AYT TANZİMAT’TAN MİLLÎ EDEBİYAT’A TÜRK HİKÂYESİ

AYT Türk hikâyesi tarihinde Tanzimat’tan Millî Edebiyat’a uzanan çizgi, yalnız dönem adlarının sıralanmasından ibaret değildir. Bu süreçte hikâye; geleneksel anlatının etkisini taşıyan ilk denemelerden Batılı tekniğe, İstanbul çevresinden Anadolu’ya, ağır ve sanatlı dilden konuşma diline doğru değişir. AYT sorularında dönem, sanatçı, eser, tema, dil ve hikâye tekniği birlikte değerlendirilir.

TANZİMAT’TA HİKÂYENİN KURULUŞU

İlk Denemelerden Modern Hikâyeye

Tanzimat’tan önce anlatma ihtiyacını halk hikâyeleri, mesneviler, meddah anlatıları ve kıssalar karşılıyordu. Batılı anlamdaki hikâye ise çeviri ve uyarlamalarla tanındı. İlk örneklerde geleneksel anlatıcının okurla konuşan sesi, rastlantılar, olağanüstü olaylar ve öğretme amacı belirgindir. Tür geliştikçe olayın kuruluşu, kişi çözümlemesi ve çevre betimlemesi güçlenmiştir.

Emin Nihat ve Ahmet Mithat Efendi

Emin Nihat’ın Müsameretnâme‘si, Tanzimat yıllarındaki ilk hikâye denemelerindendir. Çerçeve anlatı mantığı taşıyan eser, farklı kişilerin anlattığı hikâyelerden oluşur; geleneksel anlatı ile modern hikâye arasında bir geçiş görünümü verir.

Ahmet Mithat Efendi, halkı eğitme düşüncesini hikâyelerine de taşır. Letâif-i Rivâyât, Türk edebiyatındaki ilk hikâye kitabı kabul edilir; Kıssadan Hisse de türün erken örnekleri arasındadır. Yazar, olay akışını keserek bilgi verebilir, okura seslenebilir ve kendi yargısını açıklayabilir. Romantizmin etkisiyle tesadüflere, olağanüstü gelişmelere ve iyilerle kötülerin keskin karşıtlığına yer verir. Bu özellikler teknik kusur sayılsa da hikâye okurunun oluşmasında ve türün yaygınlaşmasında belirleyici olmuştur.

TANZİMAT İKİNCİ DÖNEMİNDE BATILI TEKNİK

Sami Paşazade Sezai ve Küçük Şeyler

Tanzimat’ın ikinci döneminde sanatçılar bireysel konulara yönelmiş, gözlem ve teknik bütünlüğe daha çok önem vermiştir. Sami Paşazade Sezai, Küçük Şeyler ile Batılı anlamdaki ilk başarılı küçük hikâyeleri verir. Gündelik yaşamın sıradan görünen anlarını, küçük insanları ve onların duyarlılıklarını işler. Betimlemelerinde ağırlaşabilen diline karşılık konuşmalarda daha doğal bir söyleyiş kullanır. Pandomima, Hiç ve Kediler tanınan hikâyelerindendir.

Recaizade Mahmut Ekrem ve Nabizade Nâzım

Recaizade Mahmut Ekrem, Muhsin Bey ve Şemsa gibi hikâyelerinde bireysel duyguları ve gündelik yaşam kesitlerini işler. Nabizade Nâzım ise realizm ve natüralizmin etkisiyle gözleme yönelir; hikâyeyi İstanbul dışına çıkarır ve sade bir dil kullanır. Yadigârlarım, Haspa, Zavallı Kız, Bir Hatıra, Sevda ve Hâlâ Güzel hikâyeleri arasındadır.

