AYT çevre sorunları ve türleri konu anlatımı kapsamında çevresel dengenin bozulma nedenleri, başlıca sorunlar, kirlilik ortamları ve bunların coğrafi sonuçları süreç temelli olarak işlenecektir.
AYT Coğrafya konularının tamamına AYT Coğrafya arşivinden ulaşabilirsiniz.
1. Çevre Sorunu Kavramı ve Coğrafi Yaklaşım
1.1. Çevre Sistemi, Denge ve Çevre Sorunu
Çevre; atmosfer, sular, toprak, canlılar ve insan faaliyetlerinin karşılıklı etkileşim oluşturduğu bütündür. Bu sistemde madde ve enerji akışları belirli sınırlar içinde sürdüğünde dinamik denge korunur. Bir gölün organik maddeleri ayrıştırması, atmosferin bazı kirleticileri seyreltmesi veya toprağın besin maddelerini dönüştürmesi doğal öz yenilenme süreçleridir.
Çevre sorunu, doğal süreçler ya da beşerî faaliyetler sonucunda çevre bileşenlerinin zarar görmesi, kirlenmesi veya sistemin taşıma ve yenilenme kapasitesinin aşılmasıdır. Her değişim çevre sorunu değildir. Değişimin ekolojik işleyişi, insan sağlığını, ekonomik faaliyeti veya yaşam kalitesini belirgin biçimde bozması gerekir. Aynı atık miktarı, debisi yüksek bir akarsu ile kapalı ve sığ bir gölde farklı sonuç doğurabilir; çünkü alıcı ortamların yenilenme kapasiteleri aynı değildir.
Bu farkı açıklayan temel coğrafi değişken hangisidir?
B) Göllerde canlı yaşamının bulunmaması
C) Akarsuların hiçbir zaman kirlenmemesi
D) Organik atıkların yalnız toprağı etkilemesi
E) Alıcı ortamların dolaşım, hacim ve öz yenilenme kapasitelerinin farklı olması
1.2. Doğal ve Beşerî Kökenli Çevre Sorunları
Volkanik patlama, doğal orman yangını, kuraklık, şiddetli toz taşınımı ve kayaçlardan yayılan radon gibi süreçler insan müdahalesi olmadan çevresel baskı yaratabilir. Buna karşılık fosil yakıt kullanımı, sanayi, ulaşım, yoğun tarım, plansız kentleşme, atıkların kontrolsüz bırakılması ve nükleer faaliyetler beşerî kaynaklı baskılardır. Aynı sorun iki kaynağın birleşmesiyle de oluşabilir: volkanlar kükürt gazı salabilir, fakat sanayi bölgelerindeki sürekli fosil yakıt kullanımı asit çökelmesini geniş alanlı ve kalıcı hâle getirebilir.
II. Yoğun trafikten azot oksit salınması
III. Yıldırım düşmesiyle doğal orman yangını oluşması
IV. Tarımsal ilaçların yüzey akışıyla göle taşınması
Bu olayların köken bakımından doğru sınıflandırılması hangisidir?
B) I ve III beşerî; II ve IV doğal
C) Dördü de beşerî
D) Yalnız IV beşerî
E) Yalnız I doğal
1.3. Yerel, Bölgesel ve Küresel Ölçek
Çevre sorununun ölçeği, kaynağın bulunduğu yerden çok etkisinin yayıldığı alanla belirlenir. Bir şantiye gürültüsü çoğunlukla yerel; bir akarsu havzasına yayılan kirlilik bölgesel; sera gazlarının iklim sistemi üzerindeki etkisi küreseldir. Rüzgâr, akarsu, deniz akıntısı ve besin zinciri kirleticiyi idari sınırların dışına taşıyabilir. Bu nedenle sınır aşan etki, çevre yönetiminde ortak izleme ve iş birliğini gerekli kılar.
Bu örnek aşağıdaki sonuçlardan hangisini en güçlü biçimde destekler?
