TYT güncel çevre sorunları konusunda insan faaliyetlerinin atmosfer, su, toprak ve canlılar üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilir. Sorularda yalnız bir kirlilik türünün adını bilmek yetmez; kirleticinin kaynağı, çevrede izlediği yol ve biyolojik sonucu arasındaki ilişkiyi kurmak gerekir. Bu yazıda küresel iklim değişikliğinden ötrofikasyona, ozon tabakasının incelmesinden ekolojik ayak izine kadar temel süreçler neden-sonuç bağlantılarıyla ele alınmıştır.
ÇEVRE SORUNLARININ TEMELİ
İnsan Etkisi ve Ekolojik Dengenin Bozulması
Bir ekosistemin canlı ve cansız bileşenleri arasında madde alışverişi ve enerji akışı bulunur. Nüfus artışı, plansız kentleşme, fosil yakıt tüketimi, ormansızlaşma, aşırı avlanma ve atıkların arıtılmadan doğaya bırakılması bu ilişkileri değiştirebilir. Çevrenin kendini yenileme ve kirleticileri etkisizleştirme kapasitesi aşıldığında sorun yerel olmaktan çıkarak bölgesel ya da küresel sonuçlar doğurabilir.
Bir çevre sorununu değerlendirirken dört basamak izlenir: kaynak → kirletici/baskı → çevresel değişim → biyolojik sonuç. Örneğin bilinçsiz gübreleme bir kaynaktır; suya taşınan nitrat ve fosfat baskıyı oluşturur; alg çoğalması çevresel değişimdir; çözünmüş oksijenin azalması ve balık ölümleri biyolojik sonuçtur.
Kaynakİnsan faaliyeti veya doğal olay
→
BaskıKirletici, tüketim ya da habitat kaybı
→
DeğişimFiziksel, kimyasal veya biyolojik bozulma
→
SonuçCanlılar ve ekosistem işleyişi etkilenir
Dikkat
Bir çevre sorununun nedeni ile sonucu aynı kavram değildir. “Fosil yakıt kullanımı” neden; “atmosferde sera gazlarının artması” ara değişim; “ortalama sıcaklığın yükselmesi” sonuçtur.
Örnek - 1
Bir göl havzasında tarımsal gübre kullanımı artmış, birkaç ay sonra göl yüzeyinde yoğun alg tabakası oluşmuş ve dip sularındaki çözünmüş oksijen azalmıştır. Bu gözlemler aşağıdaki sıralamalardan hangisini destekler?
A) Biyolojik sonuç → kaynak → kirletici
B) Kaynak → besin tuzu girişi → ekolojik değişim
C) Kirletici → doğal kaynak → fotosentez
D) Habitat onarımı → erozyon → iklim değişikliği
E) Kaynak → biyolojik kapasite artışı → kirliliğin yok olması
Gübre kullanımı kaynaktır. Gübredeki azot ve fosfor bileşikleri suya taşınan baskıyı, alg artışı ile oksijen azalması ise ekolojik değişimi oluşturur.
Cevap: B
Örnek - 2
Bir sanayi tesisinin bacasına filtre takıldıktan sonra çevredeki havada bulunan parçacık miktarı azalmış, ancak tesiste kullanılan fosil yakıt miktarı değişmemiştir. Buna göre yalnız bu uygulama için hangisi kesin olarak söylenebilir?
A) Tesisin bütün çevresel etkileri ortadan kalkmıştır
B) Atmosferdeki bütün sera gazları azalmıştır
C) Belirli hava kirleticilerinin salımı azaltılmıştır
D) Küresel iklim değişikliği sona ermiştir
E) Tesis yenilenebilir enerji kullanmaya başlamıştır
Filtre belirli parçacık ve gazların salımını azaltabilir. Fosil yakıt tüketimi sürüyorsa bütün kirleticilerin ya da sera gazlarının ortadan kalktığı söylenemez.
Cevap: C
Kirlilik Türleri ve Birbirine Bağlı Etkiler
Hava kirliliği, atmosferde canlılara ve yapılara zarar verebilecek gaz ya da parçacıkların artmasıdır. Su kirliliği, suyun fiziksel, kimyasal, biyolojik veya ekolojik özelliklerinin bozulmasıdır. Toprak kirliliği ise tarım ilaçları, ağır metaller, evsel-endüstriyel atıklar ve aşırı gübreleme gibi etkenlerle toprağın yapısının ve verimliliğinin zarar görmesidir.
