TYT Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: Beylikten Devlete konu anlatımı kapsamında Osmanlı Beyliği’nin kuruluş koşulları, ilk fetihler, teşkilatlanma, Rumeli’ye geçiş, Ankara Savaşı ve Fetret Devri, siyasi birliğin yeniden kurulması ile iskân ve istimâlet politikaları işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT Tarih Konu Anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Osmanlı Beyliği’nin kuruluş ortamı
XIII. yüzyılın sonunda Anadolu’da Türkiye Selçuklu otoritesi çözüldü, İlhanlı baskısı arttı ve çok sayıda Türk beyliği ortaya çıktı. Bizans ise taht mücadeleleri, tekfurların bağımsız davranması ve Balkanlardaki karışıklıklar nedeniyle zayıftı. Kayıların Söğüt ve Domaniç çevresinde bir uç beyliği olarak bulunması, hem Bizans yönünde fetih yapmalarına hem de doğudan gelen Türkmenleri bünyelerine katmalarına imkân verdi.
Osmanlı’nın kuruluşunu yalnız savaşlarla açıklamak eksik kalır. Uç bölgesinin imkânları, gaza düşüncesi, iskân ve istimâlet politikaları, güçlü teşkilatlanma ve farklı toplumsal zümrelerin desteği birlikte etkili oldu.
Osmanlılar fethedilen yerlerde adalet ve hoşgörüyü gözetti, yerli halka ağır baskı uygulamadı ve boşalan alanları şenlendirdi. Hanedan üyelerinin yetkilerini sınırlayan merkezî yönetim anlayışı, düzenli askerî teşkilatlanma ve yetenekli yöneticilerin görevlendirilmesi büyümeyi kalıcı hâle getirdi.
Kuruluş dönemi padişahları ve siyasi gelişmeler
Osman Gazi: Aşiretten Beyliğe
Osman Gazi Karacahisar’ı alarak yönetim merkezini buraya taşıdı; Bilecik, Yarhisar, İnegöl ve Yenişehir çevresindeki fetihlerle hâkimiyet alanını genişletti. 1302 Koyunhisar Savaşı‘nda Bizans kuvvetlerini yenmesi, onun şöhretini artırdı ve Osmanlı hanedanının siyasi-kurumsal bakımdan devletleşmesinde dönüm noktası kabul edildi.
→
→
→
Orhan Gazi: Kurumlaşma ve Rumeli’ye Geçiş
Orhan Gazi 1326’da Bursa’yı fethederek burayı başkent yaptı. 1329 Maltepe (Palekanon) Zaferi Bizans’ın Anadolu ile kara bağlantısını zayıflattı; İznik 1331’de, İzmit 1337’de alındı. Böylece Osmanlı sınırları Karadeniz’e ulaştı ve Güney Marmara’da güçlü bir siyasi-ekonomik merkez oluştu.
Bu dönemde yaya (piyade) ve müsellem (atlı) birliklerinden oluşan ilk düzenli ordu kuruldu. İlk divan (devlet işlerinin görüşüldüğü kurul) oluşturuldu, İznik’te ilk Osmanlı medresesi açıldı ve ilk Osmanlı parası basıldı. 1345’te Karesioğulları’nın alınması, Osmanlı’ya deniz gücü ve deneyimli komutanlar kazandırdı. Bizans’taki taht mücadelesinde Kantakuzenos’a verilen desteğin karşılığında 1353’te Çimpe Kalesi elde edildi ve Rumeli’de kalıcı fetihler için üs kuruldu.
+
+
=
I. Murad: Balkanlarda Genişleme ve Merkezîleşme
I. Murad Dönemi’nde Edirne fethedilerek başkent yapıldı. Rumeli Beylerbeyliği kuruldu (Rumeli’deki askerî ve idarî yönetimin başındaki makam); kazaskerlik oluşturuldu (askerî sınıfın yargı işlerinden sorumlu makam). Tımar sistemi (hizmet karşılığında vergi gelirlerinin sipahilere bırakılması ve asker beslenmesi) geliştirildi; pençik sistemi (savaş esirlerinin beşte birinin devlet hesabına alınması) uygulandı ve merkezî piyade birliklerinden Yeniçeri Ocağı oluşturuldu. Böylece fetihlerle büyüyen topraklar askerî ve idarî kurumlarla denetim altına alındı.
Bayezid henüz şehzadeyken, 1381-1382’de Germiyanoğlu Süleyman Şah’ın kızı Sultan Hatun ile evlendi. Bu evlilik kapsamında Kütahya, Simav, Eğrigöz ve Tavşanlı çevresindeki bazı topraklar ile Gediz şaphanesi çeyiz olarak Osmanlılara verildi. I. Murad, aynı dönemde satış vaadi üzerine Hamîdoğlu’ndan Göller bölgesindeki altı şehri aldı.
Osmanlılar 1364 Sırpsındığı, 1371 Çirmen ve 1389 I. Kosova savaşlarında Balkan güçlerini yenerek bölgedeki üstünlüğünü pekiştirdi. I. Murad, I. Kosova Savaşı alanında düzenlenen bir suikastla şehit edildi ve savaş alanında şehit edilen ilk Osmanlı padişahı olarak anılır. Kaynaklar suikastın çarpışma sırasında mı yoksa Osmanlı zaferi kesinleştikten sonra mı gerçekleştiği konusunda farklı anlatımlar sunar.
Savaş kronolojisi: Sazlıdere 1361’de, Şehzade Murad’ın komuta ettiği harekâtta yapıldı; I. Murad 1362’de tahta çıktı. Sırpsındığı (1364), Çirmen (1371) ve I. Kosova (1389) I. Murad’ın hükümdarlığına; Niğbolu (1396) ise Yıldırım Bayezid dönemine aittir.
Yıldırım Bayezid: Merkezîleşme ve Ankara Savaşı
Yıldırım Bayezid, 1389’da tahta çıktıktan sonra Anadolu’daki hâkimiyetini genişletmek için beylikler üzerine seferler düzenledi. 1389-1390 kışında Aydın, Saruhan, Menteşe, Hamîd ve Germiyan beyliklerini Osmanlı idaresi altına aldı. Karamanoğulları üzerine yürüdü; yapılan antlaşmayla Beyşehir ve çevresindeki bazı yerler Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. İstanbul’u kuşattı ve Boğaz’ı denetlemek amacıyla Anadolu Hisarı’nı yaptırdı. 1396 Niğbolu Zaferi, Osmanlı’nın Avrupa’daki itibarını yükseltti; Bayezid “Sultan-ı İklim-i Rûm” unvanıyla anıldı.
Timur ile Yıldırım Bayezid arasındaki siyasi rekabet ve karşılıklı talepler 1402 Ankara Savaşı‘na yol açtı. Osmanlı ordusu yenildi, Bayezid esir düştü, Anadolu beyliklerinin bir bölümü yeniden kuruldu ve merkezi otorite ağır biçimde sarsıldı.
→
→
→
Fetret Devri ve Çelebi Mehmed
Ankara Savaşı’ndan sonra Yıldırım Bayezid’in oğulları Süleyman, İsa, Musa ve Mehmed Çelebi arasında 1402-1413 boyunca taht mücadelesi yaşandı. Fetret Devri denilen bu dönemde Anadolu siyasi birliği bozulsa da Osmanlı’nın Balkanlardaki varlığı tamamen sona ermedi.
Mehmed Çelebi mücadeleyi kazanıp merkezi otoriteyi yeniden kurdu; bu nedenle Osmanlı Devleti’nin ikinci kurucusu kabul edilir. Şeyh Bedrettin ve çevresindeki hareketler bastırıldı, Anadolu ve Rumeli’deki devlet düzeni yeniden kurulmaya çalışıldı.
→
→
→
II. Murad: Balkan Hâkimiyetinin Kalıcılaşması
II. Murad tahta çıktığında Düzmece Mustafa ve Küçük Mustafa isyanlarını bastırdı, Anadolu’daki siyasi birliği büyük ölçüde yeniden sağladı. 1444 Edirne-Segedin Antlaşması’ndan sonra tahtı oğlu Mehmed’e bıraktı; ancak Haçlı ittifakının saldırısı üzerine yeniden ordunun başına geçti.
1444 Varna Savaşı ve 1448 II. Kosova Savaşı Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Bu başarılar, Haçlıların Osmanlıları Balkanlardan çıkarma ümidini sona erdirdi ve bölgedeki Osmanlı hâkimiyetini kalıcılaştırdı.
| Hükümdar | Devletleşme adımı | Öne çıkan olay |
|---|---|---|
| Osman Gazi | Uç beyliğinden siyasi teşkilata geçiş | Koyunhisar |
| Orhan Gazi | Düzenli ordu, divan, medrese ve Rumeli üssü | Bursa, Maltepe, Çimpe |
| I. Murad | Rumeli idaresi ve merkezî askerî kurumlar | Sırpsındığı, Çirmen, I. Kosova |
| Yıldırım Bayezid | Anadolu birliği ve İstanbul kuşatmaları | Niğbolu, Ankara |
| Çelebi Mehmed | Fetret sonrası yeniden kuruluş | Siyasi birliğin onarılması |
| II. Murad | Balkan hâkimiyetinin kalıcılaşması | Varna, II. Kosova |
İskân ve istimâlet: fetihten kalıcı yönetime
Osmanlılar Rumeli’ye konargöçer Türkmenleri ve çeşitli meslek gruplarını yerleştirerek iskân politikası uyguladı. Yerleşimlerde iklim ve ulaşım şartları gözetildi; yollar, köprüler, camiler, medreseler ve imarethanelerle bölgeler canlandırıldı. Böylece fethedilen alanlarda üretim, güvenlik ve Türk nüfusu güçlendirildi.
İstimâlet politikası ise yerli halkın dinine, diline ve geleneklerine karışmama; can-mal güvenliğini sağlama ve eski yöneticilere göre daha dengeli vergi alma anlayışına dayanıyordu. İskân demografik ve ekonomik düzen kurarken istimâlet halkın yönetime bağlılığını artırdı.
→
+
=