B) Sera gazları yalnız santral çevresini etkiler.
C) Çevre sorunlarının ölçeği yalnız kaynağın idari konumuyla belirlenir.
D) Tek bir kaynak aynı anda yerel, bölgesel ve küresel ölçeklerde farklı etkiler oluşturabilir.
E) Hava kirleticileri ülke sınırlarını geçemez.
2. Çevre Sorunlarının Oluşum Dinamikleri
2.1. Nüfus, Kentleşme ve Sanayileşme
Nüfus artışı tek başına otomatik kirlilik üretmez; tüketim düzeyi, teknoloji, üretim biçimi, altyapı ve yönetim kapasitesiyle birlikte değerlendirilir. Hızlı ve plansız kentleşme, kanalizasyon ve atık altyapısının talebin gerisinde kalmasına; geçirimsiz yüzeylerin artmasına; ulaşım, ısınma, ışık ve gürültü baskısının yoğunlaşmasına yol açabilir. Sanayileşme ise ham madde ve enerji kullanımını büyütür; arıtma ve temiz üretim uygulanmadığında emisyon ve atık yükü artar.
L’deki çevresel baskının daha yüksek olması öncelikle hangisini gösterir?
B) Arıtma tesisleri kirletici yükü değiştirmez.
C) Nüfus çevre sorunlarıyla ilişkisizdir.
D) Toplu taşıma su kirliliğini doğrudan artırır.
E) Çevresel baskı nüfus yanında teknoloji, altyapı ve yönetim biçimine bağlıdır.
2.2. Enerji, Ulaşım, Tarım ve Teknoloji
Fosil yakıtlı enerji üretimi ve ulaşım; karbondioksit, azot oksit, kükürt dioksit, karbon monoksit ve partikül salabilir. Yoğun tarımda gübre ve pestisitler yağışla yüzey ve yer altı sularına taşınabilir. Teknoloji iki yönlüdür: üretimi ve tüketimi büyüterek baskıyı artırabilir; filtre, arıtma, hassas tarım, enerji verimliliği ve temiz üretimle birim üretim başına kirletici yükünü azaltabilir. Bu nedenle “teknoloji her zaman çevre sorununu artırır” yargısı geçerli değildir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
B) Teknoloji kirlenme yoğunluğunu azaltırken ölçek büyümesi toplam kazanımı dengeleyebilir.
C) Birim kirlilik ve toplam kirlilik her zaman aynı yönde değişir.
D) Üretim hacmi çevresel yükü etkilemez.
E) Arıtma yalnız su kirliliğini etkiler.
2.3. Kaynak–Yolak–Alıcı Modeli
Bir çevre sorununu çözümlemek için üç halka ayrılır: kaynak kirleticiyi üreten faaliyet veya süreçtir; yolak kirleticinin hava, su, toprak ya da besin zinciriyle taşınma biçimidir; alıcı ise insan, canlı topluluğu, ekosistem, tarım alanı veya yapıdır. Risk, bu üç halkanın birlikte bulunmasıyla belirginleşir. Kaynağı azaltmak önleme; yolakta filtre veya tampon bölge kurmak kontrol; alıcıyı korumak ise maruziyet yönetimidir.
Kaynak–yolak–alıcı sıralaması hangisidir?
B) Yağmur – insan – pestisit
C) Atmosfer – balık – tarım
D) Tarımsal uygulama – yüzey akışı ve dere – balıklar ile insanlar
E) Balık – pestisit – yağmur
3. Başlıca Çevre Sorunları
3.1. Çevre Sorunlarının Ana Grupları
Başlıca çevre sorunları arasında küresel iklim değişikliği, ormanların tahrip edilmesi, çevre kirliliği, asit yağışları ve ozon tabakasının seyrelmesi yer alır. Bu gruplar kesin duvarlarla ayrılmaz. Orman kaybı karbon yutağını azaltarak iklim değişikliğini güçlendirebilir; hava kirliliğine yol açan bazı gazlar asit yağışlarının öncülüdür; kirlenen su ve toprak besin güvenliğini etkileyebilir.
Bu zincirde orman kaybının iklim sorununu güçlendiren rolü hangisidir?
B) Morötesi ışınları doğrudan üretmesi
C) Karbonu tutan biyolojik yutağın kapasitesini azaltması
D) Deniz akıntılarını tamamen durdurması
E) Atmosferdeki oksijeni sıfırlaması
3.2. Küresel İklim Değişikliği
Doğal sera etkisi Dünya’yı yaşanabilir sıcaklıkta tutar. Sorun, fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve bazı tarımsal faaliyetlerle karbondioksit, metan ve diazot monoksit gibi gazların birikerek sera etkisini güçlendirmesidir. Yeryüzünün yaydığı uzun dalga enerjinin daha büyük bölümü atmosferde tutulur; ortalama sıcaklıkla birlikte yağış rejimi, aşırı hava olaylarının olasılığı, buzullar, deniz seviyesi ve ekosistemlerin dağılışı değişir.
İklim değişikliği her yerde aynı sonucu üretmez. Kurak bölgede su açığı ve yangın riski, alçak kıyıda deniz seviyesi, yüksek enlemlerde donmuş zeminin çözülmesi, tarım alanlarında ürün deseninin kayması öne çıkabilir. Tek bir soğuk gün iklim değişikliğini çürütmez; iklim uzun dönemli istatistiksel örüntüdür.
B) Ormanların iklim sistemiyle ilişkisiz olması
C) İklim ile hava durumunun aynı kavram olması
D) Sera gazlarının yalnız kutuplarda bulunması
E) Bölgesel iklim, yükselti, kıyı konumu, su varlığı ve toplumsal kırılganlıkların farklı olması
3.3. Orman Tahribatı
Orman tahribatı; kesim, yangın, tarım ve yerleşme alanı açma, madencilik veya altyapı baskısıyla orman örtüsünün niteliğini ya da alanını kaybetmesidir. Sonuç yalnız ağaç sayısının azalması değildir. Habitat parçalanır, biyolojik çeşitlilik ve karbon depolama kapasitesi düşer, suyun toprağa sızması azalabilir, yüzey akışı ve erozyon artabilir. Ormanın yeniden ağaçlandırılması önemlidir; ancak doğal, yaşlı ve türce zengin bir ormanla tek tür plantasyon aynı ekolojik işlevi sağlamaz.
Bu değişimlerin ortak nedeni hangisidir?
B) Tutma ve sızdırma işlevi azaldığı için yüzey akışı ile erozyonun artması
C) Ozon tabakasının kalınlaşması
D) Toprağın tüm suyu buharlaştırması
E) Gürültünün toprağı sıkıştırması
3.4. Asit Yağışları ve Ozon Seyrelmesi
Asit yağışları, başta kükürt dioksit ve azot oksitlerin atmosferde su ve oksitleyicilerle tepkimeye girerek asit bileşiklerine dönüşmesi, ardından yağmur, kar, sis veya kuru çökelmeyle yeryüzüne ulaşmasıdır. Göl ve toprak kimyası değişebilir; bitkiler, su canlıları ve tarihî yapılar zarar görebilir. Kaynak ile etki alanı rüzgâr nedeniyle farklı ülkelerde bulunabilir.
Ozon seyrelmesi, stratosferdeki koruyucu ozonun klor ve brom içeren uzun ömürlü bileşiklerden açığa çıkan radikallerce parçalanmasıdır. Sonuç, yeryüzüne ulaşan zararlı morötesi ışınların artmasıdır. Bu olay sera etkisinin güçlenmesiyle aynı mekanizma değildir: iklim değişikliği enerji dengesini, ozon seyrelmesi ise morötesi ışınlara karşı koruyucu katmanı ilgilendirir.
II. Yeryüzüne ulaşan UV ışınlarının artması
III. Uzun dalga yer radyasyonunun atmosferde daha fazla tutulması
Bu sonuçlar sırasıyla hangi süreçlerle ilişkilidir?
B) Ozon seyrelmesi – asit yağışı – orman tahribatı
C) Asit yağışı – iklim değişikliği – ışık kirliliği
D) Asit yağışı – ozon seyrelmesi – sera etkisinin güçlenmesi
E) İklim değişikliği – asit yağışı – ozon seyrelmesi
4. Hava Kirliliği
4.1. Hava Kirleticileri, Kaynakları ve Etkileri
Hava kirliliği, atmosferin doğal bileşimini değiştiren maddelerin insan sağlığına, canlılara, yapılara veya ekolojik dengeye zarar verecek yoğunluk ve sürede bulunmasıdır. Kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit, uçucu organik bileşikler ve partikül maddeler başlıca kirleticilerdir. Isınma, motorlu taşıtlar, termik santraller ve sanayi temel beşerî kaynaklardır; volkanizma ve doğal yangınlar da kirletici salabilir.
İnce partiküller solunum sisteminin derin bölümlerine ulaşabilir; kükürt ve azot bileşikleri asit çökelmesine, azot oksitlerle uçucu organik bileşiklerin güneş ışığındaki tepkimeleri yer seviyesi ozonuna katkı verebilir. Kirleticinin etkisi yalnız miktarına değil; rüzgâr, sıcaklık terselmesi, topoğrafya ve yağışa da bağlıdır.
Kirliliği artıran atmosfer olayı hangisidir?
B) Deniz melteminin havayı yenilemesi
C) Yağışın kirleticileri yıkaması
D) Sıcaklık terselmesinin düşey karışımı sınırlaması
E) Güçlü rüzgârın seyrelmeyi artırması
4.2. Birincil ve İkincil Kirleticiler
Birincil kirletici kaynaktan doğrudan atmosfere verilir; karbon monoksit, kükürt dioksit ve kurum buna örnektir. İkincil kirletici ise atmosferde öncül maddelerin güneş ışığı, su buharı veya başka bileşiklerle tepkimesi sonucu oluşur. Troposferik ozon ve birçok fotokimyasal oksitleyici ikincildir. Bu ayrım, kontrol politikasını değiştirir: ikincil kirleticiyi azaltmak için kendisini değil öncül emisyonları sınırlamak gerekir.
Bu bilgi ozonun hangi özelliğini kanıtlar?
B) Stratosfer ozonuyla aynı çevresel işlevi gördüğünü
C) Öncül maddelerden atmosferde oluşan ikincil kirletici olduğunu
D) Su kirliliği türü olduğunu
E) Yalnız kışın oluştuğunu
4.3. Londra Tipi ve Los Angeles Tipi Hava Kirliliği
Londra tipi smog, soğuk ve nemli koşullarda ısınma ile sanayi yakıtlarından çıkan dumanın sisle birleşmesiyle belirginleşir; kükürt bileşikleri ve partiküller öne çıkar. Los Angeles tipi fotokimyasal smog ise sıcak, güneşli ve yoğun trafikli koşullarda azot oksitlerle uçucu organik bileşiklerin tepkimeleriyle gelişir; yer seviyesi ozonu önemli bileşendir. İlki kış, kömür ve sis; ikincisi güneş, trafik ve fotokimyasal tepkime örüntüsüyle ayırt edilir.
B) I sera etkisi – II erozyon – III ötrofikasyon
C) I Londra tipi smog – II Los Angeles tipi smog – III ışık ve ses kirliliği
D) I radyoaktif kirlilik – II besin kirliliği – III asit yağışı
E) I ozon seyrelmesi – II asit yağışı – III su kirliliği
5. Su Kirliliği
5.1. Su Kirliliği ve Yenilenme Kapasitesi
Su kirliliği, suyun fiziksel, kimyasal veya biyolojik özelliklerinin kullanımını ve sucul yaşamı bozacak biçimde değişmesidir. Evsel atık su, sanayi deşarjı, petrol, ağır metal, tarımsal gübre-pestisit, patojen ve sıcak su başlıca baskılardır. Kirlilik yalnız gözle görülen çöple sınırlı değildir; renksiz ve kokusuz çözünmüş maddeler de ciddi risk oluşturabilir.
Akış hızı, su hacmi, sıcaklık, oksijenlenme ve mikrobiyal ayrışma öz yenilenmeyi etkiler. Ancak öz yenilenme sınırsız değildir. Kirlilik yükü sistemin taşıma kapasitesini aştığında çözünmüş oksijen düşebilir, tür bileşimi değişebilir ve kullanım maliyeti artabilir.
Kurak dönemde etkinin büyümesinin temel nedeni hangisidir?
B) Suyun kimyasal yapısının tamamen değişmemesi
C) Yağışın her kirleticiyi üretmesi
D) Akarsuyun göle dönüşmesi
E) Oksijenin sıcaklıktan etkilenmemesi
5.2. Noktasal ve Yayılı Kirletici Kaynakları
Noktasal kaynak, kirleticinin belirlenebilir tek bir çıkıştan verilmesidir; fabrika borusu veya kanalizasyon deşarjı buna örnektir. Yayılı kaynak geniş yüzeylerden dağınık biçimde taşınır; gübre ve pestisitin tarlalardan, yağ ve ağır metallerin kent yollarından yağışla taşınması bu gruptadır. Noktasal kaynak ölçme ve izin sistemiyle daha kolay izlenebilir; yayılı kaynak havza ölçeğinde arazi ve uygulama yönetimi gerektirir.
B) II ve IV
C) I, II ve III
D) I ve IV
E) Yalnız I
5.3. Ötrofikasyon ve Isıl Kirlilik
Azot ve fosforca zengin atıkların göl ve kıyı sularına taşınması alg ve su bitkilerinin aşırı çoğalmasını tetikleyebilir. Organik kütlenin ayrışması oksijen tüketir; dipte oksijensizleşme ve balık ölümleri görülebilir. Bu süreç ötrofikasyon olarak adlandırılır. Termik veya nükleer santrallerin soğutma suyunu daha sıcak biçimde alıcı ortama vermesi ise ısıl kirlilik oluşturabilir; sıcaklık artışı çözünmüş oksijeni ve türlerin yaşam koşullarını değiştirir.
Olay zinciri hangi sırayla verilmiştir?
B) Gürültü → buharlaşma → ötrofikasyon
C) Oksijen artışı → besin tuzu azalması → alg kaybı
D) Isıl kirlilik → ozon seyrelmesi → asit yağışı
E) Besin tuzu artışı → alg çoğalması → ayrışma ve oksijen tüketimi
6. Toprak Kirliliği
6.1. Toprak Kirleticileri ve Kaynakları
Toprak kirliliği, toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin canlı yaşamını ve üretim işlevini bozacak biçimde değişmesidir. Tarım ilaçları, aşırı veya yanlış gübreleme, endüstriyel atıklar, ağır metaller, petrol türevleri, kontrolsüz katı atıklar ve radyoaktif maddeler başlıca kaynaklardır. Erozyon toprağın taşınmasıdır; doğrudan bir kimyasal kirletici değildir, fakat kirlenmiş sedimentleri başka ortamlara taşıyabilir ve verimli üst toprağı kaybettirir.
Bu olay hangi çıkarımı destekler?
B) Erozyon ve su taşınımı kirleticiyi farklı çevre ortamları arasında dolaştırabilir.
C) Ağır metaller biyolojik sistemlere giremez.
D) Barajlar bütün kirleticileri kimyasal olarak parçalar.
E) Toprak kirliliği yalnız kaynağın bulunduğu parselde kalır.
6.2. Kalıcılık, Birikim ve Üretim Üzerindeki Etki
Toprak, bazı kirleticileri bağlayarak geçici tampon oluşturabilir; fakat ağır metaller ve kalıcı organik kirleticiler uzun süre sistemde kalabilir. Toprak pH’ı, kil ve organik madde miktarı kirleticinin hareketliliğini belirler. Bitkilerce alınan maddeler gıda zincirine girebilir; mikrobiyal faaliyet ve toprak verimliliği azalabilir. Yüzeyin temiz görünmesi derin katmanların veya yer altı suyunun güvenli olduğunu kanıtlamaz.
Bu durum öncelikle hangisini gösterir?
B) pH değişimi metaller üzerinde etkisizdir.
C) Organik madde tüm metalleri yok eder.
D) Kirleticinin hareketliliği yalnız toplam miktara değil toprağın kimyasal ve fiziksel özelliklerine de bağlıdır.
E) Yer altı suyu toprakla bağlantısızdır.
7. Işık, Ses ve Radyoaktif Kirlilik
7.1. Işık Kirliliği
Işığın gereğinden fazla, yanlış yönde, yanlış yerde veya yanlış zamanda kullanılması ışık kirliliğidir. Gökyüzü parlaması yıldız görünürlüğünü azaltır; kamaşma görüş güvenliğini bozar; konutlara taşan ışık uyku düzenini etkileyebilir. Göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları, böcekler ve gececil canlılar yön bulma ve davranış sorunları yaşayabilir. Sorun aydınlatmanın varlığı değil, gereksiz ve kontrolsüz kullanımıdır.
En doğrudan çözüm hangisidir?
B) Armatürleri aşağı yönlendirmek, dalga boyu ve saatini ekolojik gereksinime göre sınırlamak
C) Göl suyuna oksijen vermek
D) Aydınlatmayı gün boyu açık bırakmak
E) Ses bariyeri kurmak
7.2. Ses Kirliliği
Ses kirliliği, istenmeyen veya aşırı sesin insan sağlığını, çalışma verimini, iletişimi ve canlı davranışlarını bozmasıdır. Trafik, havaalanı, demir yolu, inşaat ve sanayi başlıca kaynaklardır. Etki yalnız ses şiddetine bağlı değildir; süre, sıklık, gece-gündüz zamanı, kaynağa uzaklık ve alıcının hassasiyeti önemlidir. Kaynakta daha sessiz teknoloji, yolakta bariyer ve tampon alan, alıcıda yalıtım uygulanabilir.
Bu sonuç hangisini kanıtlar?
B) Düşük ses hiçbir canlıyı etkilemez.
C) Havaalanı sesi ışık kirliliğidir.
D) Gürültü sadece işitme kaybı oluşturur.
E) Ses etkisi yalnız en yüksek değere bağlıdır.
7.3. Radyoaktif Kirlilik
Radyoaktif kirlilik, iyonlaştırıcı radyasyon yayan maddelerin kontrolsüz biçimde hava, su, toprak veya canlılara yayılmasıdır. Nükleer tesis kazaları, denemeler, uygunsuz atık yönetimi ve bazı madencilik faaliyetleri önemli beşerî kaynaklardır; uranyum ve toryum içeren kayaçlar doğal radyasyon kaynağı olabilir. Risk, etkinlik düzeyi yanında izotopun yarı ömrüne, yaydığı radyasyon türüne, maruz kalma yoluna ve süresine bağlıdır.
Radyoaktif maddeler rüzgârla taşınabilir, çökelmeyle toprağa ve suya geçebilir, bitki ve hayvanlar üzerinden besin zincirine katılabilir. “Radyasyon” ile “radyoaktif madde” aynı değildir; madde çevrede taşınabilir ve ışınım yayar. Tanısal tıbbi cihazların kontrollü kullanımı çevresel radyoaktif kirlenmeyle eş tutulamaz.
Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
B) Yalnız yarı ömür bilindiğinde risk kesin belirlenir.
C) K kısa dönemli yoğun, L ise uzun dönemli yaygın maruziyet bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.
D) Düşük etkinlik her koşulda sıfır risk demektir.
E) Uzun ömürlü izotoplar ışınım yaymaz.
8. Besin Kirliliği ve Bütünleşik Çevre Analizi
8.1. Fiziksel, Kimyasal ve Biyolojik Besin Kirliliği
Besin kirliliği, gıdanın güvenliğini ve niteliğini bozan fiziksel, kimyasal veya biyolojik etkenlerle bulaşmasıdır. Cam, metal, saç veya taş gibi yabancı parçalar fiziksel; pestisit kalıntısı, ağır metal, deterjan, uygunsuz ambalajdan geçen madde veya aşırı katkı kimyasal; bakteri, virüs, parazit ve küf gibi canlı etkenler biyolojik kirlenmedir. Aynı besin birden fazla kirlenme türüne aynı anda maruz kalabilir.
Kirlenme türleri sırasıyla hangisidir?
B) Fiziksel – biyolojik – kimyasal
C) Fiziksel – kimyasal – biyolojik
D) Biyolojik – fiziksel – kimyasal
E) Radyoaktif – kimyasal – fiziksel
8.2. Besin Zincirinde Birikim
Bazı kirleticiler canlı dokusunda, alınma hızı atılma ve parçalanma hızını aştığında biyobirikim gösterir. Kirletici yoğunluğunun besin zincirinin üst basamaklarına doğru artması biyobüyütme olarak adlandırılır. Bu süreçler özellikle kalıcı, yağda çözünen ve kolay parçalanmayan maddelerde belirgindir. Su veya topraktaki düşük yoğunluk, üst düzey tüketiciler için otomatik olarak düşük risk anlamına gelmez.
B) Fiziksel – kimyasal – biyolojik
C) Radyoaktif – fiziksel – kimyasal
D) Biyolojik – kimyasal – fiziksel
E) Kimyasal – fiziksel – biyolojik
8.3. Kirleticilerin Ortamlar Arası Taşınımı
Hava, su, toprak ve besin birbirinden bağımsız kutular değildir. Bacadan çıkan kirletici atmosferik çökelmeyle toprağa iner; yüzey akışıyla suya taşınır; bitki veya balık tarafından alınır; besin zinciriyle insana ulaşır. Benzer biçimde toprağa bırakılan kimyasal yer altı suyuna sızabilir veya tozlaşarak yeniden havaya karışabilir. Etkili çevre yönetimi yalnız son görülen ortamı değil bütün taşınım zincirini kapsar.
Yalnız kuyudaki suyu dönemsel arıtmanın kalıcı çözüm olmamasının nedeni hangisidir?
B) Arıtmanın bütün tarımsal üretimi durdurması
C) Yer altı suyunun akış göstermemesi
D) Kirliliğin yalnız atmosferden gelmesi
E) Kaynakta pestisit kullanımı ve topraktaki kirletici rezervi sürdüğü için yeniden bulaşmanın devam etmesi
8.4. Çoklu Çevre Sorunlarını Birlikte Okuma
Coğrafi çevre analizinde bir olayın görünen ilk sonucuyla yetinilmez. Kaynak, süreç, etkilenen ortam, ölçek, süre ve geri besleme ilişkisi birlikte kurulur. Termik santral örneğinde partikül ve kükürt hava kirliliği ile asit çökelmesini; karbondioksit iklim değişikliğini; sıcak soğutma suyu ısıl kirliliği etkileyebilir. Buna karşılık her enerji tesisi aynı kirletici bileşimine veya etki şiddetine sahip değildir.
B) Kirletici atmosferden ayrılınca etkisizleşmiştir.
C) Besin zinciri yalnız biyolojik kirleticileri taşır.
D) Toprak ve su arasında madde geçişi yoktur.
E) Kirlilik türü her ortam değişiminde tamamen farklı bir maddeye dönüşür.
Önceki Konu: AYT Uluslararası Örgütler
Sonraki Konu: AYT Doğal Kaynak Kullanımının Çevresel Etkileri