AYT güdülenme, duygular, bilinç ve sosyal psikoloji konu anlatımı kapsamında ihtiyaçtan davranışa uzanan güdülenme süreci, Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi, duyguların işlevi ve denetimi, bilinç durumları, sosyal biliş, tutumlar ve sosyal etki ayrıntılı biçimde işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Güdülenme
İhtiyaç, Dürtü, Güdü, Davranış ve Doyum Döngüsü
Güdülenme, organizmayı bir amaca yönelten, davranışı başlatan ve sürdürülmesine enerji sağlayan süreçtir. Süreç çoğu kez bir ihtiyacın, yani eksiklik durumunun ortaya çıkmasıyla başlar. İhtiyacın organizmada oluşturduğu fizyolojik ya da psikolojik gerilim dürtü; bu gerilimi belirli bir hedefe yönelten güç güdü; hedefe ulaşmak için yapılan etkinlik davranış; ihtiyacın giderilmesiyle gerilimin azalması ise doyum olarak adlandırılır.
Susuzluk ihtiyacı bedensel gerilim oluşturur, kişi su aramaya yönelir, su içer ve rahatlar. Ancak bütün güdülenmeler bu kadar kısa ve doğrusal değildir. Birden fazla ihtiyaç aynı davranışı besleyebilir; aynı ihtiyaç da kültür, öğrenme ve erişilebilir seçeneklere göre farklı davranışlarla giderilebilir. Bu nedenle güdü, yalnız eksiklik değil, hedefe yönelmiş örgütleyici güç olarak düşünülmelidir.
Şemada ihtiyaç ile başlayan gerilimin hedefe yönelik davranışı harekete geçirdiği, doyumun gerilimi azalttığı ve yeni bir ihtiyaç ortaya çıktığında döngünün yeniden başlayabildiği görülür.
B) Dürtü – ihtiyaç – pekiştirme
C) İhtiyaç – dürtü – doyum
D) Doyum – güdü – ihtiyaç
E) Davranış – dürtü – ödül
Güdülenmiş Davranışın Özellikleri
Güdülenmiş davranış amaca yöneliktir, organizmayı harekete geçirir, enerji ve süreklilik kazandırır. Kişi amaca hizmet eden uyarıcılara karşı daha seçici olur; aç birinin yiyecek kokusunu çabuk fark etmesi buna örnektir. Güdü güçlendikçe çaba artabilir, fakat aşırı gerilim dikkat dağınıklığı ve performans düşüşü de yaratabilir.
Bir davranışın uzun sürmesi tek başına güçlü güdülenme kanıtı değildir; zorunluluk, alışkanlık veya dış baskı da davranışı sürdürebilir. Güdüyü anlamak için davranışın hedefi, davranışı başlatan koşullar ve sonuç sonrası gerilim değişimi birlikte değerlendirilir.
B) Yalnız reflekslere dayanma
C) Her durumda gerilimi artırma
D) Dış uyarıcılardan bağımsız olma
E) Bilinç dışı çatışmayı bütünüyle kaldırma
İçsel ve Dışsal Güdülenme
İçsel güdülenme, davranışın merak, gelişme, ustalaşma veya etkinlikten alınan doyum nedeniyle yapılmasıdır. Dışsal güdülenme ise not, para, ödül, takdir kazanma ya da yaptırımdan kaçınma gibi davranışın dışındaki sonuçlara dayanır. Bir öğrenci problemi çözmekten zevk aldığı için de yüksek not almak için de çalışabilir; iki kaynak aynı anda bulunabilir.
Davranışın dışarıdan gözlenen biçimi güdünün türünü tek başına göstermez. Ayrım, davranışı sürdüren temel nedene göre yapılır. Dışsal ödüller kısa vadede davranış sıklığını artırabilir; ancak kişinin zaten severek yaptığı bir etkinlik yalnız ödüle bağlandığında içsel ilgi her koşulda artacak diye bir kural yoktur.
B) Birinci dışsal, ikinci içsel güdülenmiştir.
C) Belge beklentisi fizyolojik dürtüdür.
D) İçsel güdülenmede hedef bulunmaz.
E) Aynı davranış birincide içsel, ikincide dışsal güdülenmeye dayanabilir.
Doğuştan Gelen Fizyolojik ve Uyarıcı Kaynaklı Güdüler
Fizyolojik güdüler açlık, susuzluk, dinlenme, beden ısısını koruma ve oksijen gereksinimi gibi yaşamsal düzenlemelerle ilişkilidir. Doğuştan bir temele sahip olsalar da giderilme biçimleri öğrenme ve kültürden etkilenir: açlık evrenseldir, fakat hangi yiyeceğin ne zaman ve nasıl tüketileceği kültüre göre değişebilir.
Organizma yalnız eksikliği azaltmaya değil, uygun düzeyde uyarılmaya da yönelir. Merak, çevreyi araştırma, yenilik arama ve etkinlikte bulunma gibi uyarıcı kaynaklı güdüler doğrudan açlık ya da susuzlukla açıklanamaz. Çok az uyarıcı sıkıntı ve arayışa, çok yoğun uyarıcı kaçınmaya yol açabilir.
Öğrenilmiş Sosyal Güdüler
Sosyal güdüler başarı, güç, saygınlık, aidiyet, kabul görme ve statü kazanma gibi toplum içinde öğrenilip biçimlenen yönelimlerdir. Biyolojik bir eksikliği doğrudan gidermek zorunda değildirler; aile, okul, akran grubu ve kültürel değerler hangi hedeflerin önemli sayılacağını etkiler.
Aynı kültürde bile sosyal güdülerin gücü kişiden kişiye değişebilir. Başarı güdüsü yüksek kişi ulaşılabilir ama emek isteyen hedefleri seçebilir; aidiyet güdüsü baskın kişi grup ilişkilerini önceleyebilir. Bir davranışın sosyal güdüye dayanması onun bilinçli, doğru veya yararlı olduğunu otomatik olarak göstermez.
B) Açlık doğuştan temelli fizyolojik; derece hedefi öğrenilmiş sosyal güdüdür.
C) Başarı güdüsü bilinçsiz refleks, açlık dışsal ödüldür.
D) Fizyolojik güdüler kültürden hiçbir biçimde etkilenmez.
E) Sosyal güdüler doyuma ulaşamaz.
Pekiştirme, Ödül ve Ceza Ayrımı
Pekiştirme, bir davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını artıran sonuçtur. Hoş bir uyaranın verilmesi olumlu pekiştirme, rahatsız edici bir uyaranın davranıştan sonra kaldırılması olumsuz pekiştirmedir. “Olumsuz” sözcüğü ceza anlamına gelmez; iki pekiştirme türünde de davranış güçlenir.
Ceza davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmayı amaçlayan sonuçtur. Ödül gündelik dilde hoş sonuç anlamına gelir; fakat teknik olarak bir sonuç ancak davranışı artırıyorsa pekiştirici işlev görür. Aynı sonuç farklı kişilerde veya koşullarda farklı etki yaratabileceğinden, işlev davranışın sonraki sıklığına bakılarak belirlenir.
B) Olumsuz ceza; çünkü davranış azalmıştır.
C) İçsel güdülenme; çünkü ödül yoktur.
D) Olumsuz pekiştirme; çünkü rahatsız edici uyaranın kalkması davranışı artırmıştır.
E) Sönme; çünkü uyarıcı tamamen yok olmuştur.
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi
Hiyerarşinin İşleyiş Mantığı
Maslow, insan ihtiyaçlarını alt düzeydeki eksiklik gereksinimlerinden gelişme ve kendini gerçekleştirme yönündeki üst ihtiyaçlara doğru düzenlemiştir. Bu modelde yedi gereksinim düzeyi; fizyolojik, güvenlik, ait olma–sevgi, saygınlık, bilme–anlama, estetik ve kendini gerçekleştirme olarak sıralanır. Alt ihtiyaçlar belirli ölçüde karşılandıkça üst basamakların güdüleyici gücü artar.
Hiyerarşi mekanik bir merdiven değildir. Alt basamağın yüzde yüz tamamlanması gerekmez; insanlar kültür, değer, yaşam koşulu ve kişisel amaçlar nedeniyle üst bir gereksinimi alt basamak tam karşılanmadan da izleyebilir. Kuramın ana fikri, karşılanmayan ihtiyacın davranış üzerinde daha baskın hâle gelmesidir.
Piramidin altından üstüne çıkıldıkça yaşamsal eksikliklerin giderilmesinden bilgi, güzellik ve potansiyeli gerçekleştirme gibi gelişme gereksinimlerine geçilir.
B) İnsan davranışını yalnız fizyolojik dürtüler açıklar.
C) Görece karşılanan alt ihtiyaçlardan sonra üst ihtiyaçlar daha belirginleşebilir; ancak sıra katı ve istisnasız bir yasa değildir.
D) Kendini gerçekleştirme dış ödüllerle aynı anlama gelir.
E) Bütün insanlar aynı anda aynı basamakta bulunur.
Fizyolojik ve Güvenlik İhtiyaçları
Fizyolojik ihtiyaçlar beslenme, su, uyku, solunum ve beden dengesini koruma gibi yaşamın sürmesiyle doğrudan bağlantılıdır. Güvenlik ihtiyacı tehlikeden korunma, istikrar, barınma, düzen ve geleceğe ilişkin öngörülebilirlik arayışıdır. Güvenlik yalnız fiziksel korunma değil, kişinin yaşam koşullarını güvenilir bulmasını da içerir.
Uzun süre aç kalan kişinin estetik tercihlerden önce yiyeceğe yönelmesi alt basamağın baskınlığını gösterir. Buna karşılık karnı tok olduğu hâlde sürekli tehdit altında yaşayan bireyin güvenli ortam araması, fizyolojik doyumun bütün gereksinimleri ortadan kaldırmadığını gösterir.
Ait Olma–Sevgi ve Saygınlık İhtiyaçları
Ait olma ve sevgi, yakın ilişkiler kurma, kabul edilme, bir gruba bağlanma, sevme ve sevilme gereksinimidir. Saygınlık ise yeterli ve değerli hissetme, başarı, öz saygı, başkalarınca tanınma ve takdir edilme yönelimlerini kapsar. Bir gruba dâhil olmak ait olma; grup içinde yetkinliğinin tanınmasını istemek saygınlıktır.
Bu iki düzey sık karıştırılır. Arkadaş edinme ve yalnızlıktan kurtulma ilişki kurmaya; başarı belgesi, sorumluluk ve yetkinlik duygusu değer görmeye ilişkindir. Başkalarının takdiri saygınlığın tek boyutu değildir; öz saygı ve yeterlik duygusu da önemlidir.
B) Ait olma ve sevgi – saygınlık
C) Estetik – bilme ve anlama
D) Saygınlık – ait olma ve sevgi
E) Kendini gerçekleştirme – güvenlik
Bilme–Anlama ve Estetik İhtiyaçları
Bilme ve anlama ihtiyacı merak etme, araştırma, açıklama bulma ve dünyayı tutarlı biçimde kavrama çabasıdır. Estetik ihtiyaç güzellik, uyum, düzen ve biçimsel bütünlük arayışıdır. Bir problemin nedenini çözmeye çalışmak bilişsel; çalışma ortamını uyumlu ve güzel düzenlemek estetik yönelime örnektir.
Bu ihtiyaçlar yalnız mesleki zorunlulukla açıklanmaz. Kişi herhangi bir ödül beklemeden öğrenmek veya estetik bir eser üretmek isteyebilir. Bununla birlikte aynı etkinlik birden çok basamağı karşılayabilir; kitap okumak bilgi edinme, aidiyet ve saygınlıkla birlikte işlev görebilir.
Kendini Gerçekleştirme ve Kendini Gerçekleştiren Birey
Kendini gerçekleştirme, kişinin sahip olduğu yetenek ve potansiyeli kendi değerleri doğrultusunda mümkün olan en yetkin biçimde kullanmasıdır. Başkalarının kalıbına uymaktan çok, kişinin olabileceği şeyi olmaya yönelmesini anlatır. Tek bir meslek, ün veya kusursuzlukla eş anlamlı değildir.
Kendini gerçekleştiren birey; gerçekliği daha nesnel değerlendirebilen, kendini ve başkalarını kabul eden, özerk, yaratıcı, problem merkezli, demokratik değerlere açık ve amaçlı ilişkiler kurabilen kişi olarak betimlenir. Bu özellikler değişmez bir kontrol listesi değil, gelişme yönelimini açıklayan niteliklerdir.
