TYT KARTEZYEN ÇARPIM VE SIRALI İKİLİLER

0
73
TYT Kartezyen çarpım ve sıralı ikililer konu anlatımı kapak görseli

TYT Kartezyen çarpım ve sıralı ikililer konu anlatımı kapsamında sıralı ikililerin bileşen ve eşitlik kuralları, A × B kümesinin tanımı ve eleman sayısı, çarpımın küme işlemleriyle ilişkileri, bileşen kümelerini bulma ve koordinat düzlemindeki gösterim işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Sıralı İkililer

Sıralı İkili ve Bileşenlerin Anlamı

a ve b nesnelerinin sırası korunarak (a, b) biçiminde yazılmasına sıralı ikili denir. a birinci, b ikinci bileşendir. Sıralı ikili küme değildir; bu nedenle elemanların yer değiştirmesi çoğu durumda sonucu değiştirir. Örneğin koordinat düzlemindeki (2, 5) noktası ile (5, 2) noktası farklıdır.

Sıralı ikililerde parantez içindeki değerler kendi konumlarıyla karşılaştırılır. Birinci bileşen yalnız birinci bileşenle, ikinci bileşen yalnız ikinci bileşenle eşitlenir.

Örnek - 1
(3x − 2, y + 4) = (x + 6, 2y − 1) olduğuna göre x + y kaçtır?

A) 7
B) 8
C) 9
D) 10
E) 11
Birinci bileşenler eşitlenirse 3x − 2 = x + 6 ve x = 4 bulunur. İkinci bileşenlerden y + 4 = 2y − 1, dolayısıyla y = 5’tir. x + y = 9 olur.

Cevap: C

Sıralı İkililerin Eşitliği

İki sıralı ikilinin eşit olabilmesi için karşılıklı bileşenlerin eşit olması gerekir: (a, b) = (c, d) ⇔ a = c ve b = d. Çapraz eşitleme yapılmaz. Aynı değer iki bileşende de yer alabilir; (4, 4) geçerli bir sıralı ikilidir.

Bir denklemde sıralı ikililer eşit verilmişse iki ayrı denklem elde edilir. Bu denklemler ortak bilinmeyen içeriyorsa birlikte çözülür; elde edilen değerlerin her iki bileşen eşitliğini de sağlaması gerekir.

Örnek - 2
(2a + b, a − b) = (11, 1) olduğuna göre a * b kaçtır?

A) 6
B) 8
C) 10
D) 12
E) 14
2a + b = 11 ve a − b = 1 denklemleri elde edilir. İkinci denklemden b = a − 1’dir. İlk denklemde yerine yazılırsa 3a − 1 = 11, a = 4 ve b = 3 bulunur. a * b = 12’dir.

Cevap: D

Kartezyen Çarpım Kümesi

A × B Kümesinin Tanımı ve Listeyle Gösterimi

A ve B boş olmayan iki küme olsun. Birinci bileşeni A’dan, ikinci bileşeni B’den alınan bütün sıralı ikililerin kümesine A ile B’nin Kartezyen çarpımı denir:

A × B = {(a, b) | a ∈ A ve b ∈ B}

Formüldeki × işareti Kartezyen çarpımı, ∈ işareti ise kümeye ait olmayı gösterir; a ∈ A ifadesi “a, A kümesinin elemanıdır” diye okunur.

A × B yazılırken A’nın her elemanı sırayla B’nin bütün elemanlarıyla eşleştirilir. A = {1, 2} ve B = {a, b, c} ise A × B = {(1, a), (1, b), (1, c), (2, a), (2, b), (2, c)} olur.

Örnek - 3
A = {1, 2, 3} ve B = {a, b} olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi B × A kümesinin bir elemanıdır?

A) (1, a)
B) (2, b)
C) (b, 2)
D) (a, b)
E) (3, 1)
B × A’da birinci bileşen B = {a, b}, ikinci bileşen A = {1, 2, 3} kümesinden gelmelidir. Bu koşulu yalnız (b, 2) sağlar.

Cevap: C

Kartezyen Çarpımın Eleman Sayısı

n(A) = m ve n(B) = n ise her A elemanı n farklı B elemanıyla eşleşir. Bu nedenle n(A × B) = m * n olur. Benzer biçimde n(B × A) = n * m’dir. İki çarpım kümesinin eleman sayıları eşit olsa da elemanları genellikle farklıdır.

Kümelerden biri boşsa sıralı ikili üretilemez: A × ∅ = ∅ ve ∅ × B = ∅. A × A için eleman sayısı n(A)2 biçimindedir.

Örnek - 4
n(A) = 4 ve n(A × B) + n(B × A) = 48 olduğuna göre n(B) kaçtır?

A) 3
B) 4
C) 5
D) 6
E) 8
n(B) = k olsun. Her iki Kartezyen çarpımın eleman sayısı 4k’dir. Toplamları 8k = 48 olduğundan k = 6 bulunur.

Cevap: D

Kartezyen Çarpımın Özellikleri

A × B ile B × A Arasındaki Fark

Kartezyen çarpımda sıra korunduğundan genel olarak A × B ≠ B × Adır. İlkinde birinci bileşen A’dan, ikincisi B’den; diğerinde tam tersi yönde seçilir. A ve B boş olmayan kümeler için A × B = B × A olması ancak A = B olduğunda mümkündür.

Eleman sayısı karşılaştırmasında ise sıra fark yaratmaz: n(A × B) = n(B × A). Bu nedenle yalnız eleman sayılarının eşit olması iki çarpım kümesinin eşit olduğunu göstermez.

Dikkat
A = {1} ve B = {2, 3} için n(A × B) = n(B × A) = 2 olur. Buna karşılık A × B = {(1, 2), (1, 3)} ve B × A = {(2, 1), (3, 1)} olduğundan bu kümeler eşit değildir.
Örnek - 5
A ve B boş olmayan iki kümedir. A × B = B × A ve n(A × B) = 25 olduğuna göre n(A ∪ B) kaçtır?

A) 5
B) 10
C) 15
D) 20
E) 25
Boş olmayan kümelerde A × B = B × A ise A = B’dir. n(A) * n(B) = 25 ve eleman sayıları eşit olduğundan n(A) = n(B) = 5 olur. A = B olduğundan A ∪ B = A ve n(A ∪ B) = 5’tir.

Cevap: A

Birleşim, Kesişim ve Farkla Dağılma

Kartezyen çarpım, bir bileşendeki küme işlemlerine dağılır. Birinci küme sabitken şu eşitlikler geçerlidir:

A × (B ∪ C) = (A × B) ∪ (A × C)A × (B ∩ C) = (A × B) ∩ (A × C)A × (B − C) = (A × B) − (A × C)

Benzer kurallar ilk bileşendeki işlemler için de kullanılabilir. Örneğin (A ∩ B) × C = (A × C) ∩ (B × C) olur. Sıralı ikilinin hangi bileşeninin değiştiği korunmalıdır.

Örnek - 6
n(A) = 3 ve n(B ∩ C) = 4 olduğuna göre n[(A × B) ∩ (A × C)] kaçtır?

A) 7
B) 9
C) 12
D) 16
E) 24
Dağılma özelliğine göre (A × B) ∩ (A × C) = A × (B ∩ C)’dir. Eleman sayısı 3 * 4 = 12 olur.

Cevap: C

Çarpım Kümesinden Bileşen Kümelerini Bulma

Birinci ve İkinci Bileşenleri Ayırma

A × B ≠ ∅ ve çarpım kümesinin bütün elemanları verilmişse sıralı ikililerin birinci bileşenlerinden A, ikinci bileşenlerinden B bulunur. Aynı değer tekrar etse bile kümede bir kez yazılır. Çarpım kümesinin eksiksiz verildiğinden emin olmak için bulunan n(A) * n(B) değeri, sıralı ikili sayısıyla karşılaştırılır. A × B = ∅ ise A ve B kümelerinden en az biri boştur; yalnızca boş çarpıma bakarak hangi kümenin boş olduğu ya da boş olmayan kümenin elemanları belirlenemez. Örneğin {1} × ∅ = {2, 3} × ∅ = ∅ ve ∅ × {1} = ∅ olduğundan aynı boş çarpım farklı A ve B seçimleriyle elde edilebilir.

Bir çarpım kümesinin yalnız bazı elemanları verildiyse görülen bileşenler ilgili kümelerde kesinlikle bulunur; fakat kümelerde başka elemanlar da olabilir. “A × B şudur” ifadesi ile “şu ikililer A × B’nin elemanıdır” ifadesi aynı bilgi düzeyinde değildir.

Örnek - 7
A × B = {(1, 4), (1, 6), (2, 4), (2, 6), (3, 4), (3, 6)} olduğuna göre A ∪ B kümesinin elemanları toplamı kaçtır?

A) 12
B) 14
C) 15
D) 16
E) 18
Birinci bileşenler A = {1, 2, 3}, ikinci bileşenler B = {4, 6} kümesini verir. A ∪ B = {1, 2, 3, 4, 6} ve elemanların toplamı 16’dır.