SERVETİFÜNUN’DA TEKNİK OLGUNLUK

Dönemin Hikâye Anlayışı

Servetifünun sanatçıları Batı edebiyatını yakından izledikleri için hikâyeyi yapı, anlatıcı, zaman ve betimleme bakımından olgunlaştırmıştır. Olaylar çoğunlukla İstanbul’da geçer; kahramanlar aydın çevreden seçilir. Bireysel duyarlılıklar, aşk, aile, evlilik, yalnızlık, düş–gerçek çatışması ve karamsarlık öne çıkar. Realizm ve natüralizmin etkisiyle çevre ve ruh çözümlemeleri güçlenir; ancak dil Arapça–Farsça söz ve tamlamalarla ağırlaşır.

Hikâye ile Roman Arasındaki İlişki

Servetifünun’da roman ve hikâye çoğu kez aynı sanatçılar tarafından yazılır. Romanlardaki güçlü gözlem, betimleme ve ruh çözümlemesi hikâyeye de taşınır; ancak hikâyede ayrıntı daha seçici kullanılır. Dönemin öyküleri genellikle Maupassant tarzında, olay merkezli ve sonuçlu bir yapıya sahiptir.

SERVETİFÜNUN HİKÂYECİLERİ

Halit Ziya Uşaklıgil ve Mehmet Rauf

Halit Ziya Uşaklıgil, Türk hikâyeciliğini Batılı örneklere en çok yaklaştıran ve türün ilk yetkin örneklerini veren sanatçıdır. İzmir ve İstanbul çevresini, aile hayatını, yoksulluğu, çocukları ve gündelik çatışmaları işler. Solgun Demet, Bir Yazın Tarihi, Bir Şi’r-i Hayal, Hepsinden Acı, Kadın Pençesi, Onu Beklerken ve İzmir Hikâyeleri başlıca hikâye kitaplarıdır.

Mehmet Rauf, Halit Ziya’nın etkisinde kalmış; aşk, evlilik, kıskançlık, hastalık, ölüm ve bunların doğurduğu ruhsal gerilimleri işlemiştir. Son Emel, Aşkâne, İhtizar, Kadın İsterse, Hanımlar Arasında ve Bir Aşkın Tarihi hikâye kitapları arasındadır.

Hüseyin Cahit, Ahmet Hikmet ve Bağımsızlar

Hüseyin Cahit Yalçın, Hayat-ı Muhayyel, Hayat-ı Hakikiye Sahneleri ve Niçin Aldatırlarmış? adlı eserlerinde Servetifünun çevresinin bireysel ve şehirli dünyasını yansıtır. Ahmet Hikmet Müftüoğlu önce Servetifünun çizgisinde Haristan ve Gülistan‘ı yazmış, daha sonra Millî Edebiyat’a yönelerek Çağlayanlar‘da millî tarih ve Türkçülük temalarını işlemiştir.

Topluluk dışında kalan Hüseyin Rahmi Gürpınar, toplum için sanat anlayışı, natüralist gözlem ve mizahla İstanbul’un farklı kesimlerini anlatır. Kadınlar Vaizi, Katil Buse, Gönül Ticareti, Melek Sanmıştım Şeytanı ve İki Hödüğün Seyahati hikâye türündeki eserlerindendir. Ahmet Rasim de İstanbul yaşamını canlı, açık ve doğal bir dille anlatan bağımsız isimler arasındadır.

FECRİATİ’DEN MİLLÎ EDEBİYAT’A GEÇİŞ

Fecriati’de Hikâye

Fecriati, Servetifünun’un sanat anlayışını büyük ölçüde sürdürür. “Sanat şahsi ve muhteremdir.” görüşü doğrultusunda bireysel temalar, ağır dil ve sanatlı anlatım devam eder. Topluluk roman ve hikâyede belirgin bir yenilik kuramamıştır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Fecriati döneminde Bir Serencam‘daki hikâyelerini yazmış; topluluk dağıldıktan sonra Millî Edebiyat’a yaklaşmıştır.

Geçiş Sanatçılarını Ayırt Etme

AYT’de sanatçının tek bir topluluğa sabitlenmesi yanıltıcı olabilir. Ahmet Hikmet’in Haristan ve Gülistan‘dan Çağlayanlar‘a, Yakup Kadri’nin Bir Serencam‘dan Millî Savaş Hikâyeleri‘ne yönelişi; dil, tema ve dünya görüşündeki değişimi gösterir. Sanatçının eseri hangi dönemde yazdığı, o eserin dönemini belirler.

MİLLÎ EDEBİYAT HİKÂYESİNİN GENEL ÇİZGİSİ

Yeni Lisan, Anadolu ve Memleket Edebiyatı

Millî Edebiyat, 1911’de Genç Kalemler dergisinde yayımlanan Yeni Lisan makalesiyle dilde sadeleşmeyi programlaştırır. İstanbul Türkçesinin esas alınması, konuşma dili ile yazı dilinin yakınlaşması ve yabancı kurallardan kaçınma hikâyeyi geniş okur kitlesine ulaştırır.

Hikâyelerde Anadolu, savaş, göç, yoksulluk, halkın yaşamı, millî tarih, Türkçülük, yanlış Batılılaşma ve toplumsal sorunlar işlenir. Gözlem güçlenir; realizm etkisi sürer. Olay hikâyesi ve Maupassant tekniği yaygındır. Dönemin hikâyeciliği, hem sade dil hem de İstanbul dışına açılan mekânlarla memleket edebiyatının temelini kurar.

Dönemin Hikâye Haritası

ÖMER SEYFETTİN VE REFİK HALİT KARAY

Ömer Seyfettin: Olay Hikâyesi ve Millî Bilinç

Ömer Seyfettin, Yeni Lisan hareketinin öncülerinden ve Türk edebiyatında hikâyeyi bağımsız bir tür hâline getiren temel isimdir. Maupassant tarzı olay hikâyeleri yazar; merak unsurunu canlı tutar ve çoğu kez çarpıcı bir sona ulaşır. Dili sade, açık ve konuşma diline yakındır. Çocukluk anıları, Balkanlar, Osmanlı tarihi, millî bilinç, yanlış Batılılaşma ve gündelik yaşam başlıca konu alanlarıdır.

Refik Halit: Memleket ve Gurbet

Refik Halit Karay, güçlü gözlemi, sade dili ve mizahi anlatımıyla olay hikâyeciliğinin önemli temsilcisidir. Memleket Hikâyeleri, Anadolu kasaba ve köylerindeki insanları, memurları ve yerel yaşamı gerçekçi biçimde anlatır; Anadolu’yu bütün canlılığıyla edebiyata taşıyan temel kitaplardandır. Gurbet Hikâyeleri ise sürgün yıllarının farklı coğrafyalarını, yabancılık ve özlem duygusunu işler.

MİLLÎ EDEBİYAT’IN DİĞER HİKÂYECİLERİ

Halide Edip ve Yakup Kadri

Halide Edip Adıvar, Harap Mabetler‘de ölüm, yaşam, insan ve felsefe gibi bireysel konuları; Dağa Çıkan Kurt‘ta savaşın ve işgalin doğurduğu yıkımı işler. Canlı karakterleri ve kuvvetli gözlemleriyle tanınır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Bir Serencam ve Rahmet‘te bireysel ve şehirli temalara; Millî Savaş Hikâyeleri‘nde Millî Mücadele’nin toplum üzerindeki etkilerine yönelir.

Reşat Nuri ve Aka Gündüz

Reşat Nuri Güntekin, yurdun çeşitli bölgelerindeki insanları, bozulan değerleri, yanlış Batılılaşmayı ve günlük yaşamı yalın bir dille anlatır. Eski Ahbap, Tanrı Misafiri, Sönmüş Yıldızlar, Roçild Bey ve Olağan İşler hikâye kitaplarındandır. Aka Gündüz, Türk Kalbi ve Türk’ün Kitabı‘nda Türkçülük, savaş, halk yaşamı ve toplumsal meseleleri işler.

AYT Türk hikâyesi sorularında en güvenilir yöntem; dönem özelliğini tek başına ezberlemek yerine sanatçının hangi eserinde hangi dil, tema, mekân ve teknik çizgiyi benimsediğini birlikte değerlendirmektir.