AYT STRES, SAVUNMA MEKANİZMALARI VE RUH SAĞLIĞI

AYT stres, savunma mekanizmaları ve ruh sağlığı konu anlatımı kapsamında stres tepkisinin işleyişi, çatışma türleri, başa çıkma yolları, savunma mekanizmaları, normal–normal dışı davranış ayrımı, psikolojik bozukluklar ve destek yaklaşımları birbiriyle ilişkilendirilerek işlenecektir.
AYT felsefe grubu konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Stresin Yapısı, Kaynakları ve Belirtileri

Stres Nedir?

Stres, karşılaşılan yeni ya da zorlayıcı durumun bireyin psikolojik veya fizyolojik sınırlarını tehdit ettiği biçiminde değerlendirilmesiyle ortaya çıkan gerginlik ve uyum çabasıdır. Stres yalnız dış olayın özelliği değildir; olayın kişi tarafından nasıl algılandığı, sahip olunan kaynaklar ve baş etme yeterliği de tepkinin düzeyini belirler.

Aynı sınav bir öğrenci için yönetilebilir bir görev, diğeri için benlik değerini tehdit eden bir durum olabilir. Bu nedenle “stres kaynağı varsa herkes aynı tepkiyi verir” sonucu yanlıştır.

Olumlu ve Olumsuz Stres

Olumlu stres, organizmayı harekete geçirip dikkat, öğrenme ve performansı uygun düzeyde artıran; sonunda başarı veya doyum sağlayabilen zorlanmadır. Mezuniyet, yeni işe başlama veya yarışmaya hazırlanma gibi olumlu olaylar da değişim ve uyum gerektirdiği için stres oluşturabilir.

Olumsuz stres ise bireyin kaynaklarını ve baş etme kapasitesini tüketir; algıyı, dikkati, öğrenmeyi ve verimliliği düşürür. Ayırıcı ölçüt olayın görünüşte “iyi” ya da “kötü” olması değil, oluşturduğu uyarılmanın işlevi ve kişinin kaynaklarıyla ilişkisidir.

Çevresel Stres Kaynakları

Doğal afet, savaş, salgın, kaza, gürültü, kalabalık, iklim ve çevre koşulları, ağır çalışma düzeni, yaşam koşullarındaki değişim ile aşırı veya yetersiz uyarılma çevresel stres kaynaklarıdır. Bunlar bireyin dışında gelişir; ancak bireyin hazırlığı ve verdiği anlam tepkinin şiddetini yine etkiler.

“Çevresel” sözcüğü olayın birey üzerinde hiçbir denetim bulunmadığı anlamına gelmez. Kişi olayı tümüyle önleyemese de güvenlik planı, sosyal destek ve problem çözme yoluyla sonuçlarını yönetebilir.

Psikolojik Stres Kaynakları

Kişilik yapısı, mükemmeliyetçilik, başarısızlık korkusu, yetersizlik duygusu, gerçek dışı beklentiler, olumsuz öz konuşma, yalnızlık ve sınav kaygısı psikolojik kaynaklar arasında sayılır. Ölüm, evlenme, boşanma, iş değiştirme veya emeklilik gibi yaşam olayları dışta gerçekleşse de kişinin bunlara yüklediği anlam psikolojik zorlanmayı biçimlendirir.

Kaynağın psikolojik olması “uydurulmuş” veya önemsiz olduğu anlamına gelmez. Beklenti ve yorum, gerçek bedensel ve davranışsal tepkiler doğurabilir.

Kaynak–Değerlendirme–Tepki Zinciri

Bir stres kaynağı önce algılanır ve değerlendirilir; kişi “Bu durum benim için ne ifade ediyor?” ve “Bununla baş edebilir miyim?” sorularına örtük ya da açık yanıt verir. Tehdit değerlendirmesi ile kaynakların yetersiz görülmesi stres tepkisini artırırken, gerçekçi kontrol ve destek algısı tepkiyi düzenleyebilir.

Fiziksel ve Fizyolojik Belirtiler

Stres sırasında kan akımı beyin ve kaslara yönelir; kalp atışı, kan basıncı ve solunum hızlanabilir, göz bebeği büyüyebilir, terleme ve kas gerginliği artabilir. Sindirim yavaşlayabilir, mide asidi artabilir ve uzun süreli zorlanmada bağışıklık sistemi zayıflayabilir.

Bu tepkiler kısa süreli tehlikede organizmayı harekete geçirir. Aynı tepkilerin uzun sürmesi ise uyku, sindirim ve kalp–damar sistemi üzerinde yük oluşturabilir.

