TYT Kartezyen çarpım ve sıralı ikililer konu anlatımı kapsamında sıralı ikililerin bileşen ve eşitlik kuralları, A × B kümesinin tanımı ve eleman sayısı, çarpımın küme işlemleriyle ilişkileri, bileşen kümelerini bulma ve koordinat düzlemindeki gösterim işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Sıralı İkililer
Sıralı İkili ve Bileşenlerin Anlamı
a ve b nesnelerinin sırası korunarak (a, b) biçiminde yazılmasına sıralı ikili denir. a birinci, b ikinci bileşendir. Sıralı ikili küme değildir; bu nedenle elemanların yer değiştirmesi çoğu durumda sonucu değiştirir. Örneğin koordinat düzlemindeki (2, 5) noktası ile (5, 2) noktası farklıdır.
Sıralı ikililerde parantez içindeki değerler kendi konumlarıyla karşılaştırılır. Birinci bileşen yalnız birinci bileşenle, ikinci bileşen yalnız ikinci bileşenle eşitlenir.
Sıralı İkililerin Eşitliği
İki sıralı ikilinin eşit olabilmesi için karşılıklı bileşenlerin eşit olması gerekir: (a, b) = (c, d) ⇔ a = c ve b = d. Çapraz eşitleme yapılmaz. Aynı değer iki bileşende de yer alabilir; (4, 4) geçerli bir sıralı ikilidir.
Bir denklemde sıralı ikililer eşit verilmişse iki ayrı denklem elde edilir. Bu denklemler ortak bilinmeyen içeriyorsa birlikte çözülür; elde edilen değerlerin her iki bileşen eşitliğini de sağlaması gerekir.
Kartezyen Çarpım Kümesi
A × B Kümesinin Tanımı ve Listeyle Gösterimi
A ve B boş olmayan iki küme olsun. Birinci bileşeni A’dan, ikinci bileşeni B’den alınan bütün sıralı ikililerin kümesine A ile B’nin Kartezyen çarpımı denir:
Formüldeki × işareti Kartezyen çarpımı, ∈ işareti ise kümeye ait olmayı gösterir; a ∈ A ifadesi “a, A kümesinin elemanıdır” diye okunur.
A × B yazılırken A’nın her elemanı sırayla B’nin bütün elemanlarıyla eşleştirilir. A = {1, 2} ve B = {a, b, c} ise A × B = {(1, a), (1, b), (1, c), (2, a), (2, b), (2, c)} olur.
Kartezyen Çarpımın Eleman Sayısı
n(A) = m ve n(B) = n ise her A elemanı n farklı B elemanıyla eşleşir. Bu nedenle n(A × B) = m * n olur. Benzer biçimde n(B × A) = n * m’dir. İki çarpım kümesinin eleman sayıları eşit olsa da elemanları genellikle farklıdır.
Kümelerden biri boşsa sıralı ikili üretilemez: A × ∅ = ∅ ve ∅ × B = ∅. A × A için eleman sayısı n(A)2 biçimindedir.
Kartezyen Çarpımın Özellikleri
A × B ile B × A Arasındaki Fark
Kartezyen çarpımda sıra korunduğundan genel olarak A × B ≠ B × Adır. İlkinde birinci bileşen A’dan, ikincisi B’den; diğerinde tam tersi yönde seçilir. A ve B boş olmayan kümeler için A × B = B × A olması ancak A = B olduğunda mümkündür.
Eleman sayısı karşılaştırmasında ise sıra fark yaratmaz: n(A × B) = n(B × A). Bu nedenle yalnız eleman sayılarının eşit olması iki çarpım kümesinin eşit olduğunu göstermez.
Birleşim, Kesişim ve Farkla Dağılma
Kartezyen çarpım, bir bileşendeki küme işlemlerine dağılır. Birinci küme sabitken şu eşitlikler geçerlidir:
Benzer kurallar ilk bileşendeki işlemler için de kullanılabilir. Örneğin (A ∩ B) × C = (A × C) ∩ (B × C) olur. Sıralı ikilinin hangi bileşeninin değiştiği korunmalıdır.
Çarpım Kümesinden Bileşen Kümelerini Bulma
Birinci ve İkinci Bileşenleri Ayırma
A × B ≠ ∅ ve çarpım kümesinin bütün elemanları verilmişse sıralı ikililerin birinci bileşenlerinden A, ikinci bileşenlerinden B bulunur. Aynı değer tekrar etse bile kümede bir kez yazılır. Çarpım kümesinin eksiksiz verildiğinden emin olmak için bulunan n(A) * n(B) değeri, sıralı ikili sayısıyla karşılaştırılır. A × B = ∅ ise A ve B kümelerinden en az biri boştur; yalnızca boş çarpıma bakarak hangi kümenin boş olduğu ya da boş olmayan kümenin elemanları belirlenemez. Örneğin {1} × ∅ = {2, 3} × ∅ = ∅ ve ∅ × {1} = ∅ olduğundan aynı boş çarpım farklı A ve B seçimleriyle elde edilebilir.
Bir çarpım kümesinin yalnız bazı elemanları verildiyse görülen bileşenler ilgili kümelerde kesinlikle bulunur; fakat kümelerde başka elemanlar da olabilir. “A × B şudur” ifadesi ile “şu ikililer A × B’nin elemanıdır” ifadesi aynı bilgi düzeyinde değildir.
Kartezyen Çarpımın Grafiği
Sıralı İkilileri Koordinat Düzleminde Gösterme
Sayılardan oluşan A ve B kümeleri için A × B’nin her (a, b) elemanı koordinat düzleminde bir noktadır. Birinci bileşen yatay eksende, ikinci bileşen düşey eksende gösterilir. Aynı a değeriyle farklı b değerleri eşleştirildiğinde noktalar düşey; aynı b değeriyle farklı a değerleri eşleştirildiğinde yatay doğrultuda sıralanır.
Grafikteki her nokta bir sıralı ikiliyi temsil eder. A ve B sonluysa nokta sayısı n(A) * n(B)’dir. Noktalar sürekli bir bölgeyi değil, yalnız verilen kümelerdeki koordinatların bütün eşleşmelerini gösterir.
Grafikten Eleman Sayısı ve Koordinat Toplamı
Bir çarpım grafiğinde kullanılan farklı apsisler A’nın, farklı ordinatlar B’nin elemanlarını verir. Bütün eşleşmeler çizilmişse satır ve sütun sayılarının çarpımı toplam nokta sayısıdır. Noktaların koordinatları toplamı istenirse her A elemanının n(B) kez, her B elemanının n(A) kez kullanıldığı dikkate alınır.
A ve B’nin elemanları sayısal olduğunda, ΣA A kümesindeki elemanların toplamını; ΣB de B kümesindeki elemanların toplamını gösterir. Bu durumda A × B’deki bütün (a, b) ikilileri için a + b toplamlarının toplamı n(B) * ΣA + n(A) * ΣB olur. Noktaları tek tek yazmak yerine bu sayma ilişkisi kullanılabilir.
Küme İşlemleriyle Kartezyen Çarpım Problemleri
Birleşim ve Kapsama Koşullarını Birlikte Kullanma
TYT Kartezyen çarpım konu anlatımı sorularında çarpımın eleman sayısı, birleşim veya alt küme bilgisiyle birlikte verilebilir. Önce parantez içindeki kümenin eleman sayısı bulunur; ardından çarpım bağıntısı kurulur. A ⊂ B ise A ∪ B = B ve A ∩ B = A eşitlikleri işlemi belirgin biçimde kısaltır.
Eleman sayıları bilinmeyen olduğunda çarpım sonucu çarpanlara ayrılır. Çarpanların, verilen kümelerin alabileceği eleman sayılarına uygun olması gerekir; yalnız sayısal çarpımı sağlayan fakat küme koşullarına uymayan değerler elenir.