Kirlilik türleri birbirinden bütünüyle bağımsız değildir. Bacadan çıkan bir gaz atmosferde taşınıp yağışla toprağa ve suya geçebilir. Topraktaki nitrat yüzey akışıyla göle ulaşabilir. Zehirli maddeler besin zincirine girdikten sonra canlı dokularında birikebilir. Bu nedenle bir kirleticinin yalnız ilk bulunduğu ortam değil, izlediği yol da incelenir.
Kirlilik
Yaygın kaynak
Doğrudan değişim
Olası biyolojik sonuç
Hava
Fosil yakıt, sanayi, taşıt
Gaz ve parçacık artışı
Solunum sorunları, bitki hasarı
Su
Atık su, gübre, petrol
Oksijen, pH veya saydamlık değişimi
Sucul canlı kaybı
Toprak
Pestisit, ağır metal, katı atık
Verim ve mikrobiyal dengenin bozulması
Üretim kaybı, besin zincirine geçiş
Örnek - 3
Bir bölgede bacalardan çıkan kükürt dioksit rüzgârla taşınmış, yağışla göle ulaşmış ve göl suyunun pH’ı düşmüştür. Bu olay aşağıdakilerden hangisini en iyi gösterir?
A) Hava ve su kirliliğinin birbirinden bağımsız olduğunu
B) Bir kirleticinin ortamlar arasında taşınabildiğini
C) Suyun pH’ının yalnız sıcaklığa bağlı olduğunu
D) Kükürt dioksitin fotosentez ürünü olduğunu
E) Yağışın bütün kirleticileri etkisizleştirdiğini
Atmosfere verilen madde rüzgârla taşınmış ve yağışla su ortamına geçmiştir. Bu durum çevre bileşenleri arasındaki bağlantıyı gösterir.
Cevap: B
Örnek - 4
Aynı tarım alanında I. dozunda pestisit kullanımı, II. dere kenarında tampon bitki kuşağı oluşturulması, III. boş ilaç kutularının toprağa gömülmesi uygulamaları yapılmıştır. Hangileri kirleticinin suya taşınma riskini azaltabilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Dozunda kullanım gereksiz pestisit yükünü azaltır. Tampon bitki kuşağı yüzey akışıyla taşınan maddelerin bir bölümünü tutabilir. Ambalajların toprağa gömülmesi yeni bir kirlilik kaynağıdır.
Cevap: C
ATMOSFER KAYNAKLI ÇEVRE SORUNLARI
Sera Etkisi, Küresel Isınma ve İklim Değişikliği
Atmosferdeki su buharı, karbondioksit, metan ve bazı diğer gazlar yeryüzünden yayılan ısı ışınımının bir bölümünü tutar. Doğal sera etkisi, Dünya’nın yaşam için uygun sıcaklıkta kalmasını sağlar. Sorun, insan faaliyetleriyle sera gazı derişiminin artması ve bu doğal etkinin güçlenmesidir.
Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve bazı tarımsal faaliyetler atmosferdeki sera gazlarını artırabilir. Uzun dönem ortalama sıcaklığın yükselmesi küresel ısınma; sıcaklık, yağış, rüzgâr ve aşırı hava olaylarının uzun dönem düzenindeki değişimler ise iklim değişikliği kapsamında değerlendirilir. Buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, türlerin yayılış alanlarının değişmesi ve tarımsal üretimin etkilenmesi olası sonuçlardandır.
Dikkat
Sera etkisinin varlığı değil, insan faaliyetleriyle güçlenmesi çevre sorunudur. Ozon tabakasının incelmesi küresel ısınmayla aynı olay değildir.
Örnek - 5
Atmosferdeki sera gazı miktarı artarken diğer koşullar sabit tutuluyor. Aşağıdaki değişimlerden hangisinin ilk aşamada gerçekleşmesi beklenir?