Duygusal, Bilişsel ve Davranışsal Belirtiler

Huzursuzluk, gerginlik, güvensizlik, neşesizlik, sinirlilik, saldırganlık veya aşırı hassasiyet duygusal; unutkanlık, dikkat azalması, kararsızlık, organize olamama ve zihinsel durgunluk bilişsel belirtilerdir. Uyku ve yeme düzeninin bozulması, içe çekilme, erteleme, madde kullanımına yönelme ya da sık hata yapma davranışsal sonuçlar arasında görülebilir.

Tek belirti tek başına yoğun stres ya da bozukluk tanısı koydurmaz. Belirtilerin birlikte oluşumu, süresi, şiddeti ve işlev üzerindeki etkisi değerlendirilir.

Engellenme, Çatışma ve Stres Tepkisi

Engel ve Engellenme

Engel, amaca yönelmiş davranışı durduran veya yavaşlatan etkendir; engellenme ise ihtiyacın ya da güdünün doyumunun önlenmesiyle yaşanan durumdur. Kötü hava yüzünden geziye gidememek dışsal, başarısızlık korkusu yüzünden başvuru yapamamak içsel engellenmeye örnektir.

Engellenme hayal kırıklığı, öfke, çatışma ve strese yol açabilir. Fakat her engel aynı kişide aynı sonucu doğurmaz; amacın önemi ve alternatiflerin bulunması tepkiyi değiştirir.

Çatışmanın Koşulları

Çatışma, uzlaştırılması güç iki istek, duygu veya güdünün kişiyi aynı anda ve birbirine yakın güçte etkilemesi sonucu seçim yapmakta zorlanmasıdır. Seçeneklerden biri açıkça önemsizse kısa bir tercih yaşanabilir; belirgin çatışmada ise seçeneklerin kişiyi gerçekten çekmesi veya itmesi gerekir.

Yaklaşma–Yaklaşma Çatışması

Kişi, arzu edilen iki seçenekten yalnız birini seçmek zorundadır. Aynı saatteki iki sevilen etkinlikten, iki uygun meslekten veya iki cazip üründen birini seçme bu türdedir. Her iki kutup olumlu olduğu için seçim sonrası gerilim çoğu kez diğer türlere göre daha kolay azalır.

Kaçınma–Kaçınma Çatışması

Kişi, istemediği iki seçenekten birine yönelmek zorundadır. Ağrı veren dişle yaşamak ile korktuğu tedaviye gitmek arasında kalmak örnektir. İki kutup da olumsuz olduğundan kişi kararı erteleyebilir veya ortamdan bütünüyle kaçmaya çalışabilir.

Yaklaşma–Kaçınma Çatışması

Aynı hedefin hem çekici hem itici özellik taşımasıdır. Sevdiği işi yüksek gelir için kabul etmek isteyen fakat yoğun seyahat koşulundan çekinen kişi aynı seçeneğe hem yaklaşır hem ondan kaçınır. Burada iki ayrı hedef değil, tek hedefin olumlu ve olumsuz yönleri vardır.

Örnek - 6

Görselde I. kartta iki cazip eğitim programı, II. kartta ağrıyı sürdürme ile korkulan tedavi, III. kartta ise çok istenen fakat yüksek risk taşıyan tek bir iş teklifi gösterilmektedir. Bu kartlardaki çatışmalar sırasıyla hangileridir?

A) Kaçınma–kaçınma / yaklaşma–yaklaşma / yaklaşma–kaçınma
B) Yaklaşma–yaklaşma / kaçınma–kaçınma / yaklaşma–kaçınma
C) Yaklaşma–kaçınma / yaklaşma–yaklaşma / kaçınma–kaçınma
D) Yaklaşma–yaklaşma / yaklaşma–kaçınma / kaçınma–kaçınma
E) Kaçınma–kaçınma / yaklaşma–kaçınma / yaklaşma–yaklaşma

Cevabı Göster

İki çekici seçenek yaklaşma–yaklaşma, iki itici seçenek kaçınma–kaçınma, aynı işin çekici ve itici yönleri ise yaklaşma–kaçınmadır. Çatışmayı seçenek sayısından çok her seçeneğin yönü belirler.

Cevap: B

Savaş ya da Kaç Tepkisi

Walter Cannon’ın adlandırdığı savaş ya da kaç tepkisi, tehdit algılandığında organizmanın mücadeleye veya uzaklaşmaya hazırlanmasıdır. Sempatik sinir sistemi kalp atışını ve solunumu hızlandırır, enerjiyi kaslara yöneltir; bu kısa süreli hazırlık hayatta kalmayı destekler.

Günümüz stres kaynaklarının çoğu fiziksel kaçışla çözülemez. Sürekli açık kalan alarm sistemi, işe yarayan kısa tepkiyi uzun vadeli yüke dönüştürebilir.

Alarm Aşaması

Alarm, stresle ilk karşılaşmada sempatik sistemin yüksek uyarılma oluşturduğu dönemdir. Kalp atışının artması, hızlı solunum, terleme, titreme ve kas gerilimi organizmayı acil eyleme hazırlar; kaynak sürerse direnç aşamasına geçilir.

Direnç Aşaması

Direnç döneminde organizma stres kaynağı sürerken işlevini korumaya ve iç dengeyi yeniden kurmaya çalışır. Parasempatik sistem yüksek uyarılmayı azaltmaya katılır; ancak kaynaklar uzun süre kullanıldığı için mide–bağırsak sorunları ve bağışıklıkta zayıflama görülebilir.

Tükenme Aşaması

Tükenme, stres kaynağı sona ermediğinde enerji ve uyum kaynaklarının ciddi ölçüde azalmasıdır. Uzun süreli yorgunluk, uykusuzluk, çökkünlük, işlev kaybı ve bedensel rahatsızlık riski artar. Bu aşama alarmın “daha şiddetlisi” değil, kaynakların artık sürdürülemez ölçüde yıprandığı dönemdir.

Örnek - 8

Görselde bir çalışanın ilk gün kalp atışı ve solunumu hızlanmakta, sonraki haftalarda görevi sürdürürken mide yakınmaları başlamakta, aylar sonra ise yoğun yorgunluk ve işlev kaybı görülmektedir. Bu süreç sırasıyla hangi aşamaları gösterir?

A) Alarm – direnç – tükenme
B) Direnç – alarm – tükenme
C) Tükenme – direnç – alarm
D) Yaklaşma – kaçınma – savunma
E) Olumlu stres – çatışma – yadsıma

Cevabı Göster

Ani yüksek fizyolojik uyarılma alarmdır. Stres sürerken görevi yerine getirme fakat bedensel bedel ödeme direnç; kaynakların azalmasıyla işlev kaybı ise tükenmedir.

Cevap: A

Stresle Başa Çıkma

Başa Çıkmanın Tanımı ve İşlevi

Başa çıkma, iç ve dış dünyanın yarattığı zorlukları azaltmak, yönetmek veya bunlara uyum sağlamak için gösterilen bilişsel ve davranışsal çabadır. Amaç stresten tümüyle arınmış bir yaşam değil, zorlanmanın bedensel ve psikolojik sonuçlarını işlevsel biçimde yönetmektir.

Problem Odaklı Başa Çıkma

Problem odaklı strateji, stres yaratan koşulu doğrudan değiştirmeye yönelir: sorumluluğu kabul etme, bilgi toplama, plan yapma, çözüm üretme, yardım isteme ve mücadele etme bu gruptadır. Özellikle kontrol edilebilir sorunlarda etkilidir.

Problem odaklılık “duyguları yok saymak” değildir; önce düzenlenen duygu, çözüm davranışını kolaylaştırabilir. Ayırıcı nokta çabanın asıl hedefinin sorunun koşullarını değiştirmek olmasıdır.

Duygu Odaklı Başa Çıkma

Duygu odaklı strateji, durum hemen değiştirilemiyorsa ortaya çıkan duygusal gerilimi düzenlemeye yönelir. Gevşeme, duyguyu paylaşma, yeniden değerlendirme ve kabul gibi yollar yapıcı olabilir; gerçeği sürekli çarpıtan savunmalar ise geçici rahatlama sağlasa da sorunu çözmez.

Egzersiz ve Gevşeme Teknikleri

Düzenli egzersiz bedensel gerilimin düzenlenmesine, uyku ve duygu durumunun desteklenmesine katkı sağlar. Yavaş ve derin solunum, kas gevşetme ve dikkat düzenleme teknikleri kalp hızı, kas gerginliği ve yüksek uyarılmanın azalmasına yardımcı olabilir.

Bunlar stres kaynağını tek başına ortadan kaldırmaz; bireyi problem çözmeye elverişli bir düzeye getiren destekleyici yöntemlerdir.

Zaman Yönetimi ve Gerçekçi Hedefler

Görevi küçük adımlara bölmek, öncelik belirlemek, dinlenme payı bırakmak ve ulaşılabilir hedefler kurmak kontrol duygusunu artırır. Gerçekçi öz konuşma, “Hiç yetişmeyecek” gibi mutlak ifadeleri “Önce en önemli iki bölümü tamamlayabilirim” biçiminde sınanabilir düşüncelere dönüştürür.

Sosyal Destek ve Ruhsal Uygulamalar

Sosyal destek, stres altındaki bireye sunulan duygusal, bilişsel ve maddi yardımdır. Güvenli ilişkiler yardım istemeyi, farklı çözüm görmeyi ve yalnızlık duygusunu azaltmayı sağlar. Meditasyon, dua ve kişinin anlam dünyasıyla uyumlu ruhsal uygulamalar da yatışma ve iç düzenleme işlevi görebilir.

Destek, kişinin yerine bütün kararları vermek değildir. İşlevsel destek özerkliği korur ve gerektiğinde uzman yardımına yönlendirir.

Psikolojik Dayanıklılık

Dayanıklılık, zorlayıcı koşullara uyum gösterebilme ve sorun sonrasında işlevini yeniden kurabilme becerisidir. Yaşam üzerinde gerçekçi denetim duygusu, anlamlı amaçlar, değişimi meydan okuma olarak ele alma ve sosyal destek dayanıklılığı güçlendirebilir.

Dayanıklılık hiç üzülmemek veya yardım istememek değildir. Zorlanmayı kabul ederek uygun kaynakları kullanmak dayanıklılığın parçasıdır.

Savunma Mekanizmaları

Savunma Mekanizmalarının İşlevi

Savunma mekanizmaları, engellenme, çatışma ve kaygı karşısında benliği korumak için çoğunlukla bilinç dışı kullanılan psikolojik düzenlemelerdir. Rahatsız edici duygu ve düşünceleri geçici olarak kabul edilebilir hâle getirir, kişinin umutsuzluğa düşmesini önleyebilir ve uyuma zaman kazandırabilir.

Savunma mekanizması sorunun kaynağını çözmez. Esnek ve sınırlı kullanım kısa süreli koruyucuyken, tek başa çıkma yolu hâline gelmesi gerçeklikle bağı zayıflatabilir ve uyumu bozabilir.

Hayal Kurma

Hayal kurma, gerçek yaşamda doyurulamayan istek veya çözülemeyen çatışmanın zihinde karşılanmasıyla rahatlamadır. Geleceği tasarlama ve yaratıcılığı besleme işlevi olabilir; ancak hayal gerçekçi eylemin sürekli yerine geçerse kişi sorundan uzaklaşır.

Mantığa Bürüme (Bahane Bulma)

Mantığa bürüme, davranışın veya başarısızlığın gerçek nedenini kabul etmek yerine onu akla uygun görünen başka gerekçelerle açıklamaktır. Ödevini planlamayan öğrencinin “Kaynaklar zaten yetersizdi.” demesi, asıl sorumluluğu örten gerekçe üretiyorsa bu mekanizmaya örnektir.

Bir açıklamanın doğru olma ihtimali bulunması tek başına mantığa bürüme yapmaz. Ayırıcı nokta, gerekçenin gerçek nedeni gizleyip benlik değerini korumak için kullanılmasıdır.

Yansıtma

Yansıtma iki biçimde görülebilir: kişi kendi kabul edemediği duygu veya özelliği başkasında varmış gibi algılar ya da kendi başarısızlığının sorumluluğunu dışarıya yükler. Sürekli yalan söyleyen kişinin herkesi yalancılıkla suçlaması ilkine, hazırlanmayan sporcunun yenilgiyi yalnız hakeme bağlaması ikincisine örnektir.

Yön Değiştirme

Yön değiştirme, öfke veya saldırganlığın asıl kaynağa yöneltilemediğinde daha güvenli, güçsüz ya da denetim altındaki başka hedefe aktarılmasıdır. Yöneticisine öfkelenen kişinin evde yakınını azarlaması veya telefonu fırlatması bu mekanizmayı gösterir.

Yansıtmada duygu ya da sorumluluk başkasına aitmiş gibi görülür; yön değiştirmede duygunun sahibi değişmez, yalnız hedefi değişir.

Yüceltme

Yüceltme, toplumca hoş karşılanmayan dürtünün toplumsal açıdan değerli ve üretken bir etkinliğe dönüştürülmesidir. Saldırgan enerjiyi kurallı spora, yoğun merakı bilimsel araştırmaya yöneltmek örnek olabilir. Savunmalar içinde dürtüyü yalnız gizlemek yerine dönüştürdüğü için uyuma katkısı yüksektir.

Karşıt Tepki Geliştirme

Karşıt tepki, kabul edilmesi güç duygu veya eğilimin tam tersini abartılı biçimde göstermektir. Kıskandığı kardeşine aşırı koruyucu davranmak ya da sevmediği kişiye ölçüsüz övgü yöneltmek örnek olabilir.

Toplumsal nezaket her zaman karşıt tepki değildir. Davranışın, bastırılan zıt duyguyu örtme işlevi görmesi gerekir.

