TYT ikinci dereceden denklemler konu anlatımı kapsamında denklemin genel biçimi, çarpanlara ayırma, tam kareye tamamlama, diskriminant ve kök bulma formülü, karmaşık kökler ile kök-katsayı ilişkileri işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
İkinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklem
Denklemin Genel Biçimi ve Katsayıları
a, b ve c gerçek sayılar, a ≠ 0 olmak üzere
biçimindeki eşitliğe ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. a, ikinci dereceli terimin katsayısı; b, birinci dereceli terimin katsayısı; c ise sabit terimdir. Denklemi sağlayan x değerlerine denklemin kökleri, bu değerlerin oluşturduğu kümeye çözüm kümesi denir.
Polinomlar konusunda incelenen çarpanlara ayırma ve kök kavramı burada doğrudan kullanılır. İkinci dereceden bir denklem en fazla iki köke sahiptir; köklerin gerçek ya da karmaşık olması ise diskriminantın işaretine bağlıdır.
a = 0 olursa x2li terim ortadan kalkar ve denklem ikinci dereceden olmaktan çıkar. Buna karşılık b veya c sıfır olabilir. Örneğin 3x2 − 12 = 0 ve 5x2 + 10x = 0 ikinci dereceden denklemlerdir.
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Denklemi Standart Biçime Getirme
Bir eşitlik ilk bakışta ax2 + bx + c = 0 biçiminde olmayabilir. Parantezler açılır, paydalar için tanım koşulları belirlenir, benzer terimler birleştirilir ve bütün terimler eşitliğin bir tarafında toplanır. Bu işlemler sırasında en yüksek dereceli terimler birbirini götürebilir.
Örneğin (x + 2)2 = 5x + 1 eşitliği açıldığında x2 + 4x + 4 = 5x + 1, buradan x2 − x + 3 = 0 elde edilir. Buna karşılık (x + 1)2 − x2 = 7 eşitliği 2x + 1 = 7 biçimine dönüşür ve birinci dereceden olur.
Kesirli denklemlerde paydaları yok etmek için yapılan çarpma, paydayı sıfır yapan değerleri çözüm gibi gösterebilir. Bu nedenle önce tanım dışı değerler yazılır, bulunan kökler son eşitlikte kontrol edilir.
İkinci Dereceden Denklemleri Çözme Yöntemleri
Çarpanlara Ayırma ve Sıfır Çarpım Özelliği
Denklemin sol tarafı iki çarpanın çarpımı biçiminde yazılabiliyorsa sıfır çarpım özelliği kullanılır. A * B = 0 ise A = 0 veya B = 0’dır. Örneğin x2 − 7x + 12 = 0 denklemi (x − 3)(x − 4) = 0 biçiminde yazılır ve kökler 3 ile 4 bulunur.
Baş katsayı 1 değilse x2li terimin katsayısı ile sabit terimin çarpımı dikkate alınabilir. 6x2 + 7x − 3 ifadesinde çarpımı −18, toplamı 7 olan 9 ve −2 kullanılarak orta terim ayrılır:
B) 2
C) 52
D) 72
E) 4
Tam Kareye Tamamlama ve İki Kare Farkı
x2 + bx ifadesine (b2)2 eklenirse tam kare elde edilir:
Denklemin iki tarafına aynı sayı eklenerek sol taraf tam kareye dönüştürülür. x2 − 8x + 13 = 0 için x2 − 8x = −13, ardından iki tarafa 16 eklenerek (x − 4)2 = 3 bulunur. Kökler 4 ± √3’tür.
A2 − B2 = (A − B)(A + B) özdeşliği de çözümü hızlandırır. (2x − 1)2 − 25 = 0 eşitliği, 2x − 1 = ±5 biçiminde çözülebilir.
B) 3 − √5
C) 6 + √5
D) 6 − √5
E) 4 + √5
Değişken Değiştirme ile İkinci Dereceye İndirgeme
Bazı yüksek dereceli ya da üslü denklemler, tekrar eden ifade tek bir değişken kabul edilerek ikinci dereceye indirgenir. x4 − 13x2 + 36 = 0 denkleminde t = x2 yazılırsa t2 − 13t + 36 = 0 elde edilir. Önce t değerleri bulunur, sonra t = x2 eşitliğine dönülür.
Aynı düşünce 22x − 5 * 2x + 4 = 0 gibi denklemlerde de kullanılabilir. t = 2x seçildiğinde t > 0 koşulu unutulmamalıdır. Değişken değiştirmenin sonunda bulunan her t değeri, başlangıç değişkeni için geçerli bir çözüm üretmeyebilir.
B) 4
C) 5
D) 6
E) 7
Diskriminant ve Köklerin Durumu
Diskriminant ve Kök Bulma Formülü
ax2 + bx + c = 0 denkleminde b2 − 4ac ifadesine diskriminant denir ve Δ ile gösterilir.
Çarpanlara ayırma kolay görünmüyorsa kök bulma formülü her ikinci dereceden denklemde kullanılabilir. Katsayıların işaretleri formüle yerleştirilirken parantez kullanılmalıdır. Özellikle b negatifse −b pozitif olur. −4ac teriminin işareti a ile c’nin çarpımı olan ac’ye bağlıdır: ac < 0 ise terim pozitif, ac > 0 ise negatiftir; c = 0 ise terim sıfırdır. Örneğin a = −1 ve c = −1 olduğunda ac = 1 olur ve −4ac = −4 çıkar.
Δ’nın İşaretine Göre Kök Sayısı
- Δ > 0: Birbirinden farklı iki gerçek kök vardır.
- Δ = 0: Birbirine eşit iki gerçek kök vardır. Bu kök x = −b2a‘dır.
- Δ < 0: Gerçek kök yoktur; kökler karmaşık sayılar kümesindedir.
Parametreli sorularda yalnız Δ koşulu yazmak yetmez. Denklem ikinci dereceden kalmalı, yani x2li terimin katsayısı sıfır olmamalıdır. Örneğin (m − 2)x2 + 3x + 1 = 0 için m = 2 değerinde diskriminant incelenmez; çünkü denklem birinci dereceye düşer.
B) −3
C) −2
D) −1
E) 2
İkinci Dereceden Denklemle Problem Modelleme
Alan, ardışık sayı, hız, maliyet ve geometrik uzunluk problemleri ikinci dereceden denkleme dönüşebilir. Bilinmeyen belirlendikten sonra nicelikler aynı değişken cinsinden yazılır. Denklem çözüldüğünde cebirsel köklerin her biri problem koşullarına göre sınanır; uzunluk, süre veya ürün sayısı negatif olamayabilir.
B) 28
C) 30
D) 34
E) 38
Karmaşık Sayılar ve Karmaşık Kökler
Sanal Birim ve Karmaşık Sayının Yapısı
Gerçek sayılarda karesi −1 olan bir sayı yoktur. Bu gereksinim, i2 = −1 olacak biçimde tanımlanan sanal birim i ile karşılanır. a ve b gerçek sayılar olmak üzere z = a + bi biçimindeki sayılara karmaşık sayı denir. a sayısı z’nin gerçek kısmı, b sayısı sanal kısmının katsayısıdır.
b = 0 ise z bir gerçek sayıdır. a = 0 ise sayı yalnız sanal kısımdan oluşur. İki karmaşık sayı eşitse gerçek kısımları ve sanal kısımlarının katsayıları ayrı ayrı eşittir.
i’nin kuvvetleri dörtlü döngü oluşturur: i0 = 1, i1 = i, i2 = −1, i3 = −i ve i4 = 1. Büyük kuvvetlerde üs 4’e bölünür; kalan 0, 1, 2 veya 3’e göre sonuç belirlenir.
B) 1 − i
C) −1 + i
D) −1 − i
E) 0
Eşlenik Sayılar ve Gerçek Katsayılı Denklemlerde Karmaşık Kökler
z = a + bi sayısının eşleniği a − bi’dir. Gerçek katsayılı ikinci dereceden bir denklemin gerçek olmayan kökleri eşlenik çift oluşturur. Bu nedenle köklerden biri 3 + 2i ise diğeri 3 − 2i olmak zorundadır.
Δ < 0 olduğunda √Δ = i√(−Δ) yazılır. Örneğin x2 − 6x + 13 = 0 için Δ = 36 − 52 = −16’dır. Kökler (6 ± 4i)/2 = 3 ± 2i olur. Köklerin toplamı 6, çarpımı 13’tür; bu değerler denklemin gerçek katsayılarıyla uyumludur.
B) x2 − 13x + 4 = 0
C) x2 − 4x + 5 = 0
D) x2 + 13x + 4 = 0
E) x2 − 4x + 13 = 0
Kök-Katsayı İlişkileri
Köklerin Toplamı ve Çarpımı
ax2 + bx + c = 0 denkleminin kökleri x1 ve x2 ise kökler tek tek hesaplanmadan toplam ve çarpım bulunabilir:
Bu iki temel bağıntıdan başka ifadeler türetilebilir:
- x12 + x22 = (x1 + x2)2 − 2x1x2
- (x1 − x2)2 = (x1 + x2)2 − 4x1x2
- 1x1 + 1x2 = x1 + x2x1x2, kökler sıfırdan farklıysa
B) 499
C) 559
D) 619
E) 679
Kökleri Verilen Denklemi Kurma ve Dönüşmüş Kökler
Kökleri r ve s olan başkatsayısı 1 bir ikinci dereceden denklem
biçimindedir. Başkatsayı farklı bir sayı olacaksa eşitliğin tamamı sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpılabilir. Kökler α ve β iken yeni kökler α + k ve β + k ise yeni köklerin toplamı α + β + 2k, çarpımı αβ + k(α + β) + k2 olur. Kökler 1α ve 1β biçiminde dönüştürülürse yeni toplam α + βαβ, yeni çarpım 1αβ‘dir.
B) x2 − 6x + 8 = 0
C) x2 − 7x + 8 = 0
D) x2 − 7x + 9 = 0
E) x2 − 8x + 9 = 0

