TYT KOMBİNASYON VE BİNOM AÇILIMI

0
89
TYT Matematik kombinasyon ve binom açılımı konu anlatımı kapağı

TYT kombinasyon ve binom açılımı konu anlatımı kapsamında sırasız seçimler, kombinasyonun temel bağıntıları, koşullu grup seçimi, özdeş nesnelerin dağıtımı, geometrik sayma ve binom açılımında terim ve katsayı hesaplamaları işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Kombinasyonun Temeli

Kombinasyon Nedir?

n farklı elemandan r tanesinin sıra gözetilmeden seçilmesine n’nin r’li kombinasyonu denir; burada n ve r negatif olmayan tam sayılardır ve 0 ≤ r ≤ n koşulu sağlanır. C(n, r), Cnr veya nr biçiminde gösterilebilir:

C(n, r) = n!r! * (n − r)! = P(n, r)r!

Formüldeki r!, seçilen aynı r elemanın kendi arasındaki sıralamalarını tek sonuca indirir. Beş kişiden üç kişilik ekip seçmek C(5, 3) = 10; aynı kişilerden başkan, yardımcı ve yazman belirlemek ise P(5, 3) = 60 sonuç verir.

Örnek - 1

C(n, 2) = 45 olduğuna göre n kaçtır?

A) 8
B) 9
C) 10
D) 11
E) 12

C(n, 2) = n(n − 1)2 olduğundan n(n − 1) = 90’dır. Ardışık 10 ve 9 sayılarının çarpımı 90 olduğuna göre n = 10 bulunur.

Cevap: C

Simetri ve Özel Değerler

Bir gruptan r eleman seçmek, seçilmeyen n − r elemanı belirlemekle aynıdır. Bu nedenle C(n, r) = C(n, n − r) bağıntısı vardır. Ayrıca C(n, 0) = C(n, n) = 1 ve C(n, 1) = C(n, n − 1) = n’dir.

Bağıntı Yorum
C(n, r) = C(n, n − r) Seçilenleri ya da dışarıda kalanları saymak aynı sonucu verir.
C(n, 0) = C(n, n) = 1 Hiç eleman seçmemenin ve bütün elemanları seçmenin birer yolu vardır.
C(n, 1) = C(n, n − 1) = n Bir elemanı seçmek ya da bir elemanı dışarıda bırakmak n yolla yapılır.
C(n, 0) + … + C(n, n) = 2n n elemanlı bir kümenin bütün alt kümelerinin sayısıdır.
Örnek - 2

C(12, 3) + C(12, 9) toplamı kaçtır?

A) 220
B) 330
C) 400
D) 440
E) 495

C(12, 9) = C(12, 3)’tür. C(12, 3) = 12 * 11 * 10(3 * 2 * 1) = 220 olduğundan toplam 2 * 220 = 440 bulunur.

Cevap: D

Pascal Bağıntısı ve Pascal Üçgeni

n ve r tam sayılar ve 1 ≤ r < n olsun. Bir kümeden r eleman seçilirken belirli bir a elemanı ya seçilir ya da seçilmez. a seçilirse kalan n − 1 elemandan r − 1, seçilmezse n − 1 elemandan r eleman alınır. Birbirini dışlayan bu iki durum

C(n − 1, r − 1) + C(n − 1, r) = C(n, r)

Pascal bağıntısını verir. Pascal üçgeninde her satır 1 ile başlar ve 1 ile biter; aradaki her sayı üstündeki iki komşunun toplamıdır. Satırdaki değerler aynı zamanda ilgili binom açılımının katsayılarıdır.

Örnek - 3

C(10, 4) + C(10, 5) işleminin sonucu kaçtır?

A) 330
B) 385
C) 420
D) 462
E) 495

Pascal bağıntısında C(n − 1, r − 1) + C(n − 1, r) = C(n, r) alınır. n − 1 = 10 ve r = 5 olduğundan toplam C(11, 5) = 462’dir.

Cevap: D

Kombinasyon Uygulamaları

Koşullu Grup Seçimi

Grup seçiminde “en az”, “en çok”, “tam olarak” ve “birlikte bulunma” koşulları ayrı durumlara ayrılır. Her durumdaki bağımsız seçimler çarpılır, birbirini dışlayan durumların sonuçları toplanır. “En az bir” koşulunda bütün gruplardan istenen elemanın hiç bulunmadığı grupları çıkarmak daha kısa olabilir.

İki kişinin birlikte bulunması isteniyorsa ikisi önceden seçilmiş kabul edilir. Birlikte bulunmamaları, “ikisi birden seçilmesin” anlamındaysa bütün gruplardan ikisinin birlikte bulunduğu gruplar çıkarılır; “hiçbiri seçilmesin” ile karıştırılmamalıdır.

Örnek - 4

Altı kadın ve beş erkek arasından, en az iki kadın içeren dört kişilik bir ekip kaç farklı şekilde seçilebilir?

A) 225
B) 245
C) 255
D) 265
E) 275

Kadın sayısı 2, 3 veya 4 olabilir. Sayı C(6,2) * C(5,2) + C(6,3) * C(5,1) + C(6,4) * C(5,0) = 15 * 10 + 20 * 5 + 15 * 1 = 265’tir.

Cevap: D

Özdeş Nesneleri Gruplara Dağıtma

n özdeş nesne r farklı kutuya, her kutuya en az bir nesne gelecek biçimde dağıtılıyorsa n ve r pozitif tam sayılardır ve n ≥ r olur. Bu durumda n nesnenin arasındaki n − 1 boşluktan r − 1 ayraç yeri seçilir:

Pozitif dağıtım sayısı = C(n − 1, r − 1)

n ve r tam sayılar olmak üzere n ≥ 0, r ≥ 1 olsun. Boş kutulara izin verildiğinde n özdeş nesnenin r farklı kutuya dağıtım sayısı C(n + r − 1, r − 1)’dir. Nesneler de farklıysa her nesne r kutudan birine bağımsız olarak yerleştirilir ve boş kutulara izin verildiğinde dağıtım sayısı rn olur. Her kutunun dolu olması isteniyorsa rn sayımı kullanılamaz.

Örnek - 5

Dokuz özdeş top, her kutuda en az bir top bulunacak biçimde dört farklı kutuya kaç farklı şekilde dağıtılabilir?

A) 35
B) 48
C) 56
D) 70
E) 84

Dokuz topun arasındaki 8 boşluktan 3’ü ayraç olarak seçilir. Böylece dört kutunun pozitif top sayıları belirlenir. Dağıtım sayısı C(8, 3) = 56’dır.

Cevap: C

Geometrik Kombinasyon

Doğru, üçgen, dörtgen ve kesişim noktası sayma sorularında şeklin kaç nokta veya doğruyla belirlendiği bulunur. Herhangi iki nokta bir doğru, doğrusal olmayan üç nokta bir üçgen, aynı çember üzerindeki dört nokta bir dörtgen belirler. Ancak aynı doğru üzerindeki üçlüler üçgen oluşturmaz; paralel doğrular kesişim noktası oluşturmaz.

  • n noktadan doğru sayısı, üç nokta doğrusal değilse C(n, 2)’dir.
  • n noktadan üçgen sayısı, doğrusal üçlü yoksa C(n, 3)’tür.
  • n doğrunun kesişim sayısı, paralellik ve üç doğrunun tek noktada kesişmesi yoksa C(n, 2)’dir.
  • Bir çokgenin köşegen sayısı C(n, 2) − n = n(n − 3)2‘dir.
Örnek - 6

Birbirine paralel iki doğru üzerinde sırasıyla 5 ve 4 farklı nokta vardır. Bu dokuz noktadan köşe seçilerek kaç farklı üçgen oluşturulabilir?

A) 64
B) 68
C) 70
D) 72
E) 74

Dokuz noktadan seçilen bütün üçlülerin sayısı C(9, 3) = 84’tür. Aynı doğru üzerindeki C(5, 3) = 10 ve C(4, 3) = 4 üçlüleri üçgen oluşturmaz. Sonuç 84 − 10 − 4 = 70’tir.

Cevap: C

Binom Açılımı

Binom Teoremi ve Açılım Katsayıları

n doğal sayı olmak üzere iki terimli (a + b)n ifadesinin açılımı

(a + b)n = C(n,0)an + C(n,1)an−1b + … + C(n,n)bn

biçimindedir. a’nın üsleri n’den 0’a azalırken b’nin üsleri 0’dan n’ye artar; her terimde üsler toplamı n’dir. İşaret eksi olduğunda (a − b)n açılımında b’nin tek kuvvetli terimleri negatif, çift kuvvetli terimleri pozitiftir.

Örnek - 7

(2x − 1)5 açılımında x3lü terimin katsayısı kaçtır?

A) 40
B) 60
C) 80
D) 100
E) 120

x3 için beş çarpandan üçünde 2x, ikisinde −1 seçilir. Katsayı C(5, 3) * 23 * (−1)2 = 10 * 8 = 80’dir.

Cevap: C

Genel Terim ve Sabit Terim

(a + b)n açılımında baştan (k + 1). terim

Tk+1 = C(n, k) * an−k * bk,   k = 0, 1, …, n

formülüyle bulunur. Belirli bir x kuvveti aranıyorsa a ve b içindeki x üsleri genel terimde birleştirilip istenen kuvvete eşitlenir. Sabit terim için toplam x üssü 0 yapılır. Bulunan k değeri 0 ile n arasında tam sayı değilse istenen terim açılımda yoktur.

Örnek - 8

(x2 + 2x)6 açılımındaki sabit terim kaçtır?

A) 120
B) 160
C) 192
D) 240
E) 320

Genel terimde x’in üssü 2(6 − k) − k = 12 − 3k’dir. Sabit terim için 12 − 3k = 0, dolayısıyla k = 4 olur. Katsayı C(6, 4) * 24 = 15 * 16 = 240’tır.

Cevap: D

Terim Sayısı ve Ortanca Terim

(a + b)n açılımında benzer terimler birleşmiyorsa n + 1 terim vardır. n çiftse terim sayısı tek olur ve tek bir ortanca terim bulunur; sıra numarası n2 + 1’dir. n tekse terim sayısı çift olur ve iki ortanca terim vardır; sıra numaraları n + 12 ile n + 32‘dir.

Bu kural, a ve b’nin kuvvetleri farklı x terimleri içerdiğinde benzer terimlerin birleşmeyeceği varsayımıyla kullanılır. Açılım sadeleştirildiğinde farklı genel terimler aynı x kuvvetini verebiliyorsa gerçek terim sayısı ayrıca incelenir.

Örnek - 9

(a + b)8 açılımının ortanca terimindeki a4b4 ifadesinin katsayısı kaçtır?

A) 56
B) 64
C) 70
D) 72
E) 84

n = 8 olduğundan 9 terim vardır ve ortanca terim 5. terimdir. Burada k = 4 olur; katsayı C(8, 4) = 70’tir.

Cevap: C

Katsayılar Toplamı ve Derece Grupları

Bir polinom açılımındaki bütün katsayıların toplamı x = 1 yazılarak bulunur. Çift dereceli terimlerin katsayıları toplamı E, tek derecelilerin toplamı O ise P(1) = E + O ve P(−1) = E − O olur. Buradan

E = P(1) + P(−1)2   ve   O = P(1) − P(−1)2

bağıntıları elde edilir. Açılımın sabit terimi de bir katsayıdır ve çift derece grubuna dâhildir. Birden fazla değişken varsa hangi değişkene göre katsayı toplamı sorulduğuna dikkat edilir.

Örnek - 10

P(x) = (2x − 3)6 polinomunda x’in çift kuvvetli terimlerinin katsayıları toplamı kaçtır?

A) 3.906
B) 7.812
C) 7.813
D) 15.624
E) 15.625

P(1) = (2 − 3)6 = 1 ve P(−1) = (−2 − 3)6 = 56 = 15.625’tir. Çift kuvvetli katsayıların toplamı P(1) + P(−1)2 = 1 + 15.6252 = 7.813 olur.

Cevap: C

Dikkat
Kombinasyonda aynı grubun farklı sıraları yeniden sayılmaz. Koşullu seçimlerde durumlar birbirini dışlıyorsa toplanır, aynı anda gerçekleşen bağımsız seçimler çarpılır. Binom açılımında genel terimdeki k değeri terim sırasından bir eksiktir; x’in üssü bulunmadan katsayıya karar verilmez.

Kombinasyon, sırasız seçimlerin yanı sıra özdeş dağıtımları ve geometrik sayımları da düzenler. Binom açılımındaki katsayılar aynı seçim sayılarından oluşur; genel terim ise istenen kuvveti, sabit terimi ve ortanca terimi bütün açılımı yazmadan bulmayı sağlar. Bir sonraki konuda deneylerin sonuç sayıları ve olayların gerçekleşme oranları olasılıkla incelenecektir.

Önceki Konu: Permütasyon
Sonraki Konu: Olasılık

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz