Tarih, Coğrafya ve Felsefe
Kur’an’ın doğru anlaşılması Arap dili çalışmalarını hızlandırmış; Ebü’l-Esved ed-Düelî nahiv, Halil b. Ahmed sözlük ve ses bilgisi alanında öncü olmuştur. Câhiz dil, edebiyat ve canlılar hakkındaki gözlemleriyle geniş bir birikim bırakmıştır. Tarih yazıcılığında Taberî; toplumların oluşum ve değişimini neden-sonuç ilişkileriyle ele alan İbn Haldun öne çıkar.
Coğrafyada Belhî, İdrisî, Bîrûnî; seyahatname geleneğinde İbn Battûta ve Evliya Çelebi; haritacılık ve denizcilikte Pîrî Reis, Seydi Ali Reis ve Kâtip Çelebi önemlidir. Felsefede Kindî, Fârâbî, İbn Sina, Gazâlî ve İbn Rüşd; akıl, varlık, bilgi, ahlak ve din-felsefe ilişkisi üzerine özgün tartışmalar yürütmüştür. Bu çeşitlilik, ilmî hayatın tek bir alana kapanmadığını gösterir.
II. Pîrî Reis — Haritacılık ve denizcilik
III. Halil b. Ahmed — Dil ve sözlük çalışmaları
IV. İbn Battûta — Kelam mezhebi kuruculuğu
Eşleştirmelerden hangileri doğrudur?
B) I, II ve III
C) I, II, III ve IV
D) I, III ve IV
E) II ve IV
B) İslam bilim geleneği yalnız ibadet hükümlerine yönelmiştir.
C) Bilginler gözlem ve neden-sonuç ilişkisini reddetmiştir.
D) Bütün alanlar tek bir bilim adı altında birleşmiştir.
E) Dil çalışmaları diğer ilimlerin gelişmesini engellemiştir.
Astronomi ve Matematik
Astronomide Fezârî, Fergânî, Battânî, Bîrûnî, Uluğ Bey ve Ali Kuşçu gözlem, ölçüm ve cetvel hazırlama çalışmalarıyla öne çıkmıştır. Bîrûnî Dünya’nın büyüklüğünü hesaplama ve coğrafi ölçümler; Uluğ Bey Semerkant Rasathanesi ve yıldız cetvelleri; Ali Kuşçu ise astronomi-matematik öğretiminin Osmanlı’ya taşınması bakımından önemlidir.
Matematikte Hârizmî’nin el-Cebr ve’l-Mukabele adlı eseri cebrin sistemleşmesine katkı sağlamış, adı “algoritma” terimine kaynaklık etmiştir. Ömer Hayyâm cebir ve takvim, Nasîrüddin Tûsî trigonometri alanında çalışmalar yapmıştır. Astronomi ile matematik arasında güçlü bir ilişki vardır: Gözlem verileri matematiksel yöntemlerle hesaplanır ve karşılaştırılır.
Bu çalışma aşağıdaki sonuçlardan hangisini en iyi destekler?
B) Rasathanelerin kıraat eğitimi verdiğini
C) Bilimsel cetvellerin gözlemsiz hazırlandığını
D) Matematiğin somut verilere uygulanamayacağını
E) Astronomi ile matematiğin gözlem ve hesap üzerinden birbirini desteklediğini
B) İbnü’l-Heysem — Fıkıh mezhebi
C) Hârizmî — Kan dolaşımı
D) Uluğ Bey — Rasathane ve yıldız cetvelleri
E) Zehrâvî — Trigonometri
Fizik, Kimya ve Mekanik
İbnü’l-Heysem, ışığın görme sürecindeki rolünü deneylerle incelemiş; görmenin gözden çıkan ışınlarla değil, nesneden gelen ışığın göze ulaşmasıyla gerçekleştiğini açıklamıştır. Karanlık oda deneyi optik tarihinin önemli aşamalarındandır. Bîrûnî yoğunluk ve ölçüm, Hâzinî denge ve hidrostatik konularında çalışmalar yapmıştır.
Câbir b. Hayyan deney, damıtma, kristallendirme ve maddelerin işlenmesiyle kimya geleneğine katkı sağlamıştır. Cezerî su saatleri, pompalar ve otomatik makineler tasarlayarak mekanikte öne çıkmıştır. Cezerî’nin düzenekleri yalnız teorik bilgi değil; dişli, valf, denge ve su gücü gibi ilkelerin somut mühendislik problemlerine uygulanmasıdır.
Bu çalışma en çok hangi bilgin ve alanla ilişkilidir?
B) İbnü’l-Heysem — Optik
C) İbn Haldun — Tarih
D) Ali Kuşçu — Kelam
E) Zehrâvî — Cerrahi
B) Teknik araçların insan yararına kullanılamadığı
C) Kuramsal bilginin deneysel araç ve pratik düzeneklerle sınanıp uygulanabildiği
D) Mekanik ile kimyanın aynı bilim dalı olduğu
E) Bilimsel çalışmaların yalnız metin yorumuyla sınırlı olduğu
Tıp, Zooloji ve Botanik
İbn Sina’nın el-Kanun fi’t-Tıb adlı eseri hastalıklar, ilaçlar ve tedavi yöntemlerini sistemleştirerek uzun süre ders kitabı olarak kullanılmıştır. Râzî klinik gözlem ve hastalıkların ayrımıyla, Zehrâvî cerrahi araç ve yöntemlerle, İbnü’n-Nefîs küçük kan dolaşımını açıklamasıyla tıp tarihine katkı sağlamıştır. Akşemseddin hastalıkların görünmeyen canlı etkenlerle yayılabileceği düşüncesiyle anılır.
Canlılar alanında Câhiz’in Kitâbü’l-Hayevân adlı eseri hayvanların davranış ve çevre ilişkilerine dair gözlemler içerir. Dinaverî bitkileri sınıflandırma ve tanıtma çalışmalarıyla botanikte öne çıkar. Tıp, zooloji ve botanik birikimi; gözlem, sınıflandırma, ilaç hazırlama ve canlıların çevreyle ilişkisini araştırma gibi ortak yöntemlerden yararlanmıştır.
B) Dinaverî — Bitkiler üzerine çalışmalar
C) İbn Sina — el-Kanun fi’t-Tıb
D) Râzî — Cebirin sistemleştirilmesi
E) Zehrâvî — Cerrahi araç ve yöntemler
Bu çalışmaların ortak yönü aşağıdakilerden hangisidir?
B) Aynı hastalığın tedavisini amaçlamaları
C) Canlılara ilişkin gözlem ve sınıflandırmayı sistemli bilgiye dönüştürmeleri
D) Astronomik cetvel hazırlamaları
E) Yalnız vahiy metinlerini açıklamaları
Kur’an’dan Mesajlar: Fâtır Suresi 27–28
Varlıklardaki Çeşitlilik ve Gözlem
Fâtır suresinin 27. ayeti, Allah’ın gökten su indirdiğini ve onunla farklı renklerde ürünler çıkardığını; dağlarda beyaz, kırmızı ve koyu renkli yollar bulunduğunu bildirir. 28. ayet ise insanların, hareket eden canlıların ve evcil hayvanların da farklı renk ve özelliklerde yaratıldığına dikkat çeker. Ayetlerdeki örnekler, insanı doğayı yüzeysel biçimde seyretmeye değil; çeşitlilik içindeki düzeni gözlemlemeye çağırır.
Yağmurla ürün arasındaki ilişki, yeryüzü şekillerinin katmanlı çeşitliliği ve canlılardaki farklılık bilimsel araştırmaya açık olgulardır. Ayet, tek tek bilimsel sonuçlar vermekten çok gözlem nesnelerini gösterir ve bunların yaratılış anlamı üzerinde düşünmeye yöneltir. Bu nedenle ayeti bir jeoloji veya biyoloji formülü gibi okumak da bilimle ilgisiz saymak da metnin maksadını daraltır.
B) Doğadaki bütün farklılıkların rastlantısal olduğunu göstermek
C) Bilimsel araştırmanın gereksiz olduğunu savunmak
D) Dağların yalnız tek renkten oluştuğunu bildirmek
E) Gözlenebilir çeşitlilikten hareketle düzen ve yaratılış üzerinde düşündürmek
Görsel ve ayetler birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
B) I ile II arasında suyun ürünlerin oluşumuna katkısı bakımından ilişki kurulabilir.
C) Çeşitlilik, varlıklar arasında hiçbir düzen ve ortaklık bulunmadığının kanıtıdır.
D) III, cansız varlıklarda da çeşitlilik bulunduğunu gösterir.
E) Paneller gözlemden düşünmeye geçiş için örnek oluşturabilir.
İlim, Tefekkür ve Allah’a Saygı
Fâtır 28’in sonunda “Kulları içinden ancak âlimler Allah’a gereğince saygı duyar.” anlamındaki ifade yer alır. Buradaki haşyet, bilgiye dayalı derin saygı ve sorumluluk bilincidir; yalnız korku duygusu değildir. Varlıklardaki düzeni ve insanın sınırlılığını bilen kişi, bilgisini kibir sebebi değil Allah’ın kudretini tanıma ve doğru davranma vesilesi yapar.
Ayet, bilgi sahibi olan herkesin otomatik olarak ahlaklı olacağını söylemez; gerçek bilginin kişiyi sorumluluğa taşıması gerektiğini bildirir. Tefekkür, gözlenen olgudan anlam ve ibret çıkarmaktır. Böylece gözlem, akıl yürütme ve iman birbirini besler: İnsan doğayı araştırır, düzeni kavrar, bilgisinin emanet olduğunu fark eder ve onu yararlı yönde kullanır.
Bu tutum Fâtır 28’deki hangi kavramla en doğrudan ilişkilidir?
B) Bilgiye dayalı saygı ve sorumluluk anlamındaki haşyet
C) Araştırmayı durduran bilgisizlik
D) Bilgiyi yalnız maddi kazanç sayan faydacılık
E) Bilimsel sonuçları değişmez vahiy sayma
II. Gözlemden elde edilen bilgi, yaratılış üzerinde tefekküre yöneltebilir.
III. Bilgi insanı sonuçlarından bağımsız ve sorumsuz kılar.
IV. Haşyet, bilgiye dayalı bilinçli saygı ve sorumluluk içerir.
Fâtır 27–28’in mesajları bakımından hangi yargılar doğrudur?
B) I, II ve III
C) I ve III
D) II, III ve IV
E) I, II ve IV