Cevap: D

Kartezyen Çarpımın Grafiği

Sıralı İkilileri Koordinat Düzleminde Gösterme

Sayılardan oluşan A ve B kümeleri için A × B’nin her (a, b) elemanı koordinat düzleminde bir noktadır. Birinci bileşen yatay eksende, ikinci bileşen düşey eksende gösterilir. Aynı a değeriyle farklı b değerleri eşleştirildiğinde noktalar düşey; aynı b değeriyle farklı a değerleri eşleştirildiğinde yatay doğrultuda sıralanır.

TYT Kartezyen çarpım konu anlatımı koordinat düzlemi grafiği

Grafikteki her nokta bir sıralı ikiliyi temsil eder. A ve B sonluysa nokta sayısı n(A) * n(B)’dir. Noktalar sürekli bir bölgeyi değil, yalnız verilen kümelerdeki koordinatların bütün eşleşmelerini gösterir.

Örnek - 8
A = {−1, 1, 2} ve B = {0, 3} olduğuna göre aşağıdaki noktalardan hangisi A × B grafiğinde bulunmaz?

A) (−1, 0)
B) (−1, 3)
C) (1, 0)
D) (2, 3)
E) (3, 2)
A × B’de birinci bileşen A’dan, ikinci bileşen B’den gelmelidir. (3, 2) ikilisinde 3 ∉ A ve 2 ∉ B olduğundan bu nokta grafikte bulunmaz.

Cevap: E

Grafikten Eleman Sayısı ve Koordinat Toplamı

Bir çarpım grafiğinde kullanılan farklı apsisler A’nın, farklı ordinatlar B’nin elemanlarını verir. Bütün eşleşmeler çizilmişse satır ve sütun sayılarının çarpımı toplam nokta sayısıdır. Noktaların koordinatları toplamı istenirse her A elemanının n(B) kez, her B elemanının n(A) kez kullanıldığı dikkate alınır.

A ve B’nin elemanları sayısal olduğunda, ΣA A kümesindeki elemanların toplamını; ΣB de B kümesindeki elemanların toplamını gösterir. Bu durumda A × B’deki bütün (a, b) ikilileri için a + b toplamlarının toplamı n(B) * ΣA + n(A) * ΣB olur. Noktaları tek tek yazmak yerine bu sayma ilişkisi kullanılabilir.

Örnek - 9
A = {2, 3, 4, 5} ve B = {1, 3, 5} olsun. A × B’deki bütün (a, b) sıralı ikilileri için a + b değerlerinin toplamı kaçtır?

A) 66
B) 72
C) 78
D) 84
E) 90
ΣA = 14 ve ΣB = 9’dur. Her A elemanı üç, her B elemanı dört kez kullanılır. Toplam 3 * 14 + 4 * 9 = 42 + 36 = 78 olur.

Cevap: C

Küme İşlemleriyle Kartezyen Çarpım Problemleri

Birleşim ve Kapsama Koşullarını Birlikte Kullanma

TYT Kartezyen çarpım konu anlatımı sorularında çarpımın eleman sayısı, birleşim veya alt küme bilgisiyle birlikte verilebilir. Önce parantez içindeki kümenin eleman sayısı bulunur; ardından çarpım bağıntısı kurulur. A ⊂ B ise A ∪ B = B ve A ∩ B = A eşitlikleri işlemi belirgin biçimde kısaltır.

Eleman sayıları bilinmeyen olduğunda çarpım sonucu çarpanlara ayrılır. Çarpanların, verilen kümelerin alabileceği eleman sayılarına uygun olması gerekir; yalnız sayısal çarpımı sağlayan fakat küme koşullarına uymayan değerler elenir.

Örnek - 10
A = {0, 1, 2, 3, 4}, B = {4, 5, 6, 7} ve C = {a, b} kümeleri veriliyor. a ile b birbirinden farklı rakamlar ve n[(A ∪ C) × (B ∪ C)] = 35 olduğuna göre a + b toplamı en az kaçtır?

A) 11
B) 12
C) 13
D) 14
E) 15
A ∪ C’nin eleman sayısı 5 ile 7, B ∪ C’nin eleman sayısı 4 ile 6 arasındadır. Çarpım 35 olduğuna göre bu sayılar sırasıyla 7 ve 5 olmalıdır. Demek ki a ve b’nin ikisi de A’nın dışında; biri B’nin içinde, diğeri B’nin dışında olmalıdır. En küçük seçim 5 ve 8 olduğundan a + b en az 13’tür.

Cevap: C

Önceki Konu: Kümeler ve Küme Problemleri
Sonraki Konu: Fonksiyonlar

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz