TYT ORAN VE ORANTI

0
80
TYT Matematik oran ve orantı konu anlatımı kapağı

TYT oran ve orantı konu anlatımı kapsamında birimli ve birimsiz oran, orantının temel özellikleri, zincir oranları, doğru ve ters orantı, orantılı paylaşım, bileşik orantı ve bir çokluğun kuvvetiyle kurulan ilişkiler işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Oran ve Orantının Temelleri

Oran, Birimli Oran ve Birimsiz Oran

İki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılmasına oran denir. a’nın b’ye oranı b ≠ 0 olmak üzere a:b veya ab biçiminde gösterilir. Oran bir kesir görünümünde olsa da asıl anlamı iki çokluk arasındaki karşılaştırmadır.

Aynı türden çokluklar aynı birime çevrilip oranlandığında birimler sadeleşir. 150 cm’nin 2 metreye oranı 150200 = 34’tür ve sonuç birimsizdir. Farklı türden çoklukların oranında ise birim korunabilir. 240 kilometrelik yolu 3 saatte alan aracın yolunun zamana oranı 80 km/saat olan birimli orandır.

Örnek - 1
2,4 kilometrelik bir parkuru 8 dakikada tamamlayan sporcunun aldığı yolun zamana oranı kaç metre/dakikadır?

A) 30
B) 120
C) 240
D) 300
E) 480

2,4 km = 2400 metredir. Birimli oran 24008 = 300 metre/dakika olur.

Cevap: D

Orantı ve İçler–Dışlar Çarpımı

İki veya daha fazla oranın eşitliğine orantı denir. ab = cd = k eşitliğinde k, orantı sabitidir. İlk eşitlikte a ile d dışlar, b ile c içlerdir ve a * d = b * c olur.

Orantı çözümünde yalnız çapraz çarpım yapmak yeterli değildir; bilinmeyenlerin işaretleri ve paydanın sıfır olamayacağı da korunmalıdır. Oran k’ya eşitse a = bk ve c = dk yazmak, özellikle birden fazla koşul verilen sorularda işlemi sadeleştirir.

Örnek - 2
ab = 35 ve 2a + b = 33 olduğuna göre a + b kaçtır?

A) 18
B) 21
C) 24
D) 27
E) 30
a = 3k ve b = 5k yazılır. 2a + b = 6k + 5k = 11k = 33 olduğundan k = 3’tür. a + b = 8k = 24 bulunur.

Cevap: C

Zincir Oranlar ve Ortak Katsayı

Bir değişken birden fazla oran içinde yer alıyorsa ortak değişkenin katsayıları eşitlenir. xy = 23 ve yz = 45 için ilk oran 812, ikinci oran 1215 biçimine getirilir; böylece x:y:z = 8:12:15 olur.

Negatif sayılarda oran kurarken işaret özellikle önemlidir. xy negatifse x ile y zıt işaretlidir. Değişkenlerin pozitif olduğu açıkça verilmedikçe yalnız oran büyüklüğüne bakarak sıralama yapılmamalıdır.

Örnek - 3

x, y ve z pozitif sayıları için xy = 23, yz = 45 ve x + y + z = 70 olduğuna göre x + z kaçtır?

A) 38
B) 42
C) 44
D) 46
E) 50
Ortak y değeriyle x:y:z = 8:12:15 bulunur. Parçalar toplamı 35’tir; gerçek toplam 70 olduğundan her parça 2 ile çarpılır. x = 16 ve z = 30, dolayısıyla x + z = 46’dır.

Cevap: D

Orantının Toplama ve Dönüştürme Özellikleri

ab = cd = k ise paylar ile paydalar aynı katsayı düzenini korur. Bu nedenle a + cb + d = k olur. Aynı mantık, tanımlı olmak koşuluyla ortak katsayılarla oluşturulan toplam ve farklara uygulanabilir.

Ancak pay ve paydaya aynı sabiti eklemek oranı genellikle korumaz. ab = 23 iken (a + 1)(b + 1) değerinin yine 23 olması beklenemez. Güvenli yöntem, değişkenleri ortak k üzerinden yazıp yeni ifadeyi doğrudan hesaplamaktır.

Örnek - 4

Pozitif a, b, c ve d sayıları için ab = cd = 23 ve a + c = 20 olduğuna göre b + d kaçtır?

A) 24
B) 27
C) 30
D) 33
E) 36

(a + c)(b + d) oranı da 23’tür. 20(b + d) = 23 eşitliğinden 2(b + d) = 60 ve b + d = 30 bulunur.

Cevap: C

Doğru ve Ters Orantı

İlişki Sabit kalan Model
Doğru orantı yx y = kx
Ters orantı x * y x * y = k
Doğru orantı y = 2x doğrusunun orijinden geçişi ve ters orantı y = 12/x eğrisinin x * y = 12 olan örnek noktaları.
Doğru orantı grafiğinde doğru orijinden geçer ve işaretli pozitif noktalarda y’nin x’e oranı 2 olarak kalır. Ters orantı grafiğinde her işaretli noktada x * y = 12 olur; x arttıkça y azalır ve eğri eksenlere yaklaşır ancak değmez.

Doğru Orantının Kurulması

İki çokluktan biri belirli bir katsayıyla artarken diğeri de aynı katsayıyla artıyorsa doğru orantı vardır. y = kx modelinde k sabittir ve grafik, tanım kümesi izin verdiğinde orijinden geçen bir doğrudur. “İki katına çıkarsa”, “aynı oranda artarsa” ve “sayısıyla orantılı” ifadeleri doğru orantıya işaret edebilir.

Her birlikte artış doğru orantı değildir. y = 2x + 5 doğrusal bir ilişki olsa da yx sabit olmadığı için doğru orantı sayılmaz. Doğru orantıda x = 0 değeri kullanılabiliyorsa y de 0 olmalıdır.

Örnek - 5
Bir miktar para 3, 5 ve 7 sayılarıyla doğru orantılı olarak üç kişiye dağıtılıyor. Toplam para 480 TL olduğuna göre en az para alan kişi kaç TL alır?

A) 64
B) 80
C) 96
D) 112
E) 128
Paylar 3k, 5k ve 7k olur. 15k = 480’den k = 32 bulunur. En küçük pay 3k = 96 TL’dir.

Cevap: C

Doğru Orantılı Paylaştırma

Bir toplam a, b ve c ile doğru orantılı dağıtılacaksa paylar ak, bk ve ck biçimindedir. Toplam (a + b + c)k olur. Oranların ortak böleni varsa önce sadeleştirmek işlem yükünü azaltır; ancak dağıtımın gerçek toplamı değişmez.

Paylaştırma sorularında her kişiye sonradan eşit miktar eklenmesi oranı bozabilir. Bu nedenle önce ilk dağıtım bulunmalı, sonra ekleme veya çıkarma ayrı uygulanmalıdır. Aynı türden iki farklı dağıtım karşılaştırılıyorsa her biri için ayrı katsayı kullanılmalıdır.

Örnek - 6
Bir ödül A, B ve C takımlarına sırasıyla 2:3:5 oranında dağıtılıyor. C takımının aldığı ödül A takımının aldığından 420 TL fazla olduğuna göre toplam ödül kaç TL’dir?

A) 1050
B) 1200
C) 1400
D) 1600
E) 1750
Paylar 2k, 3k ve 5k’dir. C ile A arasındaki fark 3k = 420 olduğundan k = 140’tır. Toplam 10k = 1400 TL olur.

Cevap: C

Ters Orantının Kurulması

Bir çokluk artarken diğeri aynı oranda azalıyorsa ters orantı olabilir. x ile y ters orantılıysa x * y = k sabittir. x iki katına çıktığında y yarıya iner. Grafiği pozitif bölgede eksenlere yaklaşan bir eğridir; y = kx biçimindedir.

Kaydırılmış ifadelerde sabit olan doğrudan değişkenlerin değil, verilen parantezlerin çarpımıdır. “x − 1 ile y + 2 ters orantılıdır” deniyorsa (x − 1)(y + 2) sabit tutulur.

Örnek - 7
x − 1 ile y + 2 ters orantılıdır. x = 3 iken y = 10 olduğuna göre x = 7 iken y kaçtır?

A) 0
B) 1
C) 2
D) 3
E) 4
İlk durumda sabit (3 − 1)(10 + 2) = 24’tür. x = 7 için 6(y + 2) = 24 olur. y + 2 = 4 ve y = 2 bulunur.

Cevap: C

Ters Orantılı Paylaştırma

Bir toplam 2, 3 ve 5 ile ters orantılı dağıtılıyorsa paylar k2, k3 ve k5 biçimindedir. Kesirlerden kurtulmak için payda EKOK’u kullanılabilir: 12:13:15 = 15:10:6. En küçük verilen sayıya karşılık en büyük payın düşmesi ters orantının doğal sonucudur.

