AYT doğal kaynaklar ve ekonomi konu anlatımı kapsamında doğal kaynakların yenilenme özellikleri, tarih boyunca değişen ekonomik değeri, ülkelerin teknoloji ve sermaye kapasitesiyle ilişkisi ve Türkiye’nin kaynak portföyü birlikte işlenecektir.
AYT coğrafya konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Doğal Kaynak Kavramı ve Sınıflandırma
Doğal Kaynak Nedir?
Doğal süreçlerle oluşan ve insanların mal ya da hizmet üretirken yararlandığı unsurlara doğal kaynak denir. Su, toprak, orman, hayvan varlığı, güneş ışınımı, rüzgâr, fosil yakıtlar ve madenler bu kapsamdadır. Teknoloji, sermaye ve insanın bilgi birikimi ise doğal kaynak değildir; bunlar kaynağı ekonomik değere dönüştüren beşerî kapasitedir.
Bir unsurun doğada bulunması, kendiliğinden ekonomik kaynak olduğu anlamına gelmez. Kullanım ihtiyacının doğması, erişilebilirlik, çıkarma ya da değerlendirme teknolojisi, maliyet ve pazar koşulları o unsurun ekonomik önemini belirler. Bu nedenle aynı doğal varlığın değeri zamana ve topluma göre değişebilir.
B) Güneş ışınımı doğal kaynak sayılamaz.
C) Teknoloji doğal kaynakların miktarını her durumda artırır.
D) Kaynak varlığı kalkınmayı tek başına garanti eder.
E) Pazar ve altyapı enerji üretimini etkilemez.
Tükenmeyen Akış Kaynakları
Güneş, rüzgâr, su döngüsü ve dalga gibi kaynaklar, doğal enerji akışları sürdükçe insan kullanımının kaynağın bütünüyle ortadan kalkmasına yol açmadığı tükenmeyen ya da sürekli akış kaynaklarıdır. Bununla birlikte “tükenmeyen” sözü, üretimin kesintisiz veya etkisiz olduğu anlamına gelmez. Rüzgârın hızındaki, akımın debisindeki ve güneşlenmedeki değişme üretimi dalgalandırabilir; tesis kurulumu arazi, şebeke, depolama ve çevresel planlama gerektirir.
B) Doğal akışın zaman ve mekâna göre değişmesi
C) Her kullanımda kaynağın jeolojik stokunun azalması
D) Teknolojinin hiçbir etkisinin bulunmaması
E) Yenilenebilir sistemlerin şebekeye bağlanamaması
Koşullu Yenilenebilir Kaynaklar
Orman, toprak, mera ve hayvan varlığı; yenilenme hızını aşmayan, taşıma kapasitesini gözeten bir kullanımla varlığını sürdürebilir. Bu nedenle bu kaynakları yalnız “yenilenebilir” diye adlandırmak eksik kalır; koşullu yenilenebilir olmaları, yönetim biçiminin belirleyiciliğini vurgular. Orman kesiminin yeniden büyümeden, otlatmanın mera yenilenmesinden veya erozyonun toprak oluşumundan hızlı olması kaynak stokunu azaltır.
Jeotermal enerji de ısı akışı bakımından yenilenebilir kabul edilse de rezervuarın beslenme koşulları, akışkanın geri basılması ve çekim hızı önemlidir.
B) Erozyonun yalnız iklimle açıklanacağını
C) Yenilenebilir niteliğin sınırsız kullanım hakkı vermediğini
D) Toprak oluşumunun insan zaman ölçeğinde her zaman hızlı olduğunu
E) Kesimin su rejimiyle ilişkisiz kaldığını
Yenilenemeyen Stok Kaynakları
Kömür, petrol, doğal gaz ve metalik ya da metalik olmayan madenler jeolojik süreçlerde çok uzun zamanda oluşur. Kullanıldıklarında insan zaman ölçeğinde yerine konulamadıkları için yenilenemeyen stok kaynaklarıdır. Rezerv, teknik ve ekonomik koşullarda çıkarılabilen bilinen miktarı; kaynak ise daha geniş jeolojik varlığı ifade eder. Fiyat ve teknoloji değişince rezerv hesabı değişebilir, fakat jeolojik oluşum hızı hızlanmış olmaz.
