AYT MASAL, FABL, DESTAN VE EFSANE

MASAL, FABL, DESTAN VE EFSANE

Masal, fabl, destan ve efsane; olay çevresinde gelişen anlatmaya bağlı metinlerdir. Ancak bu türler gerçeğe yaklaşma biçimleri, kahramanları, zaman ve mekân anlayışları, anonimlikleri ve amaçları bakımından birbirinden ayrılır. AYT sorularında çoğu kez türün adı doğrudan sorulmaz; bir parçada verilen ayrıntılardan doğru türe ulaşılması beklenir.

Bu konu, AYT tiyatro konusundan farklı olarak sözlü kültürün anlatı geleneğine dayanır. Özellikle masal–fabl ve destan–efsane ayrımları, doğal destanların oluşum aşamaları, Türk destanları ve eser–sanatçı eşleştirmeleri birlikte öğrenilmelidir.

MASAL

Masalın Temel Özellikleri

Masal; bilinmeyen bir zamanda, yeri çoğunlukla belirsiz bir çevrede geçen olağanüstü olayları anlatan anonim halk edebiyatı ürünüdür. Dev, peri, cin, cadı ve olağanüstü güç taşıyan kahramanların yanında padişah, vezir, Keloğlan ve derviş gibi kişiler de görülebilir.

• Sözlü gelenekte doğmuş, kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
• Yer ve zaman belirsizdir; “bir memleketin birinde” gibi ifadeler kullanılır.
• Olayların gerçek olduğuna inanılması beklenmez.
• Dinî ve millî ayrıntılar belirleyici değildir; bu yönüyle evrenseldir.
• İyilik–kötülük, doğruluk–hile, bilgelik–cehalet gibi karşıtlıklar üzerine kurulabilir.
• Yalın, duru ve konuşma diline yakın bir anlatımı vardır.
• Genellikle mensurdur; tekerleme, deyim, atasözü ve bilmece gibi sözlü kültür unsurlarından yararlanabilir.
• İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır; dinleyiciye olumlu bir değer dünyası sunulur.

Masalın Bölümleri

Masalın yapısı beş bölümde incelenir. Bölümlerin işlevlerini karıştırmamak için olayın hangi aşamada olduğuna bakılır.

• Döşeme: Dinleyiciyi masal dünyasına hazırlayan, çoğu kez anlamdan çok ahenge dayalı tekerleme bölümüdür.
• Serim: Kahramanların ve başlangıç durumunun tanıtıldığı bölümdür.
• Düğüm: Çatışmanın ortaya çıktığı, merakın arttığı ve olayların karmaşıklaştığı bölümdür.
• Çözüm: Sorunun giderildiği; çoğunlukla iyilerin ödüllendirilip kötülerin cezalandırıldığı bölümdür.
• Dilek: “Onlar ermiş muradına…” benzeri kalıp sözle masalın sona erdiği bölümdür.

Masal Türleri, Eserler ve Derleyiciler

Masallar; olağanüstü masallar, gerçekçi masallar, hayvan masalları, güldürücü masallar ve zincirlemeli masallar gibi gruplara ayrılabilir. Anonim masalların yanında yazarı belli olan sanat masalları da vardır.

Türk masallarını derleyip yayımlayan başlıca adlar Pertev Naili Boratav, Eflatun Cem Güney, Naki Tezel ve Tahir Alangu’dur. Eflatun Cem Güney “Masalcı Baba” olarak tanınır.

FABL

Fablın Özellikleri ve Planı

Fabl; kahramanları çoğunlukla hayvanlardan seçilen, insan davranışlarını simgesel kişiler aracılığıyla ele alan ve sonunda bir ders vermeyi amaçlayan kısa anlatıdır. Hayvanlar, bitkiler veya cansız varlıklar insan karakterine girer; bu nedenle teşhis ve intak sanatlarından sıkça yararlanılır.

• Öyküleyici anlatım kullanılır; dil açık ve sadedir.
• Çoğunlukla manzumdur, düzyazı fabllar da bulunur.
• İyilik–kötülük, çalışkanlık–tembellik, akıl–güç gibi çatışmalar işlenir.
• Yer ve zaman çoğunlukla belirsizdir.
• Yazarı bellidir; kısa ve yoğun bir kurguya sahiptir.
• Serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerinden oluşur.

Fablın Önemli Temsilcileri ve Eserleri

Mevlânâ’nın Mesnevisi ile Sadi’nin Gülistanında da fabl niteliği taşıyan bölümler bulunur. Bu eserlerin bütünü fabl değildir; içlerindeki bazı anlatılar fabl özelliği gösterir.