Yaşa, süreye veya numaraya ters orantılı dağıtımda “tersiyle çarpma” yapılmaz; verilen sayıların çarpmaya göre tersleri oranlanır. Payların tam sayı olması isteniyorsa ortak katsayının paydaları yok edecek yapıda olması gerekir.

Örnek - 8
620 ceviz üç kişiye 2, 3 ve 5 sayılarıyla ters orantılı dağıtılıyor. En fazla ceviz alan kişi kaç ceviz alır?

A) 180
B) 200
C) 240
D) 280
E) 300

Ters oran 12:13:15 = 15:10:6’dır. Toplam 31 parça 620 olduğundan bir parça 20’dir. En büyük pay 15 * 20 = 300 olur.

Cevap: E

Bileşik ve Kuvvetli Orantı

Bileşik Orantı ve İş–Kapasite İlişkisi

Bir sonuç birden fazla çokluğa bağlıysa bileşik orantı kurulur. Üretilen iş; işçi sayısı, günlük çalışma süresi ve gün sayısıyla doğru orantılıdır. Aynı nitelikte çalışanlar için iş miktarı = k * işçi * saat * gün biçiminde modellenebilir.

Tablo yöntemi kullanılırken her değişkenin sonuçla ilişkisi ayrı belirlenmelidir. İş miktarı artarken gerekli gün artar; işçi veya günlük saat artarken aynı işi bitirme süresi azalır. Ezberlenmiş ok yönleri yerine sabit iş denkliği kurmak hata riskini azaltır.

Örnek - 9
12 işçi günde 6 saat çalışarak bir işi 10 günde tamamlıyor. Aynı verimle çalışan 15 işçi, bu işin iki katı büyüklüğündeki işi günde 8 saat çalışarak kaç günde tamamlar?

A) 8
B) 10
C) 12
D) 14
E) 16
İlk iş 12 * 6 * 10 = 720 birim emektir. İkinci iş 1440 birimdir. 15 * 8 * d = 1440 eşitliğinden 120d = 1440 ve d = 12 bulunur.

Cevap: C

Bir Kuvvetle Doğru veya Ters Orantı

Bir çokluk başka bir çokluğun karesi, küpü veya kareköküyle orantılı olabilir. y, x’in karesiyle doğru orantılıysa y = kx2; karesiyle ters orantılıysa y * x2 = k olur. Değişim katsayısı kuvvete uygulanmalıdır: x üç katına çıkarsa x2 dokuz katına çıkar.

Daha genel olarak a sayısı b ile doğru, c ile ters orantılıysa a = k * bc yazılır. b’nin karesiyle doğru ve c’nin küpüyle ters orantılı olsaydı a = k * b2c3 olurdu. Model kurulduktan sonra bilinen durumdan k bulunur veya iki durum doğrudan oranlanır.

Örnek - 10
Bir aracın duruş mesafesi hızının karesiyle doğru orantılıdır. Araç 72 km/saat hızla giderken duruş mesafesi 32 metre olduğuna göre 90 km/saat hızla giderken duruş mesafesi kaç metredir?

A) 40
B) 45
C) 48
D) 50
E) 54

Mesafelerin oranı hızların kareleri oranına eşittir. Yeni mesafe 32 * (9072)2 = 32 * (54)2 = 32 * 2516 = 50 metredir.

Cevap: D

Dikkat
İki çokluğun birlikte artması, aralarında mutlaka doğru orantı bulunduğu anlamına gelmez. Doğru orantıda oran, ters orantıda ise çarpım sabit kalır. Ters orantılı paylaştırmada küçük katsayının daha büyük pay alması da bu ilişkinin doğal sonucudur.

Orantının Türü Sonucun Yönünü Belirler

Bir işin miktarı artarken çalışan sayısı değişmiyorsa süre uzar; çalışan sayısı artarken iş aynı kalıyorsa süre kısalır. Bileşik orantı sorularında denklemden önce bu yön ilişkisini görmek, hangi çokluğun doğru hangisinin ters orantılı olduğunu açık hâle getirir. Paylaştırma sonucunda bulunan parçaların başlangıç toplamını vermesi de kurulan ilişkinin doğal karşılığıdır.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz