AYT TRABLUSGARP VE BALKAN SAVAŞLARI

AYT Trablusgarp ve Balkan Savaşları konu anlatımı kapsamında savaşların nedenleri, tarafları, askerî ve diplomatik gelişmeleri, antlaşmalar, toprak kayıpları, göçler ve Osmanlı fikir hayatına etkileri işlenecektir.
AYT tarih konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

XX. Yüzyıl Başında Osmanlı Devleti ve İtalya

Sömürgecilik Rekabetinden Trablusgarp’a

XX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti askerî, mali ve siyasi sorunlarla uğraşırken Avrupa devletleri Afrika’nın paylaşımını büyük ölçüde tamamlamıştı. Siyasi birliğini 1870’te tamamlayan İtalya, sömürgecilik yarışına geç katıldığı için yakın ve savunulması güç Osmanlı toprağı Trablusgarp’a yöneldi. Bölgenin İtalya’ya coğrafi yakınlığı, ham madde ve pazar beklentisi, Osmanlı merkezinden uzaklığı ve güçlü bir donanmayla desteklenememesi işgal hesabını kolaylaştırdı.

İtalya saldırıdan önce diplomatik yalnızlığını azaltmaya çalıştı. Büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlandı; 1909 Racconigi düzenlemesiyle Rusya’nın Trablusgarp üzerindeki İtalyan beklentisine karşı çıkmamasını sağladı. Böylece savaş yalnız iki devletin askerî kapasitesini değil, büyük devletlerin Osmanlı toprağı üzerindeki pazarlıklarını da yansıttı. İtalya 28 Eylül 1911’de verdiği ültimatomdan sonra 29 Eylül’de savaş ilan etti.

Trablusgarp’a Düzenli Ordu Gönderilememesi

Kara ve Deniz Yolundaki Stratejik Engel

Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’la doğrudan kara bağlantısı yoktu. Kara yolunun Mısır’dan geçmesi gerekiyordu; Mısır ise 1882’den beri İngiliz işgali altındaydı ve İngiltere düzenli Osmanlı birliklerinin geçişine izin vermedi. Deniz yolunda ise İtalyan donanması üstün durumdaydı; Osmanlı donanması açık denizde büyük bir sevkiyatı koruyacak güçte değildi. Bu iki engel, merkezî ordunun bölgeye toplu biçimde ulaştırılmasını imkânsızlaştırdı.

Devlet doğrudan büyük bir kuvvet gönderemeyince çözüm, gönüllü subayların gizlice bölgeye geçmesi ve yerel halkı örgütlemesi oldu. Bu tercih savaşın niteliğini düzenli orduların cephe savaşından, yerel direniş ve hareketli savunmaya çevirdi. Dolayısıyla Osmanlı’nın Trablusgarp’taki mücadele biçimi askerî güç yetersizliğinin pasif sonucu değil, ulaştırma sorununun doğurduğu örgütsel bir uyarlamaydı.

I deniz gücü yetersizliğini, II İngiliz denetimindeki Mısır nedeniyle kapanan kara yolunu, III gönüllü subayların yerel direnişi örgütlemesini temsil eder.

Gönüllü Subaylar, Yerel Direniş ve Savaşın Genişlemesi

Derne, Tobruk, Bingazi ve İtalyan Baskısı

Mustafa Kemal gazeteci Şerif Bey kimliğiyle bölgeye geçti; Derne ve Tobruk’ta yerel kuvvetleri örgütledi. Enver Bey Bingazi’de, Fethi Bey ve başka gönüllü subaylar farklı bölgelerde görev aldı. Bu mücadele Mustafa Kemal’in katıldığı ilk savaş olarak kabul edilir; düzenli ordu desteği sınırlıyken halkı savunma çevresinde birleştirmesi, teşkilatçılık ve inisiyatif tecrübesini güçlendirdi. Direniş, İtalya’nın kıyıda elde ettiği üstünlüğü iç kesimlerde kolayca siyasi denetime çevirmesini engelledi.

İtalya beklediği hızlı sonucu alamayınca baskıyı Trablusgarp dışına taşıdı: Çanakkale Boğazı’nı ablukaya aldı, Rodos ve On İki Ada’yı işgal etti. Savaşta keşif ve bombardıman amacıyla uçak kullanılması, hava gücünün savaş alanındaki ilk uygulamalarından biri oldu. Ancak teknolojik üstünlük tek başına yerel direnişi sona erdiremedi; İtalya’nın savaşı genişletmesi Osmanlı yönetimini farklı cephelerde baskı altına alma stratejisiydi.

Uşi Antlaşması ve Trablusgarp Savaşı’nın Sonuçları

Kuzey Afrika’daki Egemenliğin Sona Ermesi

Balkanlarda savaş tehlikesinin yaklaşması, Osmanlı Devleti’nin aynı anda iki uzak bölgede mücadele yürütmesini güçleştirdi. Bunun üzerine Osmanlı Devleti ile İtalya 18 Ekim 1912’de Ouchy’de Uşi Antlaşması’nı imzaladı. Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı; böylece Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki siyasi egemenliği sona erdi. Trablusgarp Müslümanlarının dinî bakımdan halifeye bağlılığının sürmesi, siyasi hâkimiyet kaybedilirken kültürel-dinî bağın korunmaya çalışıldığını gösterir.

Uşi Antlaşması’nın 2. maddesi, tarafların subay, asker ve sivil görevlilerini geri çağırmasını öngördü. Osmanlı Devleti bu görevlileri Trablusgarp ve Bingazi’den, İtalya ise işgal ettiği Ege adalarından çekecekti. İtalyan görevlilerin adalardan fiilen ayrılması, Osmanlı görevlilerinin Trablusgarp ve Bingazi’den ayrılmasından hemen sonrasına bağlandı; antlaşmada Balkan Savaşları’nın sona ermesini bekleme koşulu yer almadı. Buna rağmen İtalya, Osmanlı görevlilerinin Libya’dan çekilmediğini öne sürerek adaları geri vermedi; Rodos ve On İki Ada’daki işgal Balkan Savaşları sırasında da sürdü. Antlaşmada İtalya’nın kapitülasyonların kaldırılması konusunda Osmanlı’ya yardım etmesi de yer aldı. Sonuçta Trablusgarp kaybı, İtalya’nın sömürge elde etmesi kadar Osmanlı’nın çok cepheli baskı altında diplomatik öncelik belirlemek zorunda kalmasının ürünüdür.

Balkan İttifakı ve I. Balkan Savaşı’nın Nedenleri

Milliyetçilik, Panslavizm ve Makedonya Rekabeti

Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik, Balkan uluslarının bağımsızlık ve toprak genişletme isteklerini güçlendirmişti. Rusya Panslavizm politikasıyla Slav toplulukları üzerinde nüfuz kurmak, Boğazlara ve sıcak denizlere yaklaşmak istiyordu. Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’ta zorlanması Balkan devletlerine merkezî gücün zayıfladığı izlenimini verdi. Makedonya üzerindeki Bulgar, Sırp ve Yunan rekabeti sürse de ortak Osmanlı karşıtlığı geçici iş birliği zemini yarattı.

Rusya’nın desteğiyle Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ arasında Balkan İttifakı kuruldu. İttifak devletleri Osmanlı’dan Makedonya’da Hristiyanlar lehine ıslahat istedi; talebin reddedilmesinden sonra ilk savaş ilanını 8 Ekim 1912’de Karadağ yaptı. Balkan ittifakının hedefi Osmanlı’yı Balkanlardan çıkarmaktı; ancak elde edilecek toprakların paylaşımı konusunda ortak ve kalıcı bir düzen kurulamamıştı. Bu çelişki II. Balkan Savaşı’nın temelini hazırladı.

I. Balkan Savaşı’nın Gelişimi ve Toprak Kayıpları

Makedonya’dan Çatalca’ya Hızlı Çözülme

Bulgar kuvvetleri Doğu Trakya’da ilerleyerek Edirne, Kırklareli ve Lüleburgaz’ı aldı; Çatalca hattına kadar yaklaştı. Sırp, Bulgar ve Karadağ kuvvetleri Makedonya’da ilerlerken Yunanistan Selanik’i ve Ege adalarının büyük bölümünü işgal etti. Osmanlı Devleti kısa sürede birden çok cephede geri çekildi. Bu gelişmeler, Balkan ittifakının sayısal ve coğrafi baskısıyla Osmanlı ordusundaki hazırlık sorunlarının birleştiğini gösterir.

Arnavutluk 28 Kasım 1912’de bağımsızlığını ilan etti. Osmanlı Devleti ile kara bağlantısı kesilen Arnavutluk’un ayrılması, Osmanlı’nın Balkanlardaki hâkimiyet alanını daha da daralttı. Büyük devletler çatışmanın yayılmasını ve güç dengesini denetlemek için Londra’da konferans topladı. Böylece savaşın askerî sonucu, bölge devletlerinin kararları kadar Avrupa diplomasisinin müdahalesiyle de şekillendi.

Osmanlı Yenilgisinin Nedenleri ve Bâb-ı Âli Baskını

Askerî Hazırlıksızlık ile Siyasi Kutuplaşma

I. Balkan Savaşı’nın kaybedilmesi yalnız karşı tarafın sayısal gücüyle açıklanamaz. Savaş öncesinde on binlerce eğitimli askerin terhis edilmesi, seferberlik ve ikmal aksaklıkları, orduda mektepli-alaylı çekişmesi, subaylar arasındaki particilik ve komuta birliğinin zayıflaması belirleyici oldu. Dört devlete karşı geniş bir alanda savaşılması ve Balkan devletlerinin dış destek bulması bu iç sorunların etkisini büyüttü.

Yenilgiden Kâmil Paşa Hükûmetini sorumlu tutan İttihat ve Terakki, Londra görüşmeleri sürerken 23 Ocak 1913’te Bâb-ı Âli Baskını’nı gerçekleştirdi. Hükûmet istifa etti ve İttihat ve Terakki devlet yönetimindeki etkisini kesinleştirdi. Böylece dış savaşta alınan yenilgi bir iç iktidar değişikliğini hızlandırdı; askerî başarısızlık ile siyasi darbe arasında doğrudan bir neden-sonuç bağı oluştu.

Londra Antlaşması ve I. Balkan Savaşı’nın Sonuçları

Midye-Enez Hattı, Ege Adaları ve Arnavutluk

30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması Osmanlı Devleti ile Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ arasında imzalandı. Osmanlı-Bulgar sınırı Midye-Enez hattı oldu; Edirne, Kırklareli, Dedeağaç ve bu hattın batısındaki geniş topraklar Osmanlı egemenliğinden çıktı. Yunanistan Selanik, Güney Makedonya ve Girit’i; Sırbistan Orta ve Kuzey Makedonya’yı aldı. Arnavutluk ile Ege adalarının geleceğine büyük devletlerin karar vermesi kabul edildi.

Antlaşma Osmanlı’nın Rumeli’deki egemenliğini Doğu Trakya’nın dar bir bölümüne çekti; Ege’deki hâkimiyetini büyük ölçüde sona erdirdi. Kaybedilen bölgelerde kalan Türkler azınlık durumuna düştü ve Balkan Türkleri sorunu doğdu. Anadolu’ya yoğun göçler nüfus yapısını değiştirdi, barınma, üretim ve iskân sorunları oluşturdu. Arnavutluk’un ayrılması Osmanlıcılık düşüncesinin çözülmeyi önleyemediğini; Müslüman bir topluluğun ayrılması ise İslamcılığın da birleştirici sınırlarını gösterdi. Buna karşılık Türkçülük güç kazandı.

II. Balkan Savaşı ve Edirne’nin Geri Alınması

Dünkü Müttefiklerin Bulgaristan’a Yönelmesi

I. Balkan Savaşı sonunda Bulgaristan’ın Makedonya ve Trakya’da geniş toprak elde etmesi Sırbistan ve Yunanistan’ı rahatsız etti. Bulgaristan’ın 29 Haziran 1913’te eski müttefiklerine saldırmasıyla paylaşım anlaşmazlığı açık savaşa dönüştü. Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ’a I. Balkan Savaşı’nda yer almayan Romanya da katıldı. Böylece ilk savaşta Osmanlı’ya yönelen ittifak, ikinci savaşta Bulgaristan’a karşı yeniden kuruldu.

Osmanlı Devleti Bulgaristan’ın birden çok cephede sıkışmasından yararlanarak Midye-Enez hattını geçti; Edirne ve Kırklareli’ni geri aldı. Enver Bey’in adı Edirne’nin geri alınmasıyla öne çıktı. Bu gelişme I. Balkan Savaşı’nın bütün kayıplarının giderildiği anlamına gelmez: Osmanlı yalnız Doğu Trakya’nın bir bölümünü geri kazanmış, Makedonya ve Batı Trakya’nın büyük kısmı ile Ege adaları üzerindeki kayıpları sürmüştür.

I numaralı panel Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı ortak hareketini, II numaralı panel Bulgaristan’ın eski müttefikleri ve Romanya tarafından çevrilmesini; alttaki kale sahnesi Osmanlı’nın Edirne’yi geri alma fırsatını gösterir.

Bükreş ve Balkan Devletleriyle Yapılan Antlaşmalar

Sınırlar ile Azınlık Haklarının Yeniden Düzenlenmesi

Bulgaristan’ın yenilgisi üzerine Balkan devletleri 10 Ağustos 1913’te Bükreş Antlaşması’nı imzaladı. Osmanlı Devleti bu antlaşmanın tarafı değildi. Bulgaristan I. Balkan Savaşı’nda kazandığı alanların önemli bölümünü kaybetti: Güney Dobruca Romanya’ya; Manastır, Üsküp ve Priştine Sırbistan’a; Serez, Drama ve Selanik Yunanistan’a bırakıldı. Bu paylaşım Bulgaristan’da revizyon isteğini güçlendirdi ve ülkenin I. Dünya Savaşı’ndaki tercihlerine zemin hazırladı.

Osmanlı Devleti Balkan devletleriyle ayrı antlaşmalar yaptı. Bulgaristan’la 29 Eylül 1913 tarihli İstanbul Antlaşması’nda Meriç Nehri sınır kabul edildi; Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı’da kaldı, Dedeağaç Bulgaristan’a bırakıldı ve Bulgaristan Türklerinin hakları düzenlendi. Kavala ise daha önce, 10 Ağustos 1913 tarihli Bükreş Antlaşması’yla Yunanistan’da kalmıştı. Yunanistan’la 14 Kasım 1913 Atina Antlaşması’nda Yanya, Selanik ve Girit’in Yunanistan’a ait olduğu kabul edildi, Ege adalarının geleceği büyük devletlere bırakıldı ve Yunanistan’daki Türklerin hakları güvence altına alındı. Sırbistan’la ortak sınır kalmamasına rağmen 13 Mart 1914’te imzalanan İstanbul Antlaşması, Sırbistan’da kalan Türk ve Müslümanların haklarını düzenledi.

Balkan Savaşlarının Toplumsal ve Fikirsel Sonuçları

Göç, Azınlıklar ve Kimlik Siyaseti

Balkan Savaşları sonunda Osmanlı Devleti Balkanlardaki topraklarının büyük bölümünü, milyonlarca nüfusu ve önemli üretim-ticaret merkezlerini kaybetti. Yeni sınırların dışında kalan Türk ve Müslüman topluluklar azınlık durumuna düştü; güvenlik kaygıları ve baskılar Anadolu’ya kitlesel göçleri hızlandırdı. Göçmenlerin iskânı, barınması, üretime katılması ve sağlık sorunları devletin savaş koşullarındaki mali yükünü artırdı. Buna karşılık Anadolu’nun demografik yapısı daha Türk ve Müslüman ağırlıklı hâle geldi.

Savaşların siyasi psikolojisi de kalıcı oldu. Çok milletli imparatorluğu eşit vatandaşlık temelinde bir arada tutmayı amaçlayan Osmanlıcılık ağır darbe aldı; Arnavutluk’un ayrılması din birliğinin tek başına devlet bütünlüğünü koruyamayacağını gösterdi. Türkçülük ve millî iktisat arayışları güçlenirken ordunun siyasete karışmasının doğurduğu sonuçlar daha açık görüldü. Subay kuşağı, kısa sürede yaşanan toprak kaybı ve göç felaketini I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele yıllarına taşıdı.

Trablusgarp ile Balkan Savaşlarını Karşılaştırma

1911–1913 Kriz Zinciri ve I. Dünya Savaşı’na Miras

Trablusgarp Savaşı bir Avrupa devletinin sömürgeci saldırısıydı; Osmanlı’nın uzak bir eyalete asker ulaştıramaması gönüllü subaylar ve yerel direniş yöntemini öne çıkardı. I. Balkan Savaşı ise komşu Balkan devletlerinin ittifak hâlinde Osmanlı’yı Rumeli’den çıkarma girişimiydi; düzenli orduların geniş cephelerdeki savaşı ve Osmanlı ordusunun iç sorunları belirleyici oldu. II. Balkan Savaşı ise ortak düşmana karşı ittifakın toprak paylaşımı yüzünden çözülmesiyle doğdu; Osmanlı bu çatışmadan sınırlı toprak kazanımı sağladı.

Bu savaşlar birbirinden kopuk değildir. Trablusgarp’taki güçlük Osmanlı’nın zayıflığını Balkan devletlerine gösterdi; Balkan Savaşı tehlikesi Uşi barışını hızlandırdı; Balkan yenilgisi Bâb-ı Âli Baskınıyla iç iktidarı değiştirdi. Toprak paylaşımından memnun olmayan Bulgaristan’ın revizyon isteği, Osmanlı’nın kayıpları geri alma arzusu, milliyetçilik, büyük devlet rekabeti ve yoğun silahlanma 1914 öncesi Avrupa gerilimini artırdı. Balkan Savaşları I. Dünya Savaşı’nın tek nedeni değildir; fakat bölgesel kutuplaşmayı, rövanş isteğini ve insanî yıkımı derinleştiren önemli bir basamaktır.