TYT İKİNCİ DERECEDEN DENKLEMLER, KARMAŞIK SAYILAR VE KÖK-KATSAYI İLİŞKİSİ

0
76
TYT ikinci dereceden denklemler, karmaşık sayılar ve kök-katsayı ilişkisi konu anlatımı kapağı

TYT ikinci dereceden denklemler konu anlatımı kapsamında denklemin genel biçimi, çarpanlara ayırma, tam kareye tamamlama, diskriminant ve kök bulma formülü, karmaşık kökler ile kök-katsayı ilişkileri işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

İkinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklem

Denklemin Genel Biçimi ve Katsayıları

a, b ve c gerçek sayılar, a ≠ 0 olmak üzere

ax2 + bx + c = 0

biçimindeki eşitliğe ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. a, ikinci dereceli terimin katsayısı; b, birinci dereceli terimin katsayısı; c ise sabit terimdir. Denklemi sağlayan x değerlerine denklemin kökleri, bu değerlerin oluşturduğu kümeye çözüm kümesi denir.

Polinomlar konusunda incelenen çarpanlara ayırma ve kök kavramı burada doğrudan kullanılır. İkinci dereceden bir denklem en fazla iki köke sahiptir; köklerin gerçek ya da karmaşık olması ise diskriminantın işaretine bağlıdır.

a = 0 olursa x2li terim ortadan kalkar ve denklem ikinci dereceden olmaktan çıkar. Buna karşılık b veya c sıfır olabilir. Örneğin 3x2 − 12 = 0 ve 5x2 + 10x = 0 ikinci dereceden denklemlerdir.

Dikkat
Denklemin derecesi, eşitlik düzenlenip bütün terimler bir tarafta toplandıktan sonra belirlenir. Paydada x bulunan ya da x’in negatif veya kesirli kuvvetini içeren bir eşitlik, doğrudan ikinci dereceden polinom denklemi sayılmaz.
Örnek - 1
(m − 3)x4 + 2xm−1 − 5x + 1 = 0 eşitliği x’e göre ikinci dereceden bir denklem belirttiğine göre m kaçtır?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Dördüncü dereceli terimin yok olması için m − 3 = 0, yani m = 3 olmalıdır. Bu değer aynı zamanda m − 1 = 2 yapar; böylece 2x2 terimi kalır ve denklem gerçekten ikinci dereceden olur.

Cevap: C

Denklemi Standart Biçime Getirme

Bir eşitlik ilk bakışta ax2 + bx + c = 0 biçiminde olmayabilir. Parantezler açılır, paydalar için tanım koşulları belirlenir, benzer terimler birleştirilir ve bütün terimler eşitliğin bir tarafında toplanır. Bu işlemler sırasında en yüksek dereceli terimler birbirini götürebilir.

Örneğin (x + 2)2 = 5x + 1 eşitliği açıldığında x2 + 4x + 4 = 5x + 1, buradan x2 − x + 3 = 0 elde edilir. Buna karşılık (x + 1)2 − x2 = 7 eşitliği 2x + 1 = 7 biçimine dönüşür ve birinci dereceden olur.

Kesirli denklemlerde paydaları yok etmek için yapılan çarpma, paydayı sıfır yapan değerleri çözüm gibi gösterebilir. Bu nedenle önce tanım dışı değerler yazılır, bulunan kökler son eşitlikte kontrol edilir.

İkinci Dereceden Denklemleri Çözme Yöntemleri

Çarpanlara Ayırma ve Sıfır Çarpım Özelliği

Denklemin sol tarafı iki çarpanın çarpımı biçiminde yazılabiliyorsa sıfır çarpım özelliği kullanılır. A * B = 0 ise A = 0 veya B = 0’dır. Örneğin x2 − 7x + 12 = 0 denklemi (x − 3)(x − 4) = 0 biçiminde yazılır ve kökler 3 ile 4 bulunur.