Buna göre aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
B) II’de ağaçlandırma bulunduğu için kesim miktarı önemsizdir.
C) III’teki bozulma kaynağın yenilenemez maden olmasından kaynaklanır.
D) I kullanım sırasında jeolojik stok tüketmez; II ve III’ün sürekliliği yönetim hızına bağlıdır; IV’te stok azalır.
E) Dört sistemde de kullanım arttıkça doğal akış zorunlu olarak güçlenir.
| Kaynak grubu | Temel ölçüt | Başlıca örnekler | Ekonomik yönetim sorusu |
|---|---|---|---|
| Tükenmeyen akış | Doğal akış kullanım stokundan bağımsız sürer | Güneş, rüzgâr, su döngüsü, dalga | Değişken üretim nasıl dengelenir? |
| Koşullu yenilenebilir | Kullanım hızı yenilenme hızını aşmamalıdır | Orman, toprak, mera, hayvan varlığı | Taşıma kapasitesi nasıl korunur? |
| Yenilenemeyen stok | İnsan zaman ölçeğinde yeniden oluşmaz | Kömür, petrol, doğal gaz, madenler | Rezerv nasıl verimli ve katma değerli kullanılır? |
Kaynakların Tarih Boyunca Değişen Önemi
Taş, Hayvan, Toprak ve Orman
Paleolitik dönemde taş kesme, delme, avlanma ve korunma araçlarının temel malzemesiydi; bugün yapı, kaplama ve süs taşı olarak farklı bir değer taşır. Hayvanlar önce besin ve av kaynağı, daha sonra çekim gücü, ulaşım ve çeşitli ürünlerin kaynağı olmuştur. Toprağın ekonomik önemi Neolitik dönemde yerleşik tarımın gelişmesiyle artmış; çanak çömlek ve yapı malzemesi olarak da kullanılmıştır.
Orman, ilk dönemlerde barınak, besin ve yakacak sağlarken günümüzde kereste, kâğıt, mobilya, enerji, kozmetik ve ilaç sanayilerine girdi verir. Aynı kaynak sürmekte, fakat teknoloji ve ihtiyaçlar kullanım biçimini değiştirmektedir.
B) Eski kaynakların sanayi toplumunda bütünüyle önemini yitirdiğini
C) Kaynak dağılışının tarih boyunca değişmediğini
D) Beşerî koşulların kaynak kullanımında rolü olmadığını
E) Yenilenemeyen bütün kaynakların aynı anda tükendiğini
Su, Rüzgâr ve Güneşin Çoklu İşlevi
Su; içme ve sulamanın yanında hidroelektrik, sanayi, balıkçılık, ulaşım ve turizmde kullanılır. Rüzgârın yelken ve değirmenlerdeki mekanik işlevine elektrik üretimi eklenmiştir. Güneş ışınımı kurutma, ısınma ve sıcak su sağlamanın yanı sıra fotovoltaik ve yoğunlaştırılmış sistemlerle elektrik üretiminde değerlendirilir.
Bu kaynakların önemindeki artış yalnız “doğada bol bulunmalarıyla” açıklanmaz. Dönüştürme verimi, depolama, şebeke, arazi kullanımı, fosil yakıt fiyatları ve enerji güvenliği kararları birlikte etkilidir.
B) Kıyıların bütün enerji kaynaklarından yoksun olması
C) Rüzgârın doğal oluşum mekanizmasının sanayiyle başlaması
D) Rüzgâr elektriğinin depolama ve şebekeye ihtiyaç duymaması
E) Mekanik kullanımın doğal kaynak sayılmaması
Kömür ve Sanayi Devrimi
Kömür, evlerin ısıtılması ve maden eritme gibi alanlarda daha önce de kullanılmıştır; ancak buhar makinesinin yaygınlaşması ve Sanayi Devrimi ile ekonomik önemi keskin biçimde artmıştır. Fabrikaların, demir-çelik üretiminin, buharlı gemilerin ve demir yollarının enerji talebi kömür havzalarını sanayi çekim alanlarına dönüştürmüştür.
Bu bağlantı, bir kaynağın yalnız enerji sağlamadığını; sanayinin kuruluş yerini, ulaşım ağını, kentleşmeyi ve ticaret hacmini de etkileyebildiğini gösterir. Daha sonra petrol ve elektriğin yaygınlaşması kömürün göreli payını değiştirmiş, fakat demir-çelik ve termik üretimdeki rolünü tamamen ortadan kaldırmamıştır.
B) Ulaşımın sanayi kuruluş yerinden bağımsızlaşmasıyla
C) Tarımsal üretimin sona ermesiyle
D) Enerji kaynağı ile teknoloji arasındaki bağın ekonomik yığılma oluşturmasıyla
E) Bütün ülkelerin aynı miktarda kömüre sahip olmasıyla
Petrol, Doğal Gaz ve Jeotermal
Petrolün önemi içten yanmalı motorla birlikte hızla artmış; kara, hava ve deniz taşımacılığının yanı sıra petrokimya, yol yapımı ve termik üretimin temel girdilerinden biri olmuştur. Doğal gaz ısınma, elektrik, sanayi ve mutfakta kullanılır; yanma sırasında kömür ve petrole göre daha düşük hava kirletici ve karbon salımı üretse de fosil yakıttır.
Jeotermal kaynaklardan kaplıca ve sağlık turizmi, sera ve bina ısıtması ile elektrik üretiminde yararlanılır. Böylece yer kabuğunun ısısı hem hizmet hem tarım hem enerji sektörüne girdi sağlayabilir.
B) Akışkanı petrole dönüştürmesi
C) Elektrik üretimini güneşlenmeye bağlaması
D) Rezervuarın sınırsız olduğunu kanıtlaması
E) Aynı ısı kaynağından kademeli yararlanarak verim ve sürdürülebilirliği artırması
Teknolojik Eşik ve Kaynak Talebi
Bir teknoloji yalnız yeni bir kaynağı kullanılabilir kılmaz; ulaşım ve üretim sistemini değiştirerek başka kaynaklara olan talebi de dönüştürür. Buhar makinesi kömürü, içten yanmalı motor petrolü, elektrik şebekeleri ise farklı birincil kaynakların ortak enerji sistemine bağlanmasını öne çıkarmıştır. Petrol krizleri gibi fiyat ve arz şokları da rüzgâr, güneş ve verimlilik yatırımlarını hızlandırabilir.
Buna göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılamaz?
B) Teknolojik yenilik kaynak talebinin bileşimini değiştirebilir.
C) Ulaşım teknolojileri enerji kaynağı seçimiyle ilişkilidir.
D) IV’te değişken üretimi dengeleyecek şebeke ve depolama önemlidir.
E) Her yeni teknoloji, önceki bütün kaynakların kullanımını aynı anda ve kesin olarak sona erdirir.
Doğal Kaynak–Ekonomi İlişkisinin Mekanizması
Potansiyelden Üretime: Değer Zinciri
Doğal kaynağın ekonomiye katkısı; arama, çıkarma ya da hasat, taşıma, işleme, enerjiye veya nihai ürüne dönüştürme, pazarlama ve geri kazanım aşamalarından oluşan bir değer zinciri içinde ortaya çıkar. Ham cevher ile ondan üretilen alaşım, makine parçası veya ileri teknoloji ürünü aynı miktarda ekonomik değer oluşturmaz.
Yerel tedarik, işleme ve bilgi kapasitesi genişledikçe istihdam, vergi geliri, yan sanayi ve ihracat çeşitliliği artabilir. Fakat çevresel maliyetlerin dışarıda bırakılması kısa vadeli geliri büyütürken uzun vadeli üretim tabanını zayıflatabilir.
B) Değer zincirinin daha fazla işleme, bilgi ve yan sanayi aşaması içermesiyle
C) Ham ihracatın teknoloji gerektirmemesiyle
D) Cevherin yenilenebilir kaynağa dönüşmesiyle
E) Ulaşım maliyetinin sıfırlanmasıyla
Teknoloji, Sermaye ve Nitelikli İş Gücü
Arama ve çıkarma teknolojisi kaynağın bulunmasını ve erişilebilir olmasını; işleme teknolojisi verimi ve ürün çeşitliliğini; sermaye ise tesis, altyapı ve araştırma yatırımını belirler. Nitelikli iş gücü ve Ar-Ge, ithal edilen bir teknolojiyi kullanmanın ötesinde onu geliştirme ve yerel koşullara uyarlama kapasitesi sağlar.
Bu unsurlar birbirinin tam ikamesi değildir. Sermaye bulunup teknik bilgi yoksa tesis verimsiz çalışabilir; eğitimli iş gücü olup altyapı ve finansman yoksa yenilik üretime dönüşmeyebilir.
B) Bütün madenlerin aynı kullanım alanına sahip olmasıyla
C) Ham cevher taşımacılığının mümkün olmamasıyla
D) Nitelikli iş gücünün yalnız tarımda kullanılmasıyla
E) Rezerv büyüklüğünün işleme kapasitesini otomatik olarak yaratmamasıyla
Altyapı, Pazar ve Kurumsal Yönetim
Kaynak sahasının limana, demir yoluna, boru hattına veya enerji şebekesine bağlanması maliyet ve sürekliliği belirler. Pazarın büyüklüğü yatırım ölçeğini; hukuk, ruhsatlandırma, gelir paylaşımı, denetim ve uzun dönemli planlama ise yatırımın toplumsal sonuçlarını etkiler. Güçlü kurumlar kaynaktan elde edilen gelirin eğitim, altyapı ve çeşitlenmeye aktarılmasını kolaylaştırır.
B) Doğal gazın ülkeden ülkeye farklı kaynak sınıfına girdiğini
C) Pazar büyüklüğünün hiçbir rolü olmadığını
D) Kurumsal yönetim ve çeşitlendirmenin kaynak gelirinin etkisini değiştirdiğini
E) Yenilenemeyen kaynakların gelir oluşturamayacağını
Kaynak Bolluğu ile Gelişmişliği Ayırmak
Kaynak bolluğu gelişmişlik için fırsat yaratabilir; fakat zorunlu ve yeterli koşul değildir. Benzer biçimde kaynak kıtlığı da gelişmeyi imkânsız kılmaz. Belirleyici olan kaynağın verimli, adil ve çevresel sınırlar içinde değerlendirilmesi; ekonominin bilgi, sanayi ve hizmetlerle çeşitlendirilmesidir.
Tek bir kaynağa aşırı bağımlılık fiyat dalgalanması, döviz kuru baskısı, diğer sektörlerin zayıflaması ve gelir çatışması doğurabilir. Bu riskler “kaynak laneti” kavramıyla tartışılır; fakat kaçınılmaz bir kader değil, yönetim ve ekonomik yapı sonucudur.
B) Kaynak gelirini tüketip sanayi ve eğitime yatırım yapmayan ülkenin
C) Kaynağı bol olduğu için döviz geliri değişmeyecek ülkenin
D) Ham madde fiyatlarını tek başına kontrol edemeyen ülkenin
E) Kaynak gelirini altyapı, insan sermayesi ve çeşitli üretim kollarına yönlendiren ülkenin
Dünyada Kaynak Dağılışı ve Ülke Modelleri
Doğal Kaynakların Eşitsiz Dağılışı
Jeolojik yapı, iklim, su döngüsü, relief ve biyocoğrafik koşullar doğal kaynakların dünyada eşit dağılmamasına yol açar. Bu durum kaynak fazlası olan yerlerle talep merkezleri arasında ticaret, boru hattı, liman ve stratejik koridor ilişkileri doğurur. Bir ülkenin kaynak güvenliği yalnız yerli rezerve değil tedarikçi, güzergâh, stok ve enerji bileşiminin çeşitliliğine de bağlıdır.
B) Tedarikçi, güzergâh, depolama ve enerji türlerini çeşitlendirmesiyle
C) Bütün yerli enerji yatırımlarını durdurmasıyla
D) Kaynak fiyatlarını hesaba katmamasıyla
E) Ulaşım altyapısını tek limanda toplamasıyla
Dört Temel Ülke Modeli
Kaynak varlığı ile işleme kapasitesi birlikte düşünüldüğünde dört model ortaya çıkar: kaynakça zengin ve yüksek kapasiteli; kaynakça zengin fakat işleme kapasitesi sınırlı; yerli kaynağı sınırlı fakat teknoloji-sermaye kapasitesi yüksek; hem kaynak hem kapasitesi sınırlı ülkeler. Bu modeller değişmez etiketler değil, ekonomik yapıyı çözümlemek için kullanılan çerçevelerdir.
Buna göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
B) I kaynak kıt ve kapasitesiz – II ithal girdiyi işler – III ham petrol ihracatçısı – IV gelişmiş sanayi
C) I bol kaynak-yüksek işleme – II bol kaynak-ham ihracat – III kıt kaynak-yüksek işleme – IV kıt kaynak-sınırlı kapasite
D) I yalnız tarım – II yalnız hizmet – III yalnız madencilik – IV yalnız sanayi
E) Dört ülkede de kaynak miktarı ve gelişmişlik düzeyi aynıdır.
Kaynakça Zengin, İşleme Kapasitesi Yüksek Ülkeler
ABD, Kanada ve Rusya gibi geniş ve çeşitli kaynak tabanına sahip ülkeler; ulaşım, sermaye, teknoloji ve sanayi kapasitesi sayesinde kaynaklarını birçok aşamada değerlendirebilir. Almanya’nın kömür ve sanayi tarihindeki rolü ile Güney Afrika’nın maden çeşitliliği de kaynak-sanayi bağının farklı örnekleridir. Burada kritik özellik yalnız çıkarma değil, araştırma, işleme, makine üretimi ve pazarlama halkalarının gelişmiş olmasıdır.
B) Cevheri işleme, makine, lojistik, Ar-Ge ve nitelikli iş gücü halkalarıyla bağlamak
C) Kaynak fiyatındaki artışı sürekli kabul etmek
D) Yerel sanayiyi ithal nihai ürünle değiştirmek
E) Gelirin tamamını kısa dönem tüketimine ayırmak
Kaynakça Zengin, İşleme Kapasitesi Sınırlı Ülkeler
Petrol ya da doğal gaz zengini Nijerya, Venezuela, Irak, İran, Cezayir ve Türkmenistan gibi ekonomilerde üretim ve ihracat belirli ham kaynaklarda yoğunlaşabilir. Ülkelerin ekonomik yapısı zamanla değişebildiği için bu örnekler mutlak ve kalıcı sınıflar değil; ham maddeleri işleme ve ekonomiyi çeşitlendirme sorununu açıklayan örneklerdir.
Ham veya az işlenmiş ihracat; dünya fiyatlarına duyarlılığı artırabilir, ithal makine ve tüketim malları gereksinimini yükseltebilir. Buna karşılık yerel rafineri, petrokimya, metalürji ve teknik hizmet kapasitesi geliştirmek katma değeri artırır.
B) Güneş enerjisinin tükenmesine
C) Toprağın koşullu yenilenebilir olmasına
D) Bütün madenlerin ülke içinde işlenmesine
E) Ulaşım ağının çeşitlendirilmesine
Kaynağı Sınırlı, Teknoloji ve Sermayesi Güçlü Ülkeler
Japonya, Güney Kore, İsviçre, Singapur, Tayvan ve Hong Kong gibi örneklerde yerli ham madde ve enerji sınırlılığı; gelişmiş limanlar, eğitim, finansman, teknoloji, verimli üretim ve küresel pazar bağlantılarıyla aşılabilir. İthal girdiler yüksek katma değerli makine, elektronik, kimya, finans ya da lojistik hizmetlerine dönüştürülür.
B) Kaynak dağılışının ülkeler arasında eşit olduğunu
C) Sanayinin enerji ve ham maddeye ihtiyaç duymadığını
D) İthal girdinin güçlü lojistik ve teknolojiyle yüksek değerli ürüne dönüştürülebildiğini
E) Kalkınmanın yalnız nüfus miktarıyla belirlendiğini
Yenilenemeyen Kaynakların Ekonomik Etkileri
Fosil Yakıtlar: Enerji, Ulaşım ve Bağımlılık
Kömür, petrol ve doğal gaz; elektrik, ısı, ulaşım ve sanayi süreçlerinde yoğun enerji sağlar. Petrol aynı zamanda plastik, sentetik lif, boya, ilaç ve gübre gibi petrokimya ürünlerinin girdisidir. Bu çok yönlülük fosil yakıtları ekonomik sistemin birçok halkasına bağlar.
Rezervlerin belirli bölgelerde yoğunlaşması, ithalatçı ülkelerde fiyat ve arz güvenliği riskleri; ihracatçı ülkelerde ise gelir fırsatı ve tek ürüne bağımlılık riski oluşturur. Fosil yakıtlar içinde doğal gazın yanma emisyonu görece düşük olsa da yenilenebilir değildir ve sızıntı, fiyat, boru hattı veya LNG altyapısı sorunlarından bağımsız değildir.
B) Yenilenebilir kaynakların tamamının tükenmesiyle
C) Petrolün enerji ve ham madde olarak çok sayıda değer zincirine girmesiyle
D) Fiyat değişiminin üretim maliyetini etkilememesiyle
E) Ulaşımın yakıttan bağımsız olmasıyla
Madenler ve Sanayi Ham Maddeleri
Demir, bakır, krom, boksit ve bor gibi madenler; yapı, ulaştırma, makine, kimya, elektronik ve enerji teknolojilerinde kullanılır. Yatağın tenörü, kalınlığı, derinliği, jeolojik sürekliliği, ulaşım ve enerji maliyeti ekonomik işletilebilirliği belirler. Bu nedenle büyük jeolojik miktar her zaman yüksek rezerv anlamına gelmez.
Geri dönüşüm birincil maden talebini ve enerji kullanımını azaltabilir; ancak artan talep, kalite kaybı ve toplama sınırları nedeniyle her durumda yeni çıkarımı bütünüyle ortadan kaldırmaz. Döngüsel ekonomi ile birincil kaynak yönetimi birlikte düşünülmelidir.
B) L’nin rezervi doğal olarak yenilenebilir.
C) Tenör ve erişilebilirlik ekonomik işletilebilirliği değiştiremez.
D) K’nin jeolojik miktarı yüksek olduğu için ekonomik üstünlüğü kesindir.
E) Pazar fiyatı iki yatağı da hiçbir zaman etkilemez.
Rezerv, Fiyat ve Teknoloji İlişkisi
Maden ve fosil yakıt rezervleri sabit bir sayı değildir. Dünya fiyatı yükseldiğinde daha düşük tenörlü veya erişimi zor yataklar ekonomik hâle gelebilir; teknoloji maliyeti düşürdüğünde rezerv sınıfına giren miktar artabilir. Fakat bu artış yeni maddenin oluşması değil, bilinen jeolojik varlığın ekonomik olarak çıkarılabilir bölümünün genişlemesidir.
B) Yenilenemeyen kaynağın tükenmeyen akışa dönüştüğünü
C) Madenciliğin ulaşım maliyetinden bağımsızlaştığını
D) Jeolojik dağılışın fiyatla değiştiğini
E) Rezervin ekonomik ve teknolojik koşullara bağlı bir kavram olduğunu
Yenilenebilir ve Koşullu Yenilenebilir Kaynakların Ekonomik Etkileri
Su Kaynaklarının Birbiriyle Yarışan Kullanımları
Su; içme, sulama, sanayi, hidroelektrik, su ürünleri, ulaşım ve turizm için aynı havza içinde talep görebilir. Bir kullanımın artırılması diğerinin zamanlamasını veya miktarını etkileyebilir. Barajlar elektrik, sulama ve taşkın denetimi sağlayabilir; buna karşılık akış rejimi, tortu taşınımı, ekosistem ve yerleşmeler üzerinde maliyet oluşturabilir.
B) Havza bütçesi, öncelikler, mevsimsel talep ve ekolojik akış birlikte değerlendirilerek tahsis yapılması
C) Su yenilenebilir olduğu için depolama düzeyinin hesaba katılmaması
D) Hidroelektrik üretiminin debiden bağımsız kabul edilmesi
E) Kuraklığın yalnız tüketimi etkilediğinin varsayılması
Güneş, Rüzgâr ve Dalga: Akıştan Sisteme
Güneş ve rüzgâr yakıt giderini ve ithalat bağımlılığını azaltma potansiyeli taşır; ancak kapasite faktörü, arazi, bağlantı hattı, depolama ve dengeleme yatırımı gerekir. Dalga enerjisi kıyı koşullarına bağlı gelişen bir seçenektir. Tükenmeyen akışın ekonomik değeri, onu güvenilir enerji hizmetine dönüştüren sistemle oluşur.
B) Bütün santralleri tek bölgede toplamak
C) Üretim tahmini, depolama, güçlü şebeke ve kaynak çeşitliliğini birlikte geliştirmek
D) Güneşlenme süresinin her gün aynı olduğunu varsaymak
E) Elektrik talebinin zamanını dikkate almamak
Orman, Toprak, Mera ve Hayvan Varlığı
Orman; kereste ve kâğıdın yanında su rejimi, erozyon denetimi, karbon tutumu, biyolojik çeşitlilik ve turizm hizmetleri sunar. Toprak tarımın üretim ortamı, mera hayvancılığın yem tabanı, hayvan varlığı ise gıda ve sanayi girdisidir. Bu kaynakların ekonomik değeri yalnız piyasada satılan ürüne indirgenemez.
Aşırı kesim, yanlış sürüm, yoğun kimyasal kullanım ve taşıma kapasitesini aşan otlatma kısa dönemde üretimi artırabilir; fakat uzun dönemde verim, su tutma ve ekosistem hizmetlerini azaltır.
B) Ormanın maden stokuna dönüşmesi
C) Erozyonun hidroelektrik kapasitesini zorunlu olarak artırması
D) Kesimin toprak ve suyla ilişkisiz kalması
E) Koşullu yenilenebilir kaynağın sınırsız olduğunun kanıtlanması
Türkiye’de Doğal Kaynak–Ekonomi İlişkisi
Maden Çeşitliliği ve Katma Değer
Türkiye bor mineralleri, mermer ve krom başta olmak üzere çeşitli madenlere sahiptir. Bu varlık madencilik, yapı malzemeleri, cam-seramik, metalürji ve kimya sanayileri için girdi oluşturur. Ekonomik katkının büyümesi, ham veya az işlenmiş ürün ihracatından ileri malzeme, tasarım ve nihai ürüne uzanan zincirin kurulmasına bağlıdır.
Enerji ithalat bağımlılığını azaltma, yerli katma değeri artırma veya arz çeşitliliğini güçlendirme hedeflerinden en az birine doğrudan katkı sağlayan senaryoların tümü hangi seçenekte verilmiştir?
B) I ve II
C) II ve III
D) II, III ve IV
E) I, II, III ve IV
Fosil Yakıt Sınırlılığı ve İthalat Bağımlılığı
Türkiye petrol, doğal gaz ve taş kömürü bakımından tüketimini karşılayacak ölçüde zengin değildir. Yerli linyit daha yaygın olmakla birlikte kalite, çevresel maliyet ve kullanım teknolojisi önem taşır. Enerji ithalatı döviz gideri, cari denge ve dünya fiyatlarına duyarlılık oluşturur; bu nedenle enerji verimliliği, yerli kaynak çeşitliliği, depolama ve tedarik güvenliği birlikte ele alınır.
B) Enerji ithalat faturasının yükselmesi
C) Döviz talebi ve dış denge üzerinde baskı
D) Verimlilik ve kaynak çeşitlendirmesi yatırımlarının önem kazanması
E) Yer altındaki petrol ve doğal gaz rezervlerinin kendiliğinden çoğalması
Hidroelektrik ve Jeotermal Potansiyel
Türkiye’nin engebeli reliefi, akarsu eğimlerini ve hidroelektrik potansiyeli artırır; ancak debi rejimi, kuraklık, sedimantasyon ve havza kullanımı üretimi etkiler. Genç ve kırıklı tektonik yapı jeotermal kaynakların yaygınlığını destekler. Jeotermal potansiyel özellikle Ege’de; hidroelektrik potansiyel ise yükselti ve akış koşullarının elverişli olduğu Doğu Anadolu ile Karadeniz havzalarında belirgindir.
B) Birincide yüksek relief-akarsu eğimi, ikincide kırıklı ve genç tektonik yapı
C) Birincide geniş delta ovaları, ikincide buzullaşma
D) Birincide kurak çöl iklimi, ikincide sürekli don
E) İkisinde de yalnız nüfus yoğunluğu
Güneş, Rüzgâr, Toprak, Orman ve Mera
Türkiye’nin orta kuşaktaki konumu ve güneşlenme koşulları güneş enerjisi potansiyelini artırır. Kıyı ve boğaz çevrelerindeki uygun rüzgâr rejimleri rüzgâr enerjisi potansiyelini destekler. Türkiye’de güneşlenme Güneydoğu Anadolu’da yüksek, Karadeniz’de görece düşüktür; rüzgâr potansiyeli Marmara ve Ege kıyılarında belirgindir.
Toprak tarımsal üretimin, çayır ve meralar hayvancılığın, ormanlar ise kereste-kâğıt yanında su ve erozyon düzenlemesinin temelidir. Arazi kabiliyetiyle uyumsuz kullanım bu kaynakların uzun dönemli ekonomik katkısını azaltır.
B) Her bölgede kapasite faktörünün aynı kaldığını
C) Kaynak akışının mekânsal niteliğinin ekonomik verimi etkilediğini
D) Güneş ve rüzgârın yenilenemeyen stok olduğunu
E) Şebeke bağlantısının gereksiz olduğunu
Kaynak Yönetimi, Değer Zinciri ve Ekonomik Dayanıklılık
Ham İhracattan Yüksek Katma Değere
Kaynağın yalnız çıkarılması, değer zincirinin en kısa halkasıdır. Zenginleştirme, rafinasyon, alaşım, tasarım, makine ve nihai ürün aşamaları bilgi ve sermaye gerektirir; buna karşılık daha fazla istihdam, ihracat geliri ve teknik kapasite oluşturabilir. Amaç her girdiyi her koşulda içeride işlemek değil; enerji, su, çevre, ölçek ve pazar maliyetleriyle en uygun zinciri kurmaktır.
B) Yalnız ihracat limanının büyütülmesi
C) Ar-Ge, nitelikli iş gücü, enerji, çevresel yönetim ve pazar bağlantısının birlikte kurulması
D) Ham madde fiyatının sonsuza kadar artması
E) Üretim sürecinde su ve enerji kullanılmaması
Çeşitlendirme, Verimlilik ve Döngüsellik
Ekonomik dayanıklılık; enerji türlerinin, tedarikçilerin, güzergâhların ve ihracat ürünlerinin çeşitlendirilmesiyle artar. Enerji ve malzeme verimliliği aynı hizmeti daha az kaynakla sağlar. Bakım, yeniden kullanım ve geri dönüşüm birincil kaynak baskısını azaltır; stratejik stok ve esnek şebeke kısa süreli kesintileri yönetir.
B) Güneş ve rüzgârın yalnız ithal edilebilmesi
C) Linyitin tükenmeyen akış kaynağı olması
D) Tek bir yerli kaynağa yönelirken çevresel maliyet, teknoloji riski ve kaynak çeşitliliğini göz ardı etmesi
E) Verimliliğin enerji talebini her durumda artırması