TYT olasılık konu anlatımı kapsamında rastgele deneyler, örnek uzay ve olay kavramları, temel olasılık kuralları, sayma yöntemleri, koşullu olasılık ve tekrarlı deneyler işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kombinasyon ve Binom Açılımı konusunda öğrenilen sayma teknikleri, eş olasılıklı sonuçların bulunduğu deneylerde pay ve paydayı belirler. Ancak bütün sonuçlar eş olasılıklı değilse doğrudan sonuç sayıları oranlanamaz; olayların kendi olasılıkları üzerinden işlem yapılır.
Olasılığın Temel Kavramları
Deney, Çıktı, Örnek Uzay ve Olay
Sonucu önceden kesin olarak bilinmeyen, fakat gerçekleşebilecek sonuçları belirlenebilen işleme rastgele deney denir. Deney sonucunda elde edilen her bir değere çıktı; bütün çıktıların oluşturduğu kümeye örnek uzay denir ve genellikle E ya da S ile gösterilir. Örnek uzayın herhangi bir alt kümesi olaydır.
- Örnek uzayın kendisi kesin olaydır.
- Boş küme imkânsız olaydır.
- Yalnız bir çıktı içeren olaya basit olay denir.
- Birden çok çıktı içeren olaya bileşik olay denir.
Üç kez para atıldığında örnek uzay sekiz sıralı çıktıdan oluşur. “Tam iki yazı gelmesi” olayı ise YYT, YTY ve TYY çıktılarından oluşur. Sıra sonuçları değiştiriyorsa YTY ile TYY aynı çıktı değildir.
Eş Olasılıklı Durumlarda Olasılık
Sonlu bir örnek uzaydaki bütün çıktılar eş olasılıklıysa A olayının olasılığı, A’yı gerçekleştiren çıktı sayısının bütün çıktıların sayısına oranıdır:
Hilesiz bir para üç kez atılıyor. Tam iki kez yazı gelme olasılığı kaçtır?
Her olay için 0 ≤ P(A) ≤ 1’dir. Sonlu ve eş olasılıklı bir örnek uzayda her çıktının olasılığı pozitif olduğundan, P(A) = 0 imkânsız olayı, P(A) = 1 ise kesin olayı gösterir. Geometrik olasılıkta tek bir noktadan oluşan olay boş olmadığı hâlde olasılığı sıfır olabilir; olasılığı 1 olan bir olay da her modelde kesin olayla aynı değildir. Zar, para ve iyi karıştırılmış kart sorularında eş olasılıklılık doğal kabul edilir. Fiziksel özellikleri farklı nesneler veya eş büyüklükte olmayan bölgeler söz konusuysa bu kabul ayrıca sorgulanmalıdır.
1’den 24’e kadar numaralanmış kartlardan biri rastgele seçiliyor. Karttaki sayının 3’ün katı olup 4’ün katı olmama olasılığı kaçtır?
Tümleyen Olay
A olayının gerçekleşmediği bütün sonuçların oluşturduğu olaya A’nın tümleyeni denir ve A’ ile gösterilir. A ile A’ aynı anda gerçekleşemez; birleşimleri örnek uzayın tamamıdır. Bu nedenle
“En az bir”, “hiçbiri değil”, “tamamı aynı değil” gibi ifadelerde tümleyen olay çoğu zaman doğrudan sayımdan daha kısadır. En az bir başarının tümleyeni hiç başarı olmaması; en az bir 6 gelmesinin tümleyeni hiçbir zarın 6 gelmemesidir.
Bağımsız olaylarda birlikte gerçekleşme olasılığı P(A ∩ B) = P(A) * P(B) olur. İki zar atışının sonuçları bağımsızdır; birinci atışta ne geldiği ikinci atışın olasılıklarını değiştirmez. Bu nedenle iki atışta da 6 gelmemesi gibi birlikte gerçekleşen koşulların olasılıkları çarpılır.
İki hilesiz zar birlikte atılıyor. En az bir zarın 6 gelme olasılığı kaçtır?
Birleşim, Kesişim ve Ayrık Olaylar
A ∪ B, A veya B olaylarından en az birinin; A ∩ B ise ikisinin birlikte gerçekleşmesidir. Birleşim olasılığında kesişim iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır:
A ∩ B = ∅ ise olaylar ayrıktır ve kesişim olasılığı 0’dır. Ayrık olaylar aynı deneyde birlikte gerçekleşemez. “A veya B” ifadesi, özellikle aksi belirtilmedikçe, ikisinin birlikte gerçekleştiği durumu da kapsayan birleşim anlamındadır.
Bir deneyde P(A) = 0,55, P(B) = 0,45 ve P(A ∩ B) = 0,20’dir. A ile B olaylarından hiçbirinin gerçekleşmeme olasılığı kaçtır?
Sayma ve Koşullu Olasılık
Sayma Yöntemleriyle Olasılık
Örnek uzayın sonuçları tek tek yazılamayacak kadar çoksa pay ve payda çarpma ilkesi, permütasyon veya kombinasyonla sayılır. Sıralı seçimin sonucu değiştirdiği durumda permütasyon; yalnız seçilen grubun önemli olduğu durumda kombinasyon kullanılır. Pay ve payda aynı sayma anlayışıyla kurulmalıdır.
Örneğin dokuz kişiden üç kişilik bir kurul rastgele seçiliyorsa bütün kurullar C(9,3) tanedir. Belirli sayıda kadın ve erkek isteniyorsa uygun kadın seçimi ile erkek seçimi çarpılır. Kuruldaki görevler ayrıca dağıtılmıyorsa aynı kişiler farklı sırada yeniden sayılmaz.
Beş kadın ve dört erkek arasından rastgele üç kişilik bir kurul seçiliyor. Kurulda tam iki kadın bulunma olasılığı kaçtır?
Koşullu Olasılık
B olayının gerçekleştiği biliniyorken A olayının olasılığına A’nın B’ye bağlı koşullu olasılığı denir. B bilgisi örnek uzayı B olayına daraltır:
Koşullu olasılıkta “hangi grubun içinden seçim yapıldığı” yeniden belirlenir. Bir öğrencinin gözlüklü olduğu biliniyorsa payda artık bütün sınıf değil, gözlüklü öğrenciler kümesidir. Sorudaki ek bilgi, yalnız istenen olayı değil örnek uzayı da değiştirir.
18 kadın ve 12 erkek öğrencinin bulunduğu bir sınıfta kadınların 10’u, erkeklerin 5’i gözlük kullanmaktadır. Rastgele seçilen bir öğrencinin gözlüklü olduğu bilindiğine göre kadın olma olasılığı kaçtır?
Bağımlı ve Bağımsız Olaylar
Bir olayın gerçekleşmesi diğerinin olasılığını değiştirmiyorsa olaylar bağımsızdır. Bağımsız A ve B olayları için P(A | B) = P(A) ve
olur. Yerine koymadan art arda nesne çekmek genellikle bağımlı, çekilen nesneyi geri koymak bağımsız deneyler oluşturur. Ayrık olmak ile bağımsız olmak aynı değildir: olasılıkları sıfırdan farklı iki ayrık olay, biri gerçekleştiğinde diğerini imkânsız kıldığı için bağımsız olamaz.
P(A) = 12, P(B) = 25 ve P(A ∩ B) = 15 olduğuna göre P(A ∪ B) kaçtır?
Ardışık Seçimler ve Olasılık Ağacı
Çok aşamalı deneylerde her dal, önceki aşamada gelinen durumun koşullu olasılığını taşır. Aynı yol üzerindeki olasılıklar çarpılır; aynı olayı gerçekleştiren farklı yolların olasılıkları toplanır. Yerine koymadan seçimde toplam nesne sayısı her adımda azalır ve ilk seçilen renge göre ikinci adımın dağılımı değişir.
Aşağıdaki ağaçta 3 kırmızı ve 2 mavi top bulunan torbadan yerine koymadan iki top çekilmektedir. İki kırmızı yolu (35) * (24) = 310, iki mavi yolu ise (25) * (14) = 110 olasılığa sahiptir.

Bir torbada 4 kırmızı, 3 mavi ve 2 yeşil top vardır. Torbadan yerine koymadan iki top çekiliyor. Topların aynı renkte olma olasılığı kaçtır?
Tekrarlı Deneyler ve Uygulamalar
Tekrarlı Bağımsız Deneyler
Her denemede başarı olasılığı p, başarısızlık olasılığı 1 − p olan bağımsız bir deney n kez tekrarlandığında tam r başarı olasılığı
biçimindedir. Kombinasyon çarpanı, r başarının n deneme içindeki farklı konumlarını sayar. Bu model yalnız denemeler bağımsız ve her denemedeki başarı olasılığı sabitse kullanılabilir. En az bir başarı sorularında çoğu zaman 1 − (1 − p)n daha kısa yoldur.
Bir üretim hattında bir parçanın kusurlu olma olasılığı 0,20’dir. Bağımsız üretilen dört parçadan tam birinin kusurlu olma olasılığı kaçtır?
Geometrik ve Deneysel Olasılık
Bir nokta uzunluk, alan veya hacim üzerinde eş biçimde seçiliyorsa geometrik olasılık kullanılır. İstenen bölgenin ölçüsü bütün bölgenin ölçüsüne oranlanır:
Deney çok sayıda tekrarlandığında bir olayın gerçekleşme sayısının toplam deney sayısına oranına deneysel olasılık denir. Tekrar sayısı arttıkça deneysel oran teorik olasılığa yaklaşma eğilimindedir; fakat sonlu sayıda denemede tam olarak eşit olması gerekmez.
Kenar uzunlukları 12 cm ve 8 cm olan dikdörtgensel bir levhanın merkezinde yarıçapı 2 cm olan dairesel bir hedef vardır. Noktanın levha üzerindeki herhangi bir bölgeye düşme olasılığı, o bölgenin alanıyla orantılıdır. Levha üzerine rastgele düşen bir noktanın hedefe gelme olasılığı kaçtır?

Olasılıkta güvenilir çözüm; deneyi ve örnek uzayı tanımlamak, olayların eş olasılıklı olup olmadığını belirlemek ve ardından uygun sayma ya da koşullu olasılık yöntemini seçmekle kurulur. Bir sonraki konuda veriler tablo, grafik ve istatistiksel ölçüler yardımıyla yorumlanacaktır.