Baş katsayı 1 değilse x2li terimin katsayısı ile sabit terimin çarpımı dikkate alınabilir. 6x2 + 7x − 3 ifadesinde çarpımı −18, toplamı 7 olan 9 ve −2 kullanılarak orta terim ayrılır:

6x2 + 9x − 2x − 3 = (3x − 1)(2x + 3)
Örnek - 2
2x2 − 7x + 3 = 0 denkleminin kökleri x1 ve x2 olduğuna göre x1 + x2 kaçtır?

A) 32
B) 2
C) 52
D) 72
E) 4
2x2 − 7x + 3 = (2x − 1)(x − 3) olduğundan kökler 12 ve 3’tür. Toplamları 72 olur.

Cevap: D

Tam Kareye Tamamlama ve İki Kare Farkı

x2 + bx ifadesine (b2)2 eklenirse tam kare elde edilir:

x2 + bx + (b2)2 = (x + b2)2

Denklemin iki tarafına aynı sayı eklenerek sol taraf tam kareye dönüştürülür. x2 − 8x + 13 = 0 için x2 − 8x = −13, ardından iki tarafa 16 eklenerek (x − 4)2 = 3 bulunur. Kökler 4 ± √3’tür.

A2 − B2 = (A − B)(A + B) özdeşliği de çözümü hızlandırır. (2x − 1)2 − 25 = 0 eşitliği, 2x − 1 = ±5 biçiminde çözülebilir.

Örnek - 3
x2 − 6x + 4 = 0 denkleminin büyük kökü aşağıdakilerden hangisidir?

A) 3 + √5
B) 3 − √5
C) 6 + √5
D) 6 − √5
E) 4 + √5
Denklem x2 − 6x + 9 = 5 biçimine getirilirse (x − 3)2 = 5 olur. Buradan x = 3 ± √5 elde edilir. Büyük kök 3 + √5’tir.

Cevap: A

Değişken Değiştirme ile İkinci Dereceye İndirgeme

Bazı yüksek dereceli ya da üslü denklemler, tekrar eden ifade tek bir değişken kabul edilerek ikinci dereceye indirgenir. x4 − 13x2 + 36 = 0 denkleminde t = x2 yazılırsa t2 − 13t + 36 = 0 elde edilir. Önce t değerleri bulunur, sonra t = x2 eşitliğine dönülür.

Aynı düşünce 22x − 5 * 2x + 4 = 0 gibi denklemlerde de kullanılabilir. t = 2x seçildiğinde t > 0 koşulu unutulmamalıdır. Değişken değiştirmenin sonunda bulunan her t değeri, başlangıç değişkeni için geçerli bir çözüm üretmeyebilir.

Örnek - 4
x4 − 13x2 + 36 = 0 denkleminin pozitif gerçek köklerinin toplamı kaçtır?

A) 3
B) 4
C) 5
D) 6
E) 7
t = x2 yazılırsa t2 − 13t + 36 = (t − 4)(t − 9) = 0 olur. t = 4 veya t = 9’dur. x2 = 4 için x = ±2; x2 = 9 için x = ±3 bulunur. Pozitif köklerin toplamı 2 + 3 = 5’tir.

Cevap: C

Diskriminant ve Köklerin Durumu

Diskriminant ve Kök Bulma Formülü

ax2 + bx + c = 0 denkleminde b2 − 4ac ifadesine diskriminant denir ve Δ ile gösterilir.

Δ = b2 − 4acx1,2 = −b ± √Δ2a

Çarpanlara ayırma kolay görünmüyorsa kök bulma formülü her ikinci dereceden denklemde kullanılabilir. Katsayıların işaretleri formüle yerleştirilirken parantez kullanılmalıdır. Özellikle b negatifse −b pozitif olur. −4ac teriminin işareti a ile c’nin çarpımı olan ac’ye bağlıdır: ac < 0 ise terim pozitif, ac > 0 ise negatiftir; c = 0 ise terim sıfırdır. Örneğin a = −1 ve c = −1 olduğunda ac = 1 olur ve −4ac = −4 çıkar.

