AYT gelişim psikolojisi ve gelişim kuramları konu anlatımı kapsamında davranışın oluşumu, kalıtım ve çevre etkileşimi, gelişimin temel kavramları, yaşam dönemleri, Piaget ve Kohlberg kuramları ile ergenlikte kimlik ve akran ilişkileri işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Davranışın Oluşumu: Kalıtım ve Çevre
Uyarıcı, Organizma ve Tepki
Davranış, bir organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği gözlenebilir veya dolaylı biçimde ölçülebilir tepkilerin bütünüdür. Ses, ışık ve başka bir kişinin sözü dış uyarıcı; açlık, ağrı ve hormon düzeyindeki değişim iç uyarıcıdır. Organizma ise uyarıcıyı olduğu gibi aktaran edilgin bir araç değildir. Sinir sistemi, gelişim düzeyi, önceki yaşantılar, beklentiler ve içinde bulunulan fiziksel-sosyal ortam uyarıcının nasıl anlamlandırılacağını etkiler.
Bu nedenle aynı yüksek ses bir bebekte ağlama, bir müzisyende ses kaynağını arama, tehlike bekleyen bir kişide irkilme doğurabilir. Aynı kişi de aynı söze yorgunken ve dinlenmişken farklı tepki verebilir. Davranışın açıklanması yalnız uyarıcıya bakmakla tamamlanmaz; uyarıcı ile tepki arasındaki organizmaya özgü koşullar da değerlendirilir.
B) Aynı uyarıcının, organizmanın özellikleri ve yaşantıları nedeniyle farklı tepkiler doğurabileceğini
C) Davranış farklılıklarının tümüyle kalıtsal olduğunu
D) İç uyarıcıların dış uyarıcılardan daha güçlü olduğunu
E) Bir davranışın ancak doğrudan gözlenebiliyorsa psikolojik sayıldığını
Genotip, Fenotip ve Epigenetik Etki
Kalıtım, anne ve babadan genler yoluyla aktarılan biyolojik donanımdır. Bireyin genlerinin bütünü genotip, bu genetik donanımın çevreyle etkileşmesi sonucu gözlenebilir hâle gelen özellikleri ise fenotip olarak adlandırılır. Boy uzunluğuna ilişkin genetik potansiyel genotiple bağlantılıyken gerçekleşen boy; beslenme, hastalık ve yaşam koşullarının da etkilediği fenotipik bir özelliktir.
Epigenetik, çevresel koşulların DNA dizisini değiştirmeden bazı genlerin ne ölçüde etkinleşeceğini etkileyebilmesini anlatır. Bu kavram “çevre geni değiştirir” ya da “genler önemsizdir” anlamına gelmez. Kalıtım bir olanaklar aralığı sağlayabilir; çevre bu olanakların nasıl ve ne ölçüde gerçekleşeceğini etkiler. Davranış genetiği de bireysel farklılıklarda kalıtım ile çevrenin katkısını araştırır, tek bir karmaşık davranışı tek bir gene indirgemez.
B) Farklı çevreler, ortak genotipi bütünüyle etkisizleştirir.
C) Benzerlikler yalnız çevrenin, farklılıklar yalnız kalıtımın ürünüdür.
D) Gözlenen özellikler kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle biçimlenebilir.
E) Genotip, çevresel yaşantılardan sonra oluşur.
Çevrenin Zamanı ve Türleri
Çevre etkileri doğumdan sonra başlamaz. Doğum öncesi çevre; annenin beslenmesi, hastalıkları, zararlı maddelere maruz kalması ve yoğun stres gibi rahim içi koşulları kapsar. Doğum sırasındaki çevre, doğumun gerçekleşme biçimi ve ortaya çıkabilecek komplikasyonlarla ilgilidir. Doğum sonrası çevre ise beslenmeden eğitime, aile ilişkilerinden kültürel normlara kadar yaşam boyunca genişler.
Çevre ayrıca fiziksel, sosyal ve kültürel yönleriyle ele alınır. İklim, konut ve gürültü fiziksel; aile, akran ve okul ilişkileri sosyal; dil, değerler ve toplumsal beklentiler kültürel çevrenin örnekleridir. Bu ayrım analitiktir: Aile hem sosyal etkileşim sağlar hem kültürel değerleri aktarır. Çevresel etkenler çoğu zaman birbirine bağlıdır.
B) Doğum öncesi – doğum sonrası – doğum sırası
C) Doğum öncesi – doğum sırası – doğum sonrası
D) Doğum sırası – doğum öncesi – doğum sonrası
E) Doğum sonrası – doğum sırası – doğum öncesi
Gelişimin Temel Kavramları ve İlkeleri
Büyüme, Olgunlaşma, Öğrenme ve Gelişim
Büyüme, boy, ağırlık ve organ hacmi gibi bedensel özelliklerdeki niceliksel artıştır. Olgunlaşma, organizmanın kalıtımsal plan doğrultusunda bir işlevi yapabilecek biyolojik yeterliğe ulaşmasıdır. Öğrenme, yaşantı ve uygulama sonucunda davranışta görece kalıcı değişiklik oluşmasıdır. Gelişim ise büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin etkileşimiyle yaşam boyunca ortaya çıkan düzenli niceliksel ve niteliksel değişimlerin bütünüdür.
Bir çocuğun el kaslarının kalem tutabilecek düzeye gelmesi olgunlaşma; uygun alıştırmalarla okunaklı yazmayı edinmesi öğrenmedir. Elin ve parmakların ölçü olarak büyümesi ise büyümedir. Yalnız yaşın ilerlemesi öğrenmeyi, yalnız eğitim de gerekli biyolojik olgunluğu garanti etmez. Bir davranış için biyolojik kapasite ile uygun yaşantının buluşması gerekir.
B) Büyüme ile öğrenme aynı süreçtir.
C) Olgunlaşma tek başına becerinin kusursuz edinilmesini sağlar.
D) Eğitim, kalıtsal sınırları her koşulda ortadan kaldırır.
E) Öğrenmenin etkili olabilmesi için ilgili biyolojik yapıların yeterli olgunluğa ulaşması gerekebilir.
Gelişim Alanlarının Bütünlüğü
Gelişim; fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal alanlarda incelenir. Fiziksel gelişim beden ve sinir sistemindeki değişimleri; bilişsel gelişim algı, bellek, dil ve düşünmeyi; duygusal gelişim duyguları tanıma ve düzenlemeyi; sosyal gelişim ise başkalarıyla ilişki kurma ve toplumsal rolleri öğrenmeyi kapsar.
Alanlar birbirinden kopuk değildir. Uzun süreli bir sağlık sorunu, çocuğun okula katılımını azaltarak sosyal ilişkilerini ve akademik öğrenmesini etkileyebilir; destekleyici akran ilişkileri de duygusal dayanıklılığı güçlendirebilir. Bir alandaki değişimin başka bir alanda sonuç doğurması, gelişimin bir bütün olduğunu gösterir; her sonuç tek bir alana indirgenemez.
B) Gelişim yalnız kalıtım tarafından belirlenir.
C) Her gelişim alanının hızı bütün bireylerde aynıdır.
D) Gelişimde önce özel, sonra genel tepkiler ortaya çıkar.
E) Öğrenme yalnız kritik dönemde gerçekleşebilir.
Gelişimin Yönü, Sürekliliği ve Bireysel Farklılıklar
Gelişim genellikle belirli bir sıra izler: baştan ayağa, bedenin merkezinden dışa, genelden özele ve basitten karmaşığa doğru ilerler. Bebek önce başını, sonra gövdesini ve bacaklarını denetler; önce kolunun bütünüyle uzanır, daha sonra parmaklarıyla küçük bir nesneyi tutar. Sıra büyük ölçüde öngörülebilir olsa da aynı becerinin ortaya çıkış zamanı bireyler arasında değişebilir.
Gelişim süreklidir ve birikimlidir; önceki kazanımlar sonraki kazanımların temelini oluşturur. Bununla birlikte hız her dönemde ve her alanda aynı değildir. Büyüme doğum öncesinde, bebeklikte ve ergenlikte hızlanabilir. Gelişimde kalıtım ile çevre birlikte rol oynar ve her bireyin gelişim örüntüsü kendine özgüdür.
B) Gelişim sırasının büyük ölçüde ortak, ortaya çıkış zamanının ise bireysel olabileceğini
C) Erken yürüyen çocuğun bütün gelişim alanlarında ileride olduğunu
D) Yürümenin yalnız çevresel öğretimle kazanıldığını
E) Bireysel farklılıkların gelişim ilkeleriyle açıklanamayacağını
Kritik Dönem ve Gelişim Görevi
Kritik dönem, belirli bir gelişim kazanımı için organizmanın çevresel etkilere özellikle duyarlı olduğu zaman aralığıdır. Bu dönemde uygun uyarım gelişimi kolaylaştırır; ağır ve uzun süreli yoksunluk ise daha sonra tümüyle giderilmesi güç sonuçlar doğurabilir. Kritik dönem, bu aralığın dışında hiçbir öğrenmenin olamayacağı anlamına gelmez; duyarlılık ve maliyet değişir.
Gelişim görevi, bireyin belirli bir yaşam döneminde bedensel olgunlaşma, toplumsal beklentiler ve kişisel amaçların birleşimiyle kazanması beklenen yeterliktir. Çocuklukta temel okul becerileri ve akranlarla iş birliği, ergenlikte kimlik oluşturma ve artan bağımsızlık, yetişkinlikte meslek ve yakın ilişki sorumlulukları örnek verilebilir. Görevlerin biçimi kültüre göre değişebilir.
B) Kritik dönem ve gelişim görevi eş anlamlıdır.
C) Dil girdisine erken yaşta duyarlılık kritik dönemle; ergenin kimlik ve bağımsızlık kazanması gelişim göreviyle ilgilidir.
D) Kritik dönem bütün yaşam boyunca değişmez; gelişim görevi doğumla tamamlanır.
E) Kritik dönem yalnız fiziksel büyümeyi, gelişim görevi yalnız boy artışını açıklar.
Yaşam Boyu Gelişim Dönemleri
Doğum Öncesi Dönem, Yenidoğan ve Bebeklik
Gelişim döllenmeyle başlar. Doğum öncesi dönemde organlar oluşur, sinir sistemi hızla gelişir ve çevresel risklere duyarlılık yüksektir. Doğumdan sonraki ilk haftaları kapsayan yenidoğan döneminde emme, arama ve yakalama gibi refleksler yaşamı sürdürmeye ve çevreye uyuma hizmet eder. Refleks, belirli bir uyarıcıya verilen doğuştan ve otomatik tepkidir.
Bebeklik yaklaşık 0–2 yaş aralığıdır. Fiziksel büyüme hızlıdır; duyular, hareket denetimi, bağlanma, ilk sözcükler ve nesnelerin zihinsel temsili gelişir. Bakım verenle kurulan tutarlı ve duyarlı ilişki sosyal-duygusal gelişimi destekler. Bebek yalnız büyüyen bir beden değildir; bilişsel, duygusal ve sosyal değişimler eş zamanlı ilerler.
B) Reflekslerin bilişsel gelişim tamamlandıktan sonra ortaya çıktığını
C) Sosyal tepkinin kalıtımdan tamamen bağımsız olduğunu
D) Bebeklikte doğuştan tepkilerle yaşantı içinde farklılaşan tepkilerin birlikte bulunduğunu
E) Otomatik tepkilerin yaşam boyunca değişmeden kaldığını
Çocukluk Dönemi
Çocukluk yaklaşık 2–12 yaşları arasında değerlendirilir; erken ve orta çocuklukta farklı hızlar görülür. Hareketler daha dengeli ve amaçlı hâle gelir, öz bakım becerileri gelişir, dil hızla zenginleşir. Oyun, yalnız eğlence değil; kural, iş birliği, rol alma ve problem çözmenin uygulandığı önemli bir gelişim ortamıdır.
Düşünme önce sembolik fakat sezgisel özellikler taşırken okul yıllarında somut nesne ve olaylar üzerinde mantıklı işlemler kurulabilir. Çocuğun yetişkin gibi düşünmemesi bilgi eksikliğinden ibaret değildir; düşünmenin örgütlenme biçimi de değişmektedir. Bu nedenle gelişim dönemleri yalnız yaş aralığı değil, baskın yeterlik ve sınırlılıklarla tanımlanır.
B) Sosyal, bilişsel ve duygusal gelişim aynı etkinlik içinde birbirini destekleyebilir.
C) Kurallı oyun olgunlaşmadan bağımsızdır.
D) Duygu düzenleme yalnız yetişkinlikte başlar.
E) Çocuklukta akran etkisi gelişimsel önem taşımaz.
Ergenlik Dönemi
Ergenlik, yaklaşık 12–18 yaşları arasında çocukluktan yetişkinliğe geçişi kapsayan; bedensel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimlerin hızlandığı dönemdir. Ergenliğin biyolojik başlangıcındaki hormonal ve bedensel değişimler ergenlik olgunlaşması ile ilgilidir; ergenlik ise kimlik, ilişkiler ve toplumsal roller dâhil daha geniş bir gelişim dönemidir.
Soyut düşünme ve olasılıkları değerlendirme gelişirken beden imgesi, duygusal yoğunluk, akran kabulü, aileden bağımsızlaşma, değer ve meslek seçimi önem kazanır. Bu özellikler bütün ergenlerde aynı şiddette ve aynı yaşta görülmez. Dönemin değişimleri gelişimsel bağlamda açıklanır; her dalgalanma psikolojik bozukluk olarak yorumlanmaz.
B) Risk almanın yalnız yetişkinlikte görüldüğünü düşünmesi
C) Ergenlik döneminin başlangıç yaşını kesin vermemesi
D) Kalıtımın bütün davranışları doğrudan belirlediğini kanıtlaması
E) Çok boyutlu bir davranışı biyolojik etkene indirgeyip bilişsel ve sosyal bağlamı dışarıda bırakması
Yetişkinlik ve Yaşlılık
Yetişkinlik yaklaşık 18–65 yaş aralığında bağımsız yaşam, meslek, yakın ilişkiler, aile ve toplumsal sorumlulukların çeşitlendiği uzun bir dönemdir. Gelişim bu dönemde yalnız bedensel değişme anlamına gelmez; uzmanlık, öz düzenleme ve sosyal roller de değişir. Aynı kronolojik yaştaki yetişkinlerin yaşam yolları eğitim, kültür, sağlık ve kişisel seçimlere göre farklılaşabilir.
Yaşlılık genellikle 65 yaş ve sonrası için kullanılır. Bazı fiziksel işlevlerde yavaşlama görülebilir; ancak bütün bilişsel yeteneklerin aynı anda ve aynı ölçüde gerilemesi zorunlu değildir. Deneyime dayalı bilgi ve uzmanlık korunabilir. Emeklilik, kayıplar, sağlık değişimleri ve yeni sosyal roller uyum gerektirir; yaşlılığı yalnız kayıp dönemi olarak tanımlamak gelişimin çok yönlülüğünü gözden kaçırır.
B) Deneyim, biyolojik değişimleri bütünüyle ortadan kaldırır.
C) Gelişim yaşam boyu sürer; farklı yetenekler aynı dönemde farklı yönlerde değişebilir.
D) Yeni öğrenme yaşlılıkta olanaksızdır.
E) Uzmanlık yalnız kalıtsal bir özelliktir.
Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı
Şema, Özümseme, Uyumsama ve Dengelenme
Piaget’ye göre çocuk bilgiyi çevreden hazır biçimde alan edilgin bir varlık değil, çevresiyle etkileşerek zihinsel yapılar kuran etkin bir öznedir. Nesne ve olayları anlamlandırmak için kullanılan örgütlü zihinsel yapılara şema denir. Çocuğun ilk kez gördüğü zebrayı mevcut “at” şemasıyla açıklaması özümseme; çizgili yapısı ve tür özellikleri nedeniyle şemasını değiştirip ayrı bir “zebra” şeması kurması uyumsamadır.
Özümseme mevcut şemayı kullanır, uyumsama şemayı yeni bilgiye göre düzenler. Bu iki süreç arasındaki denge bozulduğunda bilişsel çelişki doğar; yeni ve daha yeterli dengeye ulaşma çabası dengelenmedir. Piaget’nin evreleri değişmez sırayla ilerler, fakat bir evreye geçiş yaşı bireysel ve çevresel farklılıklar gösterebilir.
B) Uyumsama – özümseme
C) Korunum – tersine çevirebilme
D) Özümseme – uyumsama
E) Benmerkezcilik – odaktan uzaklaşma
Duyusal-Motor Dönem (0–2 Yaş)
Duyusal-motor dönemde bebek dünyayı duyuları ve hareketleri aracılığıyla tanır. Başlangıçta refleksler baskınken tekrarlanan eylemler giderek amaçlı davranışlara dönüşür. Bebeğin hoş bir sonucu yeniden oluşturmak için hareketini tekrarlaması döngüsel tepkidir. Taklit önce görülen harekete eşlik eder, sonra model ortada yokken de yapılabilen ertelenmiş taklit gelişir.
Dönemin en önemli kazanımlarından biri nesne sürekliliğidir: Bir nesne duyulara görünmese de varlığını sürdürür. Örtünün altına saklanan oyuncağı aramayan bebek, oyuncağın zihinsel temsilini henüz kuramamıştır; ilerleyen aylarda oyuncağı araması bu temsilin geliştiğini gösterir. Kesin ay sınırlarından çok kazanımın niteliği önemlidir.
B) Korunum – benmerkezcilik
C) Soyutlama – tümdengelim
D) Kolektif monolog – tersine çevirebilme
E) Animistik düşünme – kişisel efsane
İşlem Öncesi Dönem (2–7 Yaş)
İşlem öncesi dönemde dil ve sembolik oyun hızla gelişir; çocuk bir nesneyi başka bir nesnenin yerine kullanabilir. Ancak düşünme henüz mantıksal işlemlerle düzenlenmemiştir. Benmerkezcilik, başkasının bakış açısını kendi bakış açısından ayırmakta güçlük; kolektif monolog, çocukların birlikte görünürken birbirini gerçek anlamda dinlemeden kendi konuşmalarını sürdürmesidir.
Odaklanma, bir durumun yalnız belirgin tek özelliğine dikkat etme; korunumu kazanamama, biçim değişse bile miktarın aynı kalabileceğini anlayamamadır. Cansız nesnelere canlılık ve niyet yüklemek animizm, özel bir olaydan başka özel bir olaya zorunlu bağ kurmak özelden özele akıl yürütmedir. “Güneş ben yürüdüğüm için geliyor.” ifadesi bilimsel neden kurmayan özel bir bağlantıdır.
B) Soyut düşünme ve tümdengelim
C) Benmerkezcilik ve kolektif monolog
D) Kişisel efsane ve hayalî seyirci
E) Odaklanma ve korunumun kazanılmamış olması
B) Özelden özele akıl yürütme
C) Tümdengelim
D) Tersine çevrilebilir işlem
E) Evrensel etik ilke
Somut İşlemler Dönemi (7–11 Yaş)
Somut işlemler döneminde çocuk, gözünün önündeki nesneler ve gerçek olaylar üzerinde mantıksal işlemler kurabilir. Bir işlemi zihinde geriye döndürebilme tersine çevirebilme, birden fazla özelliği aynı anda dikkate alma odaktan uzaklaşma olarak adlandırılır. Bu kazanımlar sayı, madde, uzunluk ve hacim korunumunu anlamayı kolaylaştırır.
Çocuk nesneleri birden fazla ölçüte göre sınıflandırabilir ve büyüklük gibi bir özelliğe göre sıralayabilir. Ancak düşünme çoğunlukla somut dayanak ister; bütünüyle varsayımsal önermeleri sistemli biçimde sınamak henüz güç olabilir.
Aktarım sonrasında iki kaptaki su miktarının eşit olduğunu söyleyen ve su yeniden ilk kaba dökülürse başlangıç durumunun elde edileceğini açıklayan bir çocuk hangi iki bilişsel kazanımı birlikte kullanmaktadır?
B) Ertelenmiş taklit – nesne sürekliliği
C) Korunum – tersine çevirebilme
D) Kişisel efsane – göreli düşünme
E) Özümseme – kolektif monolog
Soyut İşlemler Dönemi (11/12 Yaş ve Sonrası)
Soyut işlemler döneminde birey yalnız var olan somut durumları değil, olası durumları ve soyut önermeleri de sistemli biçimde değerlendirebilir. Hipotez kurma, değişkenleri ayırma, tümevarım ve tümdengelim yapma, geleceğe ilişkin olasılıkları karşılaştırma bu dönemin düşünme olanaklarıdır. Evreye ulaşmak, kişinin her konuda her zaman kusursuz mantık yürüteceği anlamına gelmez; deneyim ve eğitim performansı etkiler.
Ergenlikte soyut düşünmeyle birlikte ergen benmerkezciliği görülebilir. Kişinin herkesin kendisini izlediğini düşünmesi hayalî seyirci; kendi yaşantısının benzersiz ve başına kötü bir şey gelmeyeceğine inanması kişisel efsanedir. Bu iki kavram, işlem öncesi dönemdeki başkasının bakış açısını alamama biçimiyle aynı değildir.
B) Duyusal-motor
C) İşlem öncesi
D) Yenidoğan
E) Somut işlemler
I. “Sunum sırasında herkes yalnız benim sesimin titremesine dikkat edecek.”
II. “Hız sınırı başkaları için gerekli olabilir; ben kaza yapmam.”
III. “Aynı sorunun farklı koşullarda birden fazla doğru çözümü olabilir.”
Bu ifadeler sırasıyla hangi kavramlarla açıklanır?
B) Hayalî seyirci – özelden özele akıl yürütme – kolektif monolog
C) Kişisel efsane – hayalî seyirci – nesne sürekliliği
D) Hayalî seyirci – kişisel efsane – göreli/olasılıklı düşünme
E) Korunum – kişisel efsane – ertelenmiş taklit
Kohlberg’in Ahlak Gelişimi Kuramı
Ahlaki Yargı ve Düzeylerin Yapısı
Kohlberg, ahlak gelişimini kişinin bir davranışın doğru ya da yanlış olduğuna karar verirken kullandığı gerekçenin yapısı üzerinden açıklar. Aynı kararı veren iki kişi farklı düzeylerde akıl yürütebilir: Biri cezadan kaçınmak, diğeri yasaya uymak, bir başkası temel insan hakkını korumak için aynı davranışı seçebilir.
Kuram üç düzey ve her düzeyde iki evreden oluşur. Evreler hiyerarşik bir sıra izler; ancak yaş tek başına ahlaki düzeyi belirlemez. Ayrıca ahlaki yargı ile gerçek davranış aynı şey değildir. Bir kişinin yüksek düzeyde gerekçe kurabilmesi, her koşulda o gerekçeye uygun davranacağını garanti etmez.
B) Davranışın ne kadar hızlı gerçekleştiği
C) Kararı haklı çıkarmak için kullanılan ahlaki gerekçenin yapısı
D) Kişilerin zekâ puanları
E) Kurala uymayan herkesin aynı evrede bulunması
Gelenek Öncesi Düzey
Gelenek öncesi düzeyde ahlaki yargı dış sonuçlar ve kişisel çıkar çevresinde kurulur. Birinci evre ceza ve itaat eğilimidir: Davranış, otoritenin ceza verip vermemesine göre değerlendirilir. “Yakalanırsam ceza alırım, öyleyse yapmamalıyım.” gerekçesi buna örnektir.
İkinci evre araçsal amaç ya da saf çıkar eğilimidir. Kişi karşılıklılığı “sen bana yardım edersen ben de sana yardım ederim” biçiminde bir değiş tokuş olarak görür. Buradaki karşılıklılık, evrensel adalet ilkesi değil; karşılıklı yarar hesabıdır.
B) Kanun ve düzen
C) İyi çocuk eğilimi
D) Ceza ve itaat
E) Araçsal amaç ve karşılıklı çıkar
Geleneksel Düzey
Geleneksel düzeyde kişi, ait olduğu grubun beklentilerini ve toplumsal düzeni önemser. Üçüncü evre kişiler arası uyum ya da iyi çocuk eğilimidir. Davranışın doğruluğu yakın çevrenin onayı, iyi niyet ve “iyi biri” olarak görülme beklentisiyle değerlendirilir.
Dördüncü evre kanun ve düzen eğilimidir. Kişi yalnız yakın çevresinin onayını değil, toplum düzenini sürdüren yasa, görev ve sorumlulukları gözetir. Bir kurala uymak, ceza korkusundan değil sistemin işlemesi gerektiği düşüncesinden kaynaklanıyorsa ceza-itaat evresinden ayrılır.
B) Ceza ve itaat eğilimi
C) Araçsal çıkar eğilimi
D) İyi çocuk eğilimi
E) Evrensel etik ilkeler
Gelenek Sonrası Düzey
Gelenek sonrası düzeyde kişi, mevcut kuralları daha genel hak ve ilkeler ışığında değerlendirebilir. Beşinci evre toplumsal sözleşme ve bireysel haklar eğilimidir. Yasalar ortak yararı ve temel hakları koruyan, toplumun uzlaşmayla değiştirebileceği düzenlemeler olarak görülür.
Altıncı evre evrensel etik ilkeler eğilimidir. Adalet, insan onuru, eşitlik ve yaşam hakkı gibi kişinin tutarlı biçimde benimsediği evrenselleştirilebilir ilkeler belirleyicidir. Kişi yalnız çoğunluğun kararına bakmaz; bir yasa bu ilkelerle çatışıyorsa ilkeyi önceleyebilir. Her yasa eleştirisi bu düzeye ait değildir; eleştirinin kişisel çıkara değil tutarlı ve kapsayıcı ilkeye dayanması gerekir.
B) Ceza ve itaat eğilimi
C) Kanun ve düzen eğilimi
D) Toplumsal sözleşme ve bireysel haklar
E) Araçsal amaç eğilimi
B) “Bu yasa temel hakları korumadığı için yeniden düzenlenmelidir.”
C) “Kurala uymuyorum; çünkü yakalanmayacağımdan eminim ve bana çıkar sağlamıyor.”
D) “Çoğunluk kabul etse bile eşitliği çiğneyen bir düzenleme eleştirilmelidir.”
E) “Kurallar ortak yararı sağlamıyorsa demokratik uzlaşmayla değişebilir.”
Ergenlikte Kimlik ve Sosyal Etkenler
Kimlik Oluşumu ve Rol Karmaşası
Kimlik, bireyin “Ben kimim, hangi değerlere inanıyorum, hangi rolleri ve amaçları benimsiyorum?” sorularına zaman içinde kurduğu görece tutarlı yanıttır. Ergen, aileden aldığı değerleri, akran etkilerini, yeteneklerini, mesleki seçenekleri ve kişisel hedeflerini değerlendirir. Farklı seçenekleri araştırma kimlik oluşumunun olağan bir parçasıdır.
Rol karmaşası, bireyin değer, yönelim ve gelecekteki roller arasında tutarlı bir yön kurmakta zorlanmasıdır. Geçici kararsızlıkla aynı değildir; süreklilik gösteren dağınıklık ve birbirine uymayan beklentilerle ilişkilidir. Kuşak çatışması ise ergen ile yetişkinlerin bağımsızlık, değer ve davranış sınırları konusunda farklı beklentilere sahip olmasından doğabilir; her anlaşmazlık sağlıksız gelişim göstergesi değildir.
B) Ahlak gelişiminin ceza ve itaat evresidir.
C) Nesne sürekliliğinin eksikliğidir.
D) Gelişimin yalnız kalıtımla belirlendiğini gösterir.
E) Ergenlikte soyut düşünmenin bulunmadığını gösterir.
Akran Baskısı ve Akran Zorbalığı
Akran baskısı, kişinin gruba kabul edilmek ya da dışlanmamak için davranışını akran beklentisine göre değiştirmesidir. Açık bir zorlama biçiminde olabileceği gibi, grubun normlarına uyma isteğiyle örtük de olabilir. Akran etkisi her zaman olumsuz değildir; çalışma, spor ve yardım davranışlarını da destekleyebilir.
Akran zorbalığı ise zarar verme amacı taşıyan ve genellikle tekrar eden fiziksel, sözel, ilişkisel ya da dijital saldırganlıktır; güç dengesizliği belirgindir. Tek seferlik eşit güçte bir tartışma zorbalıkla özdeş değildir. Ergenin akran ilişkileri, aile desteği, okul iklimi ve duygu düzenleme becerisi birlikte değerlendirilmelidir.
B) Bir öğrencinin arkadaşlarının çalışma düzeninden etkilenmesi
C) İki öğrencinin bir kez karşılıklı sert biçimde tartışması
D) Güçlü bir grubun aynı öğrenciyi haftalar boyunca aşağılayıp çevrim içi ortamda küçük düşürmesi
E) Bir gencin arkadaşları sevdiği için aynı müziği dinlemeye başlaması
B) Davranışı bireysel özelliklere indirgerken sosyal ve kültürel çevre etkileşimini göz ardı etmesi
C) Ergenlikte akran ilişkilerinin bulunmadığını varsayması
D) Bütün çatışmaları zorbalık sayması
E) Kimliğin yetişkinlikte hiç değişmediğini savunması