Bastırma

Bastırma, hoşa gitmeyen, kaygı veren veya uygun görülmeyen duygu, düşünce, istek ve anıların bilinç dışına itilmesidir. Psikanalitik kuramda, kişinin sevmediği biriyle randevusunu unutması ya da suçluluk yaratan bir anıyı hatırlayamaması bu savunma mekanizmasına örnek olarak düşünülebilir.

Freud’a göre bastırılan içerik bütünüyle yok olmaz; rüya, dil sürçmesi veya dolaylı belirtilerle etkisini sürdürebilir. Bastırma bilinçli biçimde “şimdi düşünmeyeceğim” demekten farklıdır.

Telafi (Ödünleme)

Telafi, kişinin bir alandaki eksiklik ya da başarısızlığın yarattığı değersizlik duygusunu başka bir alanda başarı veya dikkat sağlayarak dengelemesidir. Takıma alınmayan öğrencinin başka bir spor dalında sistemli çalışıp başarı kazanması olumlu telafidir; yalnız ilgi çekmek için yıkıcı davranmak olumsuz telafi olabilir.

Polyannacılık (Tatlı Limon)

Polyannacılık, hayal kırıklığı yaratan olayın olumlu bir yanını bulup kaygıyı azaltmaktır. “Cüzdanımı kaybettim; bundan sonra daha dikkatli olmayı öğrendim.” sözü örnektir. Gerçek kaybı kabul edip anlam çıkarmak yapıcı olabilir; ciddi sorunu sırf olumlu sözlerle görmezden gelmek problem çözmeyi engeller.

Yadsıma (İnkâr)

Yadsıma, acı verici dış gerçeği yok saymak veya gerçekleşmemiş gibi davranmaktır. Yakınını kaybeden kişinin ölüm gerçeğini kabul etmeyip döneceğini söylemesi örnektir. Yadsımada tehdit dış gerçekliktedir; kişi gerçeğin algılanmasını engeller.

Gerileme

Gerileme, yoğun kaygı veya doyumsuzluk karşısında kişinin bulunduğu gelişim düzeyinden daha erken ve basit bir dönemin davranışlarına dönmesidir. Kardeşi doğan çocuğun yeniden altını ıslatması ya da yetişkinin zorlanınca çocuk gibi ağlayıp bağırması örnektir.

Özdeşim Kurma

Özdeşim, kişinin güçlü, başarılı veya değerli gördüğü kişi ya da grubun özelliklerini benimseyerek kendini ona yakın hissetmesidir. Çocuğun doktor olan ebeveyninin rolünü oynaması veya öğrenci takım kazanımını kendi başarısı gibi yaşaması örnek olabilir.

Özdeşimde başkasının özelliği benliğe katılır; telafide kişi kendi başka alanındaki başarısıyla eksikliği dengeler.

Örnek - 16

Görselde I. kişi yöneticisine kızıp evde vazoyu kırmakta, II. kişi kendi kopya çekme isteğini arkadaşına yüklemekte, III. kişi saldırgan enerjisini kurallı dövüş sporuna yöneltmekte, IV. kişi başarısız olduğu dersten sonra müzikte başarı kazanmaktadır. Mekanizmalar sırasıyla hangileridir?

A) Yön değiştirme – yansıtma – yüceltme – telafi
B) Yansıtma – yön değiştirme – telafi – yüceltme
C) Bastırma – yadsıma – karşıt tepki – özdeşim
D) Mantığa bürüme – yansıtma – gerileme – telafi
E) Yön değiştirme – özdeşim – Polyannacılık – bastırma

Cevabı Göster

Öfkenin başka hedefe aktarılması yön değiştirme; kendi eğilimini başkasına yükleme yansıtma; dürtüyü onaylanan etkinliğe dönüştürme yüceltme; bir alandaki eksikliği başka başarıyla dengeleme telafidir.

Cevap: A

Ruh Sağlığı ve Normal–Normal Dışı Davranış

Ruh Sağlığı Nedir?

Ruh sağlığı, bireyin kendisi ve çevresiyle uyum içinde olması; duygu, düşünce ve davranışlarında görece tutarlı ve dengeli işleyiş gösterebilmesidir. Sağlık bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik boyutlarını birlikte içerir; ruh sağlığı yalnız “hastalığın yokluğu” değildir.

Her üzüntü, kaygı veya çatışma ruhsal bozukluk anlamına gelmez. Sağlıklı kişi de zorlanır; ayırıcı olan, tepkilerin yaşam koşullarıyla orantısı ve kişinin yeniden denge kurabilmesidir.

Ruhsal Denge ve Uyum

Ruhsal denge, duygu, düşünce ve davranışların birbirini bütünüyle çelişkisiz kılması değil, kişi ve çevre için işlevsel bir uyum oluşturmasıdır. İhtiyaçların tümünün her an karşılanması mümkün değildir; sağlıklı uyum, eksiklik ve değişimle esnek biçimde baş edebilmektir.

Sağlıklı Bireyin Özellikleri

Ruhsal yönden sağlıklı birey kendisini ve çevresini gerçekçi algılar, güçlü ve zayıf yönlerini kabul eder, davranışını kontrol edebilir, sorumluluklarını yerine getirir ve güç durumlarda yeni seçenekler üretebilir. Kendine güven, bağımsız girişim, geleceğe yönelik gerçekçi amaçlar belirleme, sevgi ve saygıya dayalı ilişkiler kurma da ruhsal uyumla ilişkili özelliklerdir.

Bu ölçütler kusursuzluk listesi değildir. Kişinin her özelliği her zaman en yüksek düzeyde göstermesi beklenmez; örüntü ve işlev birlikte değerlendirilir.

Dayanıklılık ve Sosyal Destek

Dayanıklılığı yüksek kişi yaptığı işin anlamını görebilir, yaşamındaki kontrol edilebilir alanlara yönelir ve zorluk karşısında yeniden örgütlenebilir. Aile, arkadaş, okul ve uzmanlardan gelen duygusal, bilişsel ve maddi destek bu kapasiteyi güçlendirir.

Empati ve Olumlu İletişim

Empati, karşıdakinin duygu ve düşüncelerini onun bakış açısından anlamak ve anladığını uygun biçimde ifade etmektir. Empatik iletişimde amaç hemen öğüt vermek, tanı koymak veya konuşmayı kendi deneyimine çevirmek değildir; kişinin anlaşılmış hissederek yaşantısını ifade edebilmesini sağlamaktır.

Hobilerin Koruyucu İşlevi

Zorunlu görevler dışındaki dinlendirici, eğlendirici ve geliştirici uğraşlar kaliteli zaman, beceri gelişimi, sosyal bağ ve duygu düzenleme sağlar. Hobiler geleneksel uygulamalarda meşguliyet terapisiyle ilişkilendirilir; ancak ciddi ve sürekli işlev kaybında profesyonel desteğin yerine geçmez.

Normal Davranışın Bağlama Bağlılığı

Normal davranışın değerlendirilmesinde yer, zaman, kültür ve durum dikkate alınır. Eğlence ortamında gülmek uygunken yas ortamında aynı şiddette kahkaha bağlama aykırı olabilir. Bu nedenle normal–normal dışı ayrımı salt “çoğunluk böyle yapıyor” ölçütüne indirgenemez.

Sıklık, Süre, Şiddet ve İşlev Kaybı

Bir davranışın seyrek görülmesi tek başına bozukluk kanıtı değildir. Değerlendirmede davranışın ne kadar sık, ne kadar uzun ve ne ölçüde şiddetli olduğu; eğitim, iş, öz bakım ve ilişkileri bozup bozmadığı incelenir. Zaman zaman titiz olmakla saatler süren tekrarlar yüzünden günlük yaşamı sürdürememek aynı değildir.

Örnek - 21

Görselde dört değerlendirme kartı “bağlama uygunluk”, “süreklilik”, “şiddet” ve “günlük işlev kaybı” olarak verilmiştir. Bir davranışın normal dışı sayılmasına ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisi bu dört ölçütle en uyumludur?

A) Toplumda az görülen her davranış bozukluktur.
B) Kişiyi rahatsız etmeyen davranış hiçbir koşulda değerlendirilemez.
C) Tek bir belirti görüldüğünde tanı kesinleşir.
D) Çoğunluğun onaylamadığı davranış doğrudan hastalıktır.
E) Davranışın bağlamı, devamlılığı, yoğunluğu ve yaşam işlevlerini bozma düzeyi birlikte incelenmelidir.

Cevabı Göster

Normal dışılık tek ölçüte bağlanamaz. Seyreklik veya toplumsal onaysızlık, süre ve belirgin işlev kaybı olmadan klinik sonuç vermek için yetersizdir.

Cevap: E

Uzman Değerlendirmesi ve Etiketleme

Psikolojik belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Tanı, birkaç belirtinin örüntüsü, süresi, şiddeti ve işlev etkisinin uzman tarafından değerlendirilmesini gerektirir. Gündelik gözlemle kişiyi “şizofren”, “narsist” veya “depresif” diye etiketlemek bilimsel ve etik değildir.

Normal Dışı Davranışlar ve Psikolojik Bozukluklar

Psikosomatik Bozukluklar

Psikosomatik bozukluklar, korku ve kaygı gibi psikolojik etkenlerle ilişkili bedensel yakınmaların görüldüğü durumlardır. Baş, sırt veya eklem ağrısı gibi belirtilerde ruhsal ve bedensel bulgular birlikte ele alınır; “psikolojik etken var” demek belirtinin gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Anksiyete ve Kaygı Bozuklukları

Anksiyete, nedeni açıkça bilinmeyebilen yoğun tedirginlik, endişe, bunaltı ve korku hâlidir. Tehdit karşısında orta düzey kaygı dikkati ve hazırlığı destekleyebilir; şiddet ve süre artıp günlük yaşamı sınırladığında bozukluk düzeyinde değerlendirilir.

Fobi

Fobi, belirli nesne veya durum karşısındaki mantık dışı ve yoğun korkudur. Koşullanma veya başkasının korkusunu gözleme yoluyla öğrenilebilir; kişi korkunun aşırılığını bilse bile kaçınma gösterebilir. Hafif ve işlevi bozmayan her korku fobi tanısı anlamına gelmez.

Panik Atak

Panik atak, aniden yükselen yoğun korku ve çaresizliğe çarpıntı, nefes darlığı, titreme, göğüste sıkıntı, kontrolü kaybetme veya ölüm korkusu gibi belirtilerin eşlik ettiği ataktır. Tek bir bedensel belirti panik atak sonucu vermez; belirtilerin birlikte ve yoğun görülmesi gerekir. Yeni atak beklentisi beklenti kaygısına ve kaçınmaya yol açabilir.

Depresyon

Depresyon, çökkün duygu durumu ile ilgi ve istek kaybının öne çıktığı; düşünme, konuşma, uyku, iştah ve davranışta değişimlerin eşlik edebildiği duygudurum bozukluğudur. Geçici üzüntüden farklı olarak belirtiler süreklilik gösterir ve yaşam kalitesini belirgin biçimde etkiler.

Biyolojik yatkınlık, stresli yaşam olayları, çözülmemiş çatışmalar ve düşünce örüntüleri birlikte etkili olabilir. Tek nedenli açıklama ve tek belirtiyle tanı yanlıştır.

Bipolar Bozukluk

Bipolar bozukluk, duygu durumunun mani ve depresyon dönemleri arasında değişebildiği bozukluktur. Mani döneminde aşırı neşe veya taşkınlık, çok konuşma, düşünce ve davranışta hızlanma, kendine aşırı güven; depresif dönemde çökkünlük, yavaşlama ve ilgi kaybı görülebilir.

Kişilik Bozukluklarının Genel Ölçütü

Kişilik bozukluklarında, kişinin yaşadığı toplumun beklentilerinden belirgin biçimde sapan, katı, yaygın ve sürekli davranış örüntüleri söz konusudur. Zaman zaman kuşkucu, çekingen, bencil veya titiz olmak yeterli değildir; örüntünün ilişkileri ve günlük yaşamı bozması gerekir.

Paranoid ve Şizoid Kişilik Bozuklukları

Paranoid örüntüde geçerli kanıt olmadan aldatılma, izlenme veya zarar görme kuşkusu; güvensizlik ve gerginlik öne çıkar. Şizoid örüntüde duygusal tepkisizlik, sosyal ilişkilerden uzaklık, yalnızlık ve tekdüze duygulanım belirgindir. Paranoid kişi başkalarının niyetini tehdit olarak yorumlarken, şizoid kişi ilişkiye sınırlı ilgi gösterir.

Antisosyal ve Narsistik Kişilik Bozuklukları

Antisosyal örüntüde başkalarının haklarını önemsememe, sorumsuzluk, aldatma, saldırganlık ve toplumsal kuralları ihlal; narsistik örüntüde kendini üstün ve özel görme, hayranlık bekleme, başkalarını çıkarı için kullanma ve empati sınırlılığı öne çıkar. Her iki örüntüde empati sorunu görülebilir; ayırıcı vurgu antisosyalde hak ihlali, narsistikte üstünlük ve hayranlık gereksinimidir.

Obsesif-Kompulsif ve Bağımlı Kişilik Bozuklukları

Obsesif-kompulsif örüntüde ayrıntı, düzen, kural ve kontrolle aşırı uğraş; yinelenen düşünce ve davranışlar öne çıkabilir. Bağımlı örüntüde destek almadan karar verememe, onayı kaybetme korkusuyla isteklerini söyleyememe ve ayrılık kaygısı belirgindir.

Şizofreni

Şizofreni, düşünce, algı, duygu ifadesi ve davranışın örgütlenmesini etkileyebilen ciddi bir psikolojik rahatsızlıktır. Halüsinasyon, konuşmada düzensizlik, kişinin kendi oluşturduğu dünyayı gerçek sayması, hareket değişiklikleri ve öz bakımda bozulma görülebilir. Genetik yatkınlıkla çevresel ve sosyal tetikleyiciler birlikte etkili olabilir.

Halüsinasyon tek başına şizofreni tanısı koydurmaz; ateşli hastalık veya ilaç etkisi gibi başka nedenler de değerlendirilir. Tanı için belirtilerin örüntüsü, devam süresi ve yaşam işlevlerini bozması uzmanlarca incelenir.

Psikolojik Destek Yaklaşımları

Psikolojik Desteğin Temel İlkeleri

Psikolojik destek, ruhsal sorunların uzman tarafından değerlendirilmesi ve uygun yöntemlerle ele alınmasıdır. Destek veren uzman ile danışan arasında güven kurulması sürecin temelidir. Gereksinime göre psikoterapi ile ilaç tedavisi birlikte uygulanabilir; yaklaşım seçimi belirtiye, kişiye ve uzman değerlendirmesine bağlıdır.

Biyomedikal Yaklaşım

Biyomedikal yaklaşım, psikolojik rahatsızlıkların biyolojik etkenlerine ve psikoaktif ilaçların kullanımına ağırlık verir. Uzman belirti ve bulgulara göre tanı ve tıbbi tedavi planlar; danışanın iş birliği iyileşme sürecinin parçasıdır.

Psikanalitik Yaklaşım

Psikanalitik yaklaşım, bastırılmış anı, istek ve bilinç dışı çatışmaların belirtilere yol açabileceğini savunur. Serbest çağrışım, rüya yorumu ve dil sürçmelerinin analiziyle kişinin geçmiş yaşantılarının bugünkü davranışına etkisini fark etmesi ve içgörü kazanması amaçlanır.

Bilişsel Yaklaşım

Bilişsel yaklaşım, sorunların sürmesinde işlevsiz düşünce, inanç ve şemaların rolünü vurgular. Aaron Beck’in yaklaşımında “Asla başaramam.” gibi mutlak ve olumsuz otomatik düşünceler fark edilir, kanıtları sınanır ve daha gerçekçi düşünceler geliştirilir; düşünce değiştikçe duygu ve davranışın da değişmesi beklenir.

Davranışçı Yaklaşım

Davranışçı yaklaşım, gözlenebilir uyumsuz davranışların öğrenildiğini ve öğrenme ilkeleriyle değiştirilebileceğini savunur. Olumlu pekiştirme, biçimlendirme, model alma, söndürme ve sistematik duyarsızlaştırma gibi tekniklerle uyumsuz davranışın yerine işlevsel davranış kazandırılır.

Fobide korkulan uyarana kontrollü ve aşamalı yaklaşmayı gevşemeyle birleştiren sistematik duyarsızlaştırma, davranışçı mantığın tipik örneğidir.

Hümanistik Yaklaşım

Hümanistik yaklaşım, insanın biricikliğini, öznel yaşantısını ve kendini değiştirme kapasitesini merkeze alır. “Hasta” yerine “danışan” sözcüğünü kullanır; empatik, yargılamayan dinleme, içtenlik ve kişiye saygı temel koşullardır. Amaç uzmanın hazır çözüm dayatması değil kişinin kendi yaşantısını fark edip gelişme gücünü kullanmasıdır.

Varoluşçu Yaklaşım

Varoluşçu yaklaşım, yaşamın anlamı, özgür seçim, sorumluluk ve şimdiki varoluş üzerinde durur. Kişinin seçimlerinin sonuçlarını üstlenmesi, kendi değerleriyle anlamlı bir yaşam yönü kurması ve değişme kapasitesini fark etmesi amaçlanır.

Örnek - 27

Görselde I. kartta serbest çağrışım ve rüya, II. kartta aşamalı maruz bırakma ve pekiştirme, III. kartta yargılamadan empatik dinleme, IV. kartta yaşamın anlamı ve seçim sorumluluğu yer almaktadır. Yaklaşımlar sırasıyla hangileridir?

A) Bilişsel – biyomedikal – varoluşçu – hümanistik
B) Davranışçı – psikanalitik – bilişsel – biyomedikal
C) Psikanalitik – bilişsel – davranışçı – hümanistik
D) Biyomedikal – davranışçı – psikanalitik – bilişsel
E) Psikanalitik – davranışçı – hümanistik – varoluşçu

Cevabı Göster

Serbest çağrışım bilinç dışını inceleyen psikanalitik; maruz bırakma ve pekiştirme öğrenme temelli davranışçı; empatik kabul hümanistik; anlam ve sorumluluk ise varoluşçu yaklaşıma aittir.

Cevap: E