Masal ve Fabl Arasındaki Farklar

DESTAN

Destanın Özellikleri

Destan; bir milletin hayatında derin iz bırakan savaş, göç, doğal afet ve büyük toplumsal dönüşümleri olağanüstü ögelerle anlatan uzun soluklu metindir. Destanların tarihî bir çekirdeği vardır; fakat bu çekirdek sözlü gelenekte büyür, kahramanlar olağanüstü nitelikler kazanır ve olay millî hafızanın parçasına dönüşür.

• Millîdir; doğduğu toplumun değerlerini, coğrafyasını ve ülkülerini taşır.
• Kahramanlık, savaşçılık, yiğitlik, sözünde durma ve toplumu koruma gibi değerler öne çıkar.
• Seçkin kahramanlar hem insani hem olağanüstü özelliklere sahiptir.
• Sözlü gelenekte aktarılırken değişir; özgün biçimiyle günümüze ulaşmayabilir.
• Ölçülü ve kafiyeli, mensur ya da nazım–nesir karışık olabilir.
• Gerçek bir coğrafyayla ilişkilidir; masaldaki gibi bütünüyle düşsel bir mekâna dayanmaz.

Doğal Destanın Oluşum Aşamaları

Doğal destan bir kişinin masa başında tek seferde yazdığı eser değildir. Toplumsal olayın doğmasıyla başlayan süreç, sözlü aktarım ve daha sonra derleme aşamasıyla tamamlanır.

Doğal ve Yapma Destan

İslamiyet Öncesi Türk Destanları

Alp Er Tunga Saka hükümdarının İranlılarla savaşını; Şu, İskender’in Türk yurduna gelişi sırasında Saka hükümdarı Şu’yu anlatır. Oğuz Kağanda cihan hâkimiyeti düşüncesi ve bozkurt; Ergenekonda demir dağı eriterek yeniden yurda çıkış; Türeyişte ışık ve ağaç; Göçte kutsal kayanın Çinlilere verilmesi ve yurdun bereketini yitirmesi öne çıkar.

İslami Dönem Türk Destanları

Dünya Edebiyatında Doğal ve Yapma Destanlar

Türk Destanlarında Tipler, Motifler ve Kaynaklar

Türk destanlarında alp tipi yiğitlik ve savaşçılığı, bilge tipi manevi rehberliği, kadın tipi ise aile ve soyun devamlılığını temsil eder. İslamiyet sonrasında alp tipi, dinî değerlerle birleşerek alp-eren tipine dönüşür.

Türk destanları hakkında bilgi veren başlıca kaynaklar arasında Kaşgarlı Mahmut’un Divânu Lugâti’t-Türkü, Firdevsî’nin Şehnamesi, Reşidüddin’in Câmiü’t-Tevârihi, Yazıcıoğlu’nun Selçuknamesi ve Ebulgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkimesi ile Şecere-i Türkü bulunur.

EFSANE

Efsanenin Özellikleri

Efsane veya söylence; bir kişi, yer, varlık ya da olay çevresinde oluşan; gerçek bir çekirdeği olağanüstü unsurlarla açıklayan anonim halk anlatısıdır. Masalın aksine anlatılan olayın gerçekliğine uzun süre inanılmıştır. Efsanenin belirli bir yerle, tarihî kişiyle veya kutsal kabul edilen unsurla bağlantısı bulunabilir.

• Sözlü gelenekte doğar ve anlatıcıya göre değişebilir.
• İnandırıcılık iddiası taşır; anlatıcı ve dinleyici olayı mümkün ya da gerçek kabul edebilir.
• Yer çoğunlukla bellidir; zaman geçmiş veya şimdiki zaman olabilir.
• Din, mitoloji ve gerçek hayat efsanelerin başlıca kaynaklarıdır.
• Günlük konuşma diline yakın, sanat kaygısı düşük bir anlatım kullanılır.
• Kişiler hakkındaki dinî nitelikli anlatılara menkıbe adı verilir.
• Taş kesilme, dağa veya ağaca dönüşme gibi şekil değiştirme motifleri yaygındır.

Efsane Türleri ve Başlıca Örnekler

Efsaneler; olağanüstü kişiler ve varlıklar, dinî olaylar, tarihî kişiler ve olaylar ya da doğa varlıklarının oluşumu çevresinde sınıflandırılabilir. Sarıkız, Şahmeran, Pamukkale Travertenleri, Tufan, Karacaoğlan ve Anavarza çevresinde anlatılanlar Türk halk kültüründeki tanınmış efsane örneklerindendir.

TÜRLERİ KARŞILAŞTIRMA

Masal, Fabl, Destan ve Efsanenin Ayırt Edici Yönleri