Δ’nın İşaretine Göre Kök Sayısı

  • Δ > 0: Birbirinden farklı iki gerçek kök vardır.
  • Δ = 0: Birbirine eşit iki gerçek kök vardır. Bu kök x = −b2a‘dır.
  • Δ < 0: Gerçek kök yoktur; kökler karmaşık sayılar kümesindedir.

Parametreli sorularda yalnız Δ koşulu yazmak yetmez. Denklem ikinci dereceden kalmalı, yani x2li terimin katsayısı sıfır olmamalıdır. Örneğin (m − 2)x2 + 3x + 1 = 0 için m = 2 değerinde diskriminant incelenmez; çünkü denklem birinci dereceye düşer.

Diskriminantın işaretine göre ikinci dereceden denklemin kök durumları

Örnek - 5
(k + 1)x2 − 2kx + k − 2 = 0 denkleminin birbirine eşit iki gerçek kökü olduğuna göre k kaçtır?

A) −4
B) −3
C) −2
D) −1
E) 2
Eşit iki gerçek kök için Δ = 0 olmalıdır. Δ = (−2k)2 − 4(k + 1)(k − 2) = 4(k + 2) bulunur. Buradan k = −2 elde edilir. Bu değer için a = k + 1 = −1 sıfır olmadığı için denklem ikinci dereceden kalır.

Cevap: C

İkinci Dereceden Denklemle Problem Modelleme

Alan, ardışık sayı, hız, maliyet ve geometrik uzunluk problemleri ikinci dereceden denkleme dönüşebilir. Bilinmeyen belirlendikten sonra nicelikler aynı değişken cinsinden yazılır. Denklem çözüldüğünde cebirsel köklerin her biri problem koşullarına göre sınanır; uzunluk, süre veya ürün sayısı negatif olamayabilir.

Örnek - 6
Kenar uzunlukları x ve x + 7 metre olan dikdörtgen biçimindeki bir bahçenin alanı 60 m2dir. Buna göre bahçenin çevresi kaç metredir?

A) 24
B) 28
C) 30
D) 34
E) 38
x(x + 7) = 60 olduğundan x2 + 7x − 60 = 0 yazılır. (x + 12)(x − 5) = 0 eşitliğinden x = −12 veya x = 5 bulunur. Uzunluk negatif olamayacağı için x = 5 alınır. Kenarlar 5 ve 12 metre, çevre 2 * (5 + 12) = 34 metredir.

Cevap: D

Karmaşık Sayılar ve Karmaşık Kökler

Sanal Birim ve Karmaşık Sayının Yapısı

Gerçek sayılarda karesi −1 olan bir sayı yoktur. Bu gereksinim, i2 = −1 olacak biçimde tanımlanan sanal birim i ile karşılanır. a ve b gerçek sayılar olmak üzere z = a + bi biçimindeki sayılara karmaşık sayı denir. a sayısı z’nin gerçek kısmı, b sayısı sanal kısmının katsayısıdır.

z = a + biRe(z) = a, Im(z) = b

b = 0 ise z bir gerçek sayıdır. a = 0 ise sayı yalnız sanal kısımdan oluşur. İki karmaşık sayı eşitse gerçek kısımları ve sanal kısımlarının katsayıları ayrı ayrı eşittir.

i’nin kuvvetleri dörtlü döngü oluşturur: i0 = 1, i1 = i, i2 = −1, i3 = −i ve i4 = 1. Büyük kuvvetlerde üs 4’e bölünür; kalan 0, 1, 2 veya 3’e göre sonuç belirlenir.

Örnek - 7
i2026 + i2027 işleminin sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1 + i
B) 1 − i
C) −1 + i
D) −1 − i
E) 0
2026 sayısının 4 ile bölümünden kalan 2 olduğundan i2026 = i2 = −1’dir. 2027’nin kalanı 3 olduğundan i2027 = i3 = −i olur. Toplam −1 − i’dir.

Cevap: D

Eşlenik Sayılar ve Gerçek Katsayılı Denklemlerde Karmaşık Kökler

z = a + bi sayısının eşleniği a − bi’dir. Gerçek katsayılı ikinci dereceden bir denklemin gerçek olmayan kökleri eşlenik çift oluşturur. Bu nedenle köklerden biri 3 + 2i ise diğeri 3 − 2i olmak zorundadır.

Δ < 0 olduğunda √Δ = i√(−Δ) yazılır. Örneğin x2 − 6x + 13 = 0 için Δ = 36 − 52 = −16’dır. Kökler (6 ± 4i)/2 = 3 ± 2i olur. Köklerin toplamı 6, çarpımı 13’tür; bu değerler denklemin gerçek katsayılarıyla uyumludur.

Örnek - 8
Gerçek katsayılı, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden bir denklemin köklerinden biri 2 + 3i’dir. Buna göre denklem aşağıdakilerden hangisidir?

A) x2 + 4x + 13 = 0
B) x2 − 13x + 4 = 0
C) x2 − 4x + 5 = 0
D) x2 + 13x + 4 = 0
E) x2 − 4x + 13 = 0
Diğer kök 2 − 3i’dir. Köklerin toplamı 4, çarpımı (2 + 3i)(2 − 3i) = 22 + 32 = 13 olur. Başkatsayısı 1 olan denklem x2 − 4x + 13 = 0’dır.

Cevap: E

Kök-Katsayı İlişkileri

Köklerin Toplamı ve Çarpımı

ax2 + bx + c = 0 denkleminin kökleri x1 ve x2 ise kökler tek tek hesaplanmadan toplam ve çarpım bulunabilir:

x1 + x2 = −bax1 * x2 = ca

Bu iki temel bağıntıdan başka ifadeler türetilebilir:

  • x12 + x22 = (x1 + x2)2 − 2x1x2
  • (x1 − x2)2 = (x1 + x2)2 − 4x1x2
  • 1x1 + 1x2 = x1 + x2x1x2, kökler sıfırdan farklıysa
Örnek - 9
3x2 − 7x − 2 = 0 denkleminin kökleri α ve β olduğuna göre α2 + β2 kaçtır?

A) 379
B) 499
C) 559
D) 619
E) 679
α + β = 73 ve αβ = −23‘tür. α2 + β2 = (α + β)2 − 2αβ olduğundan 499 − 2 * (−23) = 499 + 129 = 619 bulunur.

Cevap: D

Kökleri Verilen Denklemi Kurma ve Dönüşmüş Kökler

Kökleri r ve s olan başkatsayısı 1 bir ikinci dereceden denklem

x2 − (r + s)x + rs = 0

biçimindedir. Başkatsayı farklı bir sayı olacaksa eşitliğin tamamı sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpılabilir. Kökler α ve β iken yeni kökler α + k ve β + k ise yeni köklerin toplamı α + β + 2k, çarpımı αβ + k(α + β) + k2 olur. Kökler 1α ve 1β biçiminde dönüştürülürse yeni toplam α + βαβ, yeni çarpım 1αβ‘dir.

Örnek - 10
α ve β, x2 − 5x + 3 = 0 denkleminin kökleridir. Kökleri α + 1 ve β + 1 olan başkatsayısı 1 ikinci dereceden denklem aşağıdakilerden hangisidir?

A) x2 − 5x + 5 = 0
B) x2 − 6x + 8 = 0
C) x2 − 7x + 8 = 0
D) x2 − 7x + 9 = 0
E) x2 − 8x + 9 = 0
α + β = 5 ve αβ = 3’tür. Yeni köklerin toplamı (α + 1) + (β + 1) = 7; çarpımı (α + 1)(β + 1) = αβ + α + β + 1 = 3 + 5 + 1 = 9 olur. Denklem x2 − 7x + 9 = 0’dır.

Cevap: D

Dikkat
Parametreli bir eşitlikte önce ikinci derece koşulu a ≠ 0 korunur. Ardından çözüm yöntemine göre çarpanlar, diskriminant veya kök-katsayı ilişkileri kullanılır. Problem sorularında bulunan kökler başlangıç koşullarına; karmaşık köklerde ise eşleniklik kuralına göre yeniden sınanır.
Önceki Konu: Polinomlar
Sonraki Konu: Sayma Yöntemleri ve Faktöriyel

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz