AYT ÖĞRETİCİ METİNLER VE DİVAN NESRİ

ÖĞRETİCİ METİNLER VE DİVAN NESRİ

Öğretici metinler; bilgi vermek, bir düşünceyi açıklamak, bir kişiyi ya da yaşantıyı tanıtmak ve okuru belirli bir konuda düşündürmek amacıyla yazılan metinlerdir. Bu metinlerde kurmaca dünyanın estetik etkisinden çok açıklık, tutarlılık ve anlaşılabilirlik öne çıkar. Bununla birlikte deneme, sohbet, gezi yazısı ve anı gibi türlerde yazarın kişisel üslubu belirgin olabilir.

AYT soruları çoğunlukla bir türün adını doğrudan istemek yerine metindeki anlatıcı, amaç, güncellik, kanıtlama, soru-cevap düzeni veya kişisel yaşantı gibi ipuçlarını kullandırır. Bu nedenle masal, fabl, destan ve efsane gibi olay çevresinde gelişen türlerden farklı olarak burada metnin niçin ve nasıl yazıldığına odaklanmak gerekir.

KİŞİSEL HAYATI KONU ALAN METİNLER

Günlük ve Anı

Günlük (günce), yaşananların ve izlenimlerin günü gününe, tarih belirtilerek yazıldığı türdür. Yazar yazarken olayın sonucunu henüz bilmeyebilir; anlatım, yaşanan zamana yakındır. Günlükte iç konuşma, içtenlik ve birinci kişili anlatım belirgindir. Osmanlı sahasında günlük niteliğindeki metinlere ruzname, Tanzimat yıllarında jurnal adı da verilmiştir.

Anı (hatıra), yaşanmış olayların üzerinden zaman geçtikten sonra belleğe dayanılarak anlatılmasıdır. Yazar geçmişi bugünden değerlendirir; bu nedenle seçme, yorumlama ve geçmişe dönük bakış vardır. Anı, dönemin kişileri ve olayları hakkında belge değeri taşıyabilir ancak öznel belleğin ürünü olduğu için tarih belgesiyle bütünüyle aynı değildir.

Günlük türünde Nurullah Ataç’ın Günceleri, Oğuz Atay’ın Günlükü, Salah Birsel’in Kuşları Örtünmeki ve Tomris Uyar’ın Gündökümü; anı türünde Falih Rıfkı Atay’ın Zeytindağı ve Çankayası, Halit Ziya Uşaklıgil’in Kırk Yılı, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Anamın Kitabı ve Necip Fazıl Kısakürek’in Bâbıâlisi öne çıkar.

Biyografi, Otobiyografi, Monografi ve Portre

Biyografi (yaşam öyküsü), tanınmış bir kişinin hayatını başka bir yazarın araştırma ve belgelere dayanarak anlattığı türdür. Doğum, eğitim, çevre, düşünce dünyası, eserler ve toplum üzerindeki etki bir bütün hâlinde ele alınır. Otobiyografi (öz yaşam öyküsü) ise kişinin kendi hayatını anlatmasıdır. Otobiyografide belge kullanılabilse de anlatıcı ile anlatılan kişinin aynı olması öznelliği artırır.

Monografi, tek bir kişi, eser, konu ya da olguyu bütün yönleriyle inceleyen kapsamlı çalışmadır. Portre ise bir kişiyi fiziksel görünüşü ve karakter özellikleriyle kısa, canlı bir anlatım içinde tanıtır. Yalnız dış görünüşü öne çıkaran metin fiziksel; ruhsal özellikleri öne çıkaran metin ruhsal portredir.

Ali Şir Nevaî’nin Mecâlisü’n-Nefâisi Türk edebiyatındaki ilk biyografik eser; Sehi Bey’in Heşt Behişti Anadolu sahasındaki ilk şair tezkiresidir. Şevket Süreyya Aydemir’in Tek Adamı biyografi, Suyu Arayan Adamı otobiyografi; Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Ahmet Haşimi monografi örneğidir.

Mektup ve Gezi Yazısı

Mektup, kişiler veya kurumlar arasındaki yazılı iletişim türüdür. Özel mektup duygu ve düşünceleri; edebî mektup sanat ve edebiyat konularını; iş mektubu ticari ilişkileri; resmî mektup kurumlar arası ya da kişi–kurum yazışmasını konu alır. Açık mektup, bir kişiye yöneltilse de kamuoyuyla paylaşılmak üzere yazılır. Sanatçı mektuplarının toplandığı eserlere Divan edebiyatında münşeat adı verilir.

Gezi yazısı (seyahatname), gezilen yerlerin doğal, tarihî ve kültürel özelliklerini yazarın gözlem ve izlenimleriyle anlattığı türdür. Coğrafya, tarih, folklor ve sosyoloji için kaynak olabilir. Yazar yalnız gördüklerini sıralamaz; karşılaştırma, betimleme ve kişisel değerlendirmelerle mekânı okura tanıtır.

GAZETE ÇEVRESİNDE GELİŞEN METİNLER

Makale ve Deneme

Makale, bilim, sanat, toplum veya kültürle ilgili bir düşünceyi açıklamak ve kanıtlamak amacıyla yazılır. Nesnel verilerden, örneklerden ve kaynaklardan yararlanılır; planlı, ciddi ve tutarlı bir anlatım kurulur. Türk edebiyatındaki ilk makale Şinasi’nin Tercümân-ı Ahvâl Mukaddimesidir.

Deneme, yazarın herhangi bir konudaki kişisel düşüncelerini kesin sonuca ulaşma ve kanıtlama zorunluluğu olmadan anlattığı türdür. Yazar kendi kendisiyle konuşur gibi doğal, çağrışımlı ve esnek bir anlatım kurabilir. Dünya edebiyatında Montaigne; Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Cemil Meriç ve Salah Birsel başlıca adlardır.

Sohbet ve Fıkra

Sohbet (söyleşi), yazarın bir konuda okurla karşılıklı konuşuyormuş gibi samimi bir üslup kullandığı yazıdır. Soru cümleleri, günlük konuşma kalıpları ve okura doğrudan seslenme yaygındır. Fıkra (köşe yazısı) ise güncel bir olay veya düşünce üzerine gazete ve dergilerde yayımlanan kısa yazıdır. Fıkrada kanıtlama zorunluluğu yoktur; güncellik ve kısa ömürlülük belirgindir.

Ahmet Rasim’in Ramazan Sohbetleri, Şevket Rado’nun Eşref Saati ve Nurullah Ataç’ın Karalama Defteri sohbet; Ahmet Rasim, Falih Rıfkı Atay, Peyami Safa ve Burhan Felek ise fıkra türünün tanınan adları arasındadır.

Eleştiri

Eleştiri (tenkit), bir sanat eserini, sanatçıyı veya düşünceyi belirli ölçütlerle inceleyip güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koyan yazıdır. Yalnız kusur bulmak değildir; eseri tanıtmak, çözümlemek, değerlendirmek ve edebiyat içindeki yerini belirlemek de eleştirinin işlevidir. Eleştiri esere, sanatçıya, okura veya topluma dönük olabilir.

Tanzimat’ta Namık Kemal’in Lisan-ı Osmanî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir adlı yazısı ve Tahrib-i Harabatı; Recaizade Mahmut Ekrem’in Zemzemesi ile Muallim Naci’nin Demdemesi eleştiri geleneğinin önemli örnekleridir. Cumhuriyet Dönemi’nde Nurullah Ataç, Mehmet Kaplan, Fethi Naci ve Tahir Alangu eleştiri alanında öne çıkar.

Haber Yazısı, Mülakat ve Röportaj

Haber yazısı, güncel bir olayı nesnel, açık ve anlaşılır biçimde duyurur. Temel bilgi “5N1K” sorularıyla kurulur: ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden ve kim. Haber başlığının ilgi çekici olması beklenir ancak içerik yanıltıcı olmamalı, yorum ile olgu birbirine karıştırılmamalıdır.

Mülakat (görüşme), tanınmış veya bir konuda uzman kişinin sorulara verdiği cevapların yayımlanmasına dayanır. Röportaj ise yazarın bir konuyu yerinde gözlem, araştırma, belge, fotoğraf ve görüşmelerle çok yönlü biçimde ele aldığı yazıdır. Röportajda soru-cevap bulunabilir ancak tür yalnız bu düzene bağlı değildir; yazarın izlenimleri ve betimlemeleri de metne katılır.

Ruşen Eşref Ünaydın’ın Diyorlar kisi mülakat; Yaşar Kemal’in Çukurova Yana Yana ve Bu Diyar Baştan Başası, Fikret Otyam’ın Gide Gidesi ve Yaşar Nabi Nayır’ın Balkanlar ve Türklükü röportaj türünde önemli örneklerdir.

DİVAN EDEBİYATINDA NESİR

Divan Nesrinin Özellikleri ve Üslup Düzeyleri

Divan edebiyatında düzyazıya nesir, düzyazı yazan kişiye nasir veya münşi, sanatlı düzyazı kurma işine inşa denir. Nesir eserlerinde konuya ve hedef kitleye göre sade, orta veya süslü bir üslup kullanılabilir. Cümle sonunda ya da içinde ses benzerliğine dayanan düzyazı kafiyesine seci adı verilir.

Divan Nesri Türleri

Divan Nesrinin Başlıca Temsilcileri

CUMHURİYET DÖNEMİNDE ÖĞRETİCİ METİNLER

Yazarlar ve Eserler

Cumhuriyet Dönemi’nde deneme, eleştiri, sohbet, günlük, gezi yazısı, mülakat ve anı türleri güçlü bir gelişme göstermiştir. Sanatçılar dil, kültür, edebiyat, toplum ve düşünce sorunlarını kişisel üsluplarıyla işlemiş; çeviri ve hümanizma çalışmaları da öğretici metinlerin alanını genişletmiştir.

TÜRLERİ AYIRT ETME

AYT İçin Temel Ayrım Ölçütleri