A) Yeryüzünden yayılan ısının daha büyük bölümünün atmosferde tutulması
B) Güneş’in ışık üretiminin durması
C) Atmosferdeki bütün gazların uzaya kaçması
D) Ozon tabakasının aniden kalınlaşması
E) Bütün bölgelerde aynı miktarda yağış oluşması
Sera gazlarının artması, yeryüzünün yaydığı uzun dalga ısı ışınımının daha büyük bölümünün atmosferde tutulmasına yol açabilir.
Cevap: A
Örnek - 6
Bir bölgede uzun yıllar boyunca ortalama sıcaklığın yükseldiği, yağış mevsiminin kaydığı ve kurak dönemlerin uzadığı belirlenmiştir. Bu veriler birlikte değerlendirildiğinde hangi kavram daha kapsayıcıdır?
A) Yalnız hava kirliliği
B) İklim değişikliği
C) Ozon oluşumu
D) Nitrifikasyon
E) Ekolojik süksesyon
Sıcaklığın yanı sıra yağış düzeni ve kurak dönemler de değişmiştir. Bu nedenle gözlemler iklim değişikliği kavramıyla açıklanır.
Cevap: B
Asit Yağmurları ve Ozon Tabakasının İncelmesi
Fosil yakıtların yanmasıyla atmosfere verilen SO₂ ve NOₓ, su ve oksijenle tepkimeye girerek sülfürik ve nitrik asit oluşumuna katkı sağlayabilir. Asidik maddelerin yağmur, kar ve sisle yeryüzüne ulaşması ıslak; parçacık ve gaz olarak yüzeylere çökmesi kuru asit çökelmesidir. Toprak minerallerinin yıkanması, göl pH’ının düşmesi, bitki dokularının zarar görmesi ve yapıların aşınması sonuçlar arasındadır.
Stratosferdeki ozon tabakası Güneş’ten gelen zararlı morötesi ışınların önemli bölümünü soğurur. CFC gibi ozon parçalayıcı maddeler bu tabakanın incelmesini hızlandırabilir. Ozon inceldiğinde yeryüzüne ulaşan özellikle UV-B miktarı artar; mutasyon, deri kanseri ve göz hastalığı riski yükselirken bitkiler ve planktonlar da zarar görebilir.
Dikkat
SO₂ ve NOₓ asit yağmurlarıyla; CFC’ler ozon tabakasının incelmesiyle ilişkilidir. Karbondioksit ise başlıca sera gazlarından biridir. Bu eşleştirmeler TYT sorularında sıkça karşılaştırılır.
Örnek - 7
Bir göl çevresinde SO₂ ve NOₓ salımı azaltıldığında zamanla göle ulaşan asidik çökelme azalmıştır. Bu değişimin aşağıdakilerden hangisine doğrudan katkı sağlaması beklenir?
A) Göl suyunun daha fazla asitleşmesine
B) Sucul canlıların pH stresinin azalmasına
C) Atmosferik N₂’nin tamamen yok olmasına
D) Ozon tabakasının kalınlığının tek başına belirlenmesine
E) Göldeki bütün minerallerin çözünmesine
Asidik çökelmenin azalması göl pH’ındaki düşüşü sınırlar. Böylece asitliğe duyarlı sucul canlıların yaşadığı stres azalabilir.
Cevap: B
Örnek - 8
Stratosferde ozon miktarının azalmasıyla ilgili I. yeryüzüne ulaşan UV-B artabilir, II. mutasyon riski yükselebilir, III. olayın temel nedeni yalnız CO₂ artışıdır ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Ozon tabakası inceldiğinde daha fazla UV-B yeryüzüne ulaşabilir ve DNA hasarı riski artar. Ozon incelmesini yalnız CO₂ artışıyla açıklamak doğru değildir; CFC’ler temel etkenlerdendir.
Cevap: C
SU VE TOPRAK KİRLİLİĞİ
Su Kirliliği ve Ötrofikasyon
Evsel ve endüstriyel atık sular, tarımsal gübreler, pestisitler, petrol ürünleri ve sıcak su deşarjı su ekosistemlerini etkileyebilir. Kirlenme; suyun pH’ını, sıcaklığını, saydamlığını, çözünmüş oksijenini ve mikrobiyal yapısını değiştirebilir. Hastalık yapıcı mikroorganizmaların artması insan sağlığı açısından da risk oluşturur.
Azot ve fosforca zengin maddelerin göl gibi durgun sulara aşırı taşınması ötrofikasyon sürecini hızlandırır. Besin tuzları alglerin hızla çoğalmasına yol açar. Yüzeydeki yoğun alg tabakası ışığın derine ulaşmasını engeller. Algler ve diğer canlılar öldüğünde ayrıştırıcı etkinliği artar; ayrıştırıcılar oksijen tükettiği için dip sularında çözünmüş oksijen azalır ve balık ölümleri görülebilir.
Dikkat
Ötrofikasyonda ilk anda fotosentez yapan alg sayısı artabilir; buna rağmen süreç ilerlediğinde ayrışma ve solunum nedeniyle çözünmüş oksijen azalabilir. “Alg arttıysa oksijen her zaman artar” yorumu yanlıştır.
Örnek - 9
Ötrofikasyonun ilerlediği bir gölde zamanla I. ışık geçirgenliğinin azalması, II. dipte ayrıştırıcı etkinliğinin artması, III. çözünmüş oksijenin azalması değişimlerinden hangileri beklenebilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yoğun alg tabakası ışık geçirgenliğini azaltır. Ölü organik madde ayrıştırıcıları artırır; onların solunumu çözünmüş oksijeni tüketir. Üç değişim de beklenebilir.
Cevap: E
Örnek - 10
Aşağıdaki göl kesitinde I besin tuzu girişini, II yüzeydeki yoğun alg tabakasını, III dipte artan ayrıştırıcı faaliyetini, IV çözünmüş oksijen bölgesini ve V etkilenen balıkları göstermektedir.
Bu süreçte numaralı bölgelerle ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi yanlıştır?
A) I’in artması II’yi hızlandırabilir
B) II’nin yoğunlaşması suyun alt katmanlarına ulaşan ışığı azaltabilir
C) III’ün artması IV’teki oksijenin daha hızlı tüketilmesine yol açabilir
D) IV’teki oksijen azalması V’teki canlıları olumsuz etkileyebilir
E) III’ün artması ölü organik maddelerin ayrışmasını kesin olarak durdurur
Ayrıştırıcı etkinliğinin artması organik maddelerin parçalanmasını hızlandırır; ayrışmayı durdurmaz. Bu sırada oksijen tüketimi artabileceği için sucul canlılar zarar görebilir.
Cevap: E
Toprak, Besin ve Radyasyon Kirliliği
Toprağa bırakılan ağır metaller, pestisitler, petrol ürünleri ve endüstriyel atıklar toprağın fiziksel-kimyasal yapısını ve yararlı mikroorganizmaları etkileyebilir. Kirleticiler bitki kökleriyle alınarak besin zincirine girebilir. Zehirli ve parçalanması zor maddelerin canlı dokularında birikmesine biyolojik birikim; besin zincirinin üst basamaklarına doğru derişimin artmasına biyolojik büyütme denir.
Besin kirliliği; gıdaların üretim, işleme, taşıma veya saklama sırasında zararlı kimyasal ya da biyolojik etkenlerle bozulmasıdır. Radyasyon kirliliği ise radyoaktif maddelerden veya yüksek enerjili ışınlardan kaynaklanabilir. İyonlaştırıcı radyasyon DNA’da mutasyona yol açabileceği için etkisi yalnız maruz kalan bireyin sağlığıyla sınırlı kalmayabilir.
Dikkat
Bir madde toprakta az miktarda bulunsa bile parçalanmıyor ve besin zincirinde aktarılıyorsa üst trofik düzeylerde daha yüksek derişime ulaşabilir.
Örnek - 11
Bir pestisidin aynı besin zincirindeki canlı dokularında ölçülen miktarları üreticide 2, otçulda 8, küçük etçilde 24 ve son tüketicide 70 birimdir. Bu dağılım en doğrudan hangi kavramla açıklanır?
A) Ekolojik ayak izi
B) Biyolojik büyütme
C) Sera etkisi
D) Denitrifikasyon
E) Süksesyon
Kirleticinin derişimi trofik düzey yükseldikçe artmıştır. Bu durum besin zinciri boyunca biyolojik büyütmedir.
Cevap: B
Örnek - 12
İyonlaştırıcı radyasyona maruz kalan bir hücrede DNA hasarı oluşmuştur. Hasar onarılamazsa aşağıdakilerden hangisi beklenebilir?
A) Mutasyon olasılığının artması
B) Bütün enzimlerin aynı anda yok olması
C) Hücrenin kesinlikle fotosentez yapması
D) Atmosferik azotun nitrat hâline gelmesi
E) Ozon tabakasının kalınlaşması
Onarılamayan DNA değişiklikleri mutasyona dönüşebilir. Bu nedenle iyonlaştırıcı radyasyonun önemli biyolojik etkilerinden biri mutasyon riskini artırmasıdır.
Cevap: A
Ses ve Işık Kirliliği
İnsanların ve diğer canlıların sağlığını olumsuz etkileyen, istenmeyen yüksek şiddetli sesler ses kirliliği oluşturur. Trafik, sanayi, havaalanı ve plansız kentleşme başlıca kaynaklardır. Uzun süreli gürültü; işitme kaybı, uyku bozukluğu, stres ve dikkat sorunlarına neden olabilir; hayvanların iletişim ve yön bulma davranışlarını da etkileyebilir.
Gereksiz, aşırı veya yanlış yönlendirilmiş yapay aydınlatma ışık kirliliğidir. Gece-gündüz ritmini bozabilir, göçmen kuşların yön bulmasını ve gececil canlıların davranışlarını etkileyebilir. Işığı yalnız ihtiyaç duyulan alana ve zamana yönlendiren armatürler enerji tüketimini ve ışık kirliliğini birlikte azaltır.
Ses kirliliğiİşitme, uyku, stres ve iletişim davranışları
Işık kirliliğiBiyolojik saat, yön bulma ve gececil yaşam
Örnek - 13
Bir kıyı yerleşiminde gece boyunca gökyüzüne doğru güçlü aydınlatma yapılması, denize ulaşmaya çalışan yavru kaplumbağaların yönünü şaşırtmıştır. Bu durum öncelikle hangisiyle ilgilidir?
A) Toprak kirliliği
B) Işık kirliliği
C) Asit yağmuru
D) Ötrofikasyon
E) Radyasyon kirliliği
Yanlış yönlendirilmiş gece aydınlatması canlıların yön bulma davranışını bozmuştur. Bu, ışık kirliliğinin biyolojik etkisidir.
Cevap: B
Örnek - 14
Bir havaalanı çevresinde yaşayan kuşların iletişim çağrılarını daha yüksek şiddette çıkarmaya başladığı ve bazı türlerin alanı terk ettiği gözlenmiştir. En uygun yorum hangisidir?
A) Gürültü yalnız insanları etkiler
B) Ses kirliliği canlı davranışı ve dağılışını değiştirebilir
C) Kuşların tamamı işitme yetisini kaybetmiştir
D) Havaalanı ötrofikasyonu doğrudan artırmıştır
E) Ozon tabakası kalınlaşmıştır
Kuşların çağrı davranışını değiştirmesi ve bazı türlerin ortamdan uzaklaşması, gürültünün davranış ve dağılış üzerinde etkili olabileceğini gösterir.
Cevap: B
HABİTAT KAYBI, EROZYON VE ORMAN YANGINLARI
Yaşam Alanlarının Tahribi
Ormanların tarım, maden, yol ve yerleşim için parçalanması; sulak alanların kurutulması; aşırı avlanma ve biyokaçakçılık canlıların yaşam alanlarını daraltır. Habitat parçalanması, aynı türün popülasyonları arasındaki gen akışını azaltabilir ve küçük popülasyonların yok olma riskini artırabilir.
Erozyon, toprağın üst ve verimli kısmının su, rüzgâr veya başka etkenlerle taşınmasıdır. Bitki örtüsünün kaldırılması, eğimli arazinin yanlış kullanımı, aşırı otlatma ve orman yangınları erozyonu hızlandırabilir. Yangınlar yalnız ağaçları değil, topraktaki organik maddeyi, mikroorganizmaları ve çok sayıda canlının barınma alanını da etkiler.
Bitki örtüsü azalırKöklerle tutulan toprak zayıflar
→
Yüzey akışı artarToprak parçacıkları taşınır
→
Verimli üst toprak kaybolurÜretim ve habitat zarar görür
Dikkat
Erozyon toprağın kirlenmesiyle aynı olay değildir. Toprak kirlenmeden de erozyona uğrayabilir; kirli toprak da erozyonla başka ortamlara taşınabilir.
Örnek - 15
Eğim ve yağış miktarı benzer iki araziden K’de sık bitki örtüsü, L’de ise aşırı otlatılmış çıplak yüzey vardır. Şiddetli yağış sonrasında L’de daha fazla toprak kaybı görülmesinin temel nedeni hangisidir?
A) L’de köklerin toprağı tutma etkisinin azalması
B) K’de bütün suyun buharlaşması
C) L’de yer çekiminin daha güçlü olması
D) K’de toprağın inorganik madde içermemesi
E) L’de atmosfer basıncının sıfır olması
Bitki kökleri toprağı tutar ve yüzey akışını yavaşlatır. Aşırı otlatma bitki örtüsünü azalttığı için erozyon riski artar.
Cevap: A
Örnek - 16
Bir otoyol, geniş bir orman popülasyonunu birbirinden kopuk iki küçük alana ayırmıştır. Uzun vadede hangi sonuç beklenebilir?
A) Popülasyonlar arasında gen akışının azalması
B) Her iki alanda tür çeşitliliğinin zorunlu olarak artması
C) Bütün bireylerin aynı anda göç etmesi
D) Habitat alanının genişlemesi
E) Ekolojik ayak izinin sıfırlanması
Habitat parçalanması bireylerin iki alan arasında hareketini sınırlar. Bu durum popülasyonlar arasındaki gen akışını azaltabilir ve küçük popülasyonların kırılganlığını artırabilir.
Cevap: A
Ekolojik, Karbon ve Su Ayak İzi
Ekolojik ayak izi, bir kişi ya da toplumun tükettiği kaynakları üretmek ve ortaya çıkan atıkları etkisizleştirmek için gereken biyolojik olarak verimli alanı ifade eder. Biyolojik kapasite, doğanın kaynak üretme ve atıkları soğurma gücüdür. Ekolojik ayak izi biyolojik kapasiteyi aşarsa ekolojik açık oluşur.
Karbon ayak izi, faaliyetler ve tüketim sonucu doğrudan ya da dolaylı biçimde atmosfere verilen sera gazlarının CO₂ eşdeğeri miktarıdır. Su ayak izi, bir ürünün ya da yaşam biçiminin kullandığı ve kirlettiği toplam tatlı suyu değerlendirir. Yeşil su yağışla toprakta tutulan, mavi su yüzey ve yer altı suyu, gri su ise kirliliği kabul edilebilir düzeye seyreltmek için gereken su miktarıyla ilişkilidir.
Ekolojik ayak iziKaynak ve atık yükünün alan karşılığı
Karbon ayak iziSera gazı salımlarının CO₂ eşdeğeri
Yeşil suYağışla toprakta tutulan su
Mavi suYüzey ve yer altı suyu
Gri suKirlilik yüküyle ilişkili su
Biyolojik kapasiteDoğanın yenileme ve soğurma gücü
Örnek - 17
Bir ülkenin kişi başına ekolojik ayak izi 4,2 küresel hektar, kişi başına biyolojik kapasitesi 1,8 küresel hektardır. Bu veriler için en uygun yorum hangisidir?
A) Ülkenin ekolojik açığı vardır
B) Kaynak tüketimi biyolojik kapasitenin altındadır
C) Karbon ayak izi zorunlu olarak sıfırdır
D) Ülkede hiç atık oluşmamaktadır
E) Biyolojik kapasite ekolojik ayak izinden büyüktür
Ekolojik ayak izi biyolojik kapasiteden büyüktür. Bu durum tüketim ve atık yükünün doğanın yenileme kapasitesini aştığını, yani ekolojik açık bulunduğunu gösterir.
Cevap: A
Örnek - 18
Aynı ürünü üreten iki işletmeden K yağmur suyundan daha çok yararlanıp yer altı suyu çekimini azaltmış, L ise aynı üretim için daha fazla sulama suyu kullanmıştır. Diğer koşullar eşitken hangisi beklenir?
A) K’nin mavi su ayak izi L’den daha düşük olabilir
B) K’nin bütün ayak izleri kesinlikle sıfırdır
C) L’nin su kullanımı üretimle ilişkili değildir
D) Yağmur suyu yalnız gri suyu artırır
E) Yer altı suyu yeşil su olarak adlandırılır
Mavi su yüzey ve yer altı suyu kullanımını kapsar. K, yağışla toprakta tutulan sudan daha çok yararlanıp yer altı suyu çekimini azalttığı için mavi su ayak izi daha düşük olabilir.
Cevap: A
TYT’DE BÜTÜNLEŞİK ÇEVRE YORUMU
Kaynak, Süreç ve Sonucu Birlikte Okuma
Çevre sorularında benzer görünen süreçlerin ayırt edici etkenleri önemlidir. Sera gazları ısı dengesini, CFC’ler stratosferik ozonu, SO₂ ve NOₓ asit çökelmesini, azot-fosfor yükü ise ötrofikasyonu etkiler. Bir önlemin hangi basamağa müdahale ettiği sorulduğunda kaynağı azaltan, taşınmayı sınırlayan veya sonucu onaran uygulamalar birbirinden ayrılır.
Etken
Ana süreç
Ayırt edici sonuç
CO₂, CH₄ ve diğer sera gazları
Güçlenen sera etkisi
Isı dengesinin ve iklim düzeninin değişmesi
SO₂ ve NOₓ
Asit çökelmesi
Toprak ve su pH’ının düşmesi
CFC
Ozon tabakasının incelmesi
UV-B geçişinin artması
Azot ve fosfor yükü
Ötrofikasyon
Alg artışı ve oksijen azalması
Dikkat
Bir uygulamanın çevreye yararlı olması, bütün sorunları aynı anda çözdüğü anlamına gelmez. Örneğin arıtma tesisi su kirliliğini azaltabilir; ancak enerji kaynağı değişmedikçe tesisin karbon ayak izi sürebilir.
Örnek - 19
Aşağıdaki şemada K fosil yakıt kullanan emisyon kaynaklarını, L asit çökelmesini, M stratosferdeki ozon kuşağını ve N bu kuşaktan yeryüzüne ulaşan ışınları göstermektedir.
Şemaya göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
A) K’den çıkan SO₂ ve NOₓ, L’nin oluşumuna katkı sağlayabilir
B) L yalnız CFC salımıyla oluşur
C) M inceldiğinde N’nin yeryüzüne ulaşan miktarı azalır
D) K ile M arasında hiçbir insan etkisi kurulamaz
E) N, göldeki fosfat miktarını doğrudan gösterir
Fosil yakıt kullanan fabrika ve taşıtlardan çıkan SO₂ ile NOₓ atmosferde asit oluşturarak L ile gösterilen çökelmeye katkı sağlayabilir. M incelirse N ile gösterilen zararlı UV geçişi artabilir.
Cevap: A
Örnek - 20
Bir belediye I. atık su arıtma tesisi kurmuş, II. toplu taşıma kullanımını artırmış, III. sokak aydınlatmalarını yalnız zemine yönlendirmiştir. Bu uygulamaların öncelikle etkilediği sorunlar hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?
A) I su kirliliği, II hava kirliliği ve karbon ayak izi, III ışık kirliliği
B) I ozon incelmesi, II ötrofikasyon, III erozyon
C) I ses kirliliği, II radyasyon, III asit yağmuru
D) I erozyon, II biyolojik büyütme, III su ayak izi
E) I küresel ısınma, II yalnız toprak kirliliği, III radyoaktivite
Atık su arıtma suya bırakılan kirletici yükünü azaltır. Toplu taşıma taşıt başına düşen yakıt ve emisyonu azaltabilir. Işığın zemine yöneltilmesi gökyüzüne kaçan gereksiz ışığı sınırlar.
Cevap: A
Bu konu, çevre sorunlarının birbirine bağlanan neden ve sonuçlarını öğretir. Bir sonraki konuda doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliğin korunmasına odaklanılacaktır.