I. Güvenli barınma arama, II. Bir araştırmanın nedenini açıklama, III. Yakın bir arkadaş grubuna katılma, IV. Özgün yeteneklerini değerleriyle uyumlu bir esere dönüştürme durumlarının doğru eşleştirmesi hangisidir?
B) Saygınlık – güvenlik – bilme – ait olma
C) Güvenlik – saygınlık – estetik – fizyolojik
D) Ait olma – bilme – güvenlik – saygınlık
E) Güvenlik – bilme ve anlama – ait olma ve sevgi – kendini gerçekleştirme
B) Güvenlik ihtiyacı
C) Olumsuz pekiştirme
D) Fizyolojik dürtü
E) Normatif sosyal etki
B) Kendini gerçekleştiren kişinin temel ihtiyaç duymadığını
C) Hiyerarşinin kültürden bütünüyle bağımsız olduğunu
D) Koşullar değiştiğinde karşılanmayan alt ihtiyaçların yeniden baskınlaşabildiğini
E) Estetik ihtiyacın fizyolojik ihtiyacın altında bulunduğunu
Duygular
Duygunun Fizyolojik, Bilişsel ve Davranışsal Boyutları
Duygu, kişinin bir olay veya durumu kendisi açısından değerlendirmesiyle ortaya çıkan; bedensel uyarılma, öznel yaşantı, düşünce, ifade ve eylem eğilimini birlikte içeren süreçtir. Kalp atışının hızlanması fizyolojik, “tehlikedeyim” yorumu bilişsel, yüz ifadesi ve uzaklaşma davranışsal boyuttur.
Aynı bedensel uyarılma farklı bağlamlarda farklı duygularla yorumlanabilir; aynı duygu da kişilere göre farklı biçimde ifade edilebilir. Bu nedenle duyguyu yalnız bedensel değişime ya da yalnız düşünceye indirgemek yetersizdir. Duygunun şiddeti arttıkça sempatik sinir sistemi etkinliği belirginleşebilir; durum yatışınca parasempatik düzenleme bedenin olağan düzeyine dönmesine katkı sağlar.
Görsel, çevresel olayın bilişsel değerlendirme ve bedensel uyarılmayla işlendiğini; öznel duygu, ifade ve eylem eğiliminin karşılıklı etkileştiğini gösterir.
B) Duygusal yaşantıda bedensel uyarılmanın nasıl değerlendirildiği önemlidir.
C) Duyguların fizyolojik boyutu yoktur.
D) Kaygı yalnız dışsal ödülle oluşur.
E) Yüz ifadesi duygunun tek belirleyicisidir.
Haz, Korku ve Kaygı
Haz, gereksinimin karşılanması veya olumlu değerlendirilen yaşantıyla ilişkili hoş duygudur. Korku belirli ve yakın bir tehlikeye karşı koruyucu tepki; kaygı ise çoğu kez belirsiz, geleceğe dönük veya kaynağı açık seçik olmayan tehdit beklentisidir. Yaklaşan köpekten uzaklaşmak korku, ortada belirgin tehdit yokken “kötü bir şey olacak” düşüncesiyle gerilmek kaygıdır.
Korku her zaman zararlı değildir; tehlikeyi fark ettirir ve korunma davranışını hazırlar. Kaygının orta düzeyi hazırlığı artırabilir, aşırı ve süreğen düzeyi ise dikkati ve günlük işlevi bozabilir. Duygunun işlevsel olup olmadığı yalnız hoş ya da nahoş olmasına değil, şiddetine, süresine ve bağlama uygunluğuna bağlıdır.
Öfke ve Saldırganlık Ayrımı
Öfke, engellenme, haksızlık veya tehdit algısına bağlı duygudur. Saldırganlık ise bir başkasına, kendine ya da nesneye zarar vermeyi amaçlayan davranıştır. Öfkelenen herkes saldırgan davranmaz; kişi duygusunu sözel olarak ifade edebilir, ortamdan uzaklaşabilir veya problem çözmeye yönelebilir.
Saldırganlık biyolojik eğilim, öğrenme, model alma, kültürel normlar, engellenme ve durum koşulları gibi çoklu etkenlerle açıklanır. Tek bir öfke belirtisinden saldırgan kişilik sonucu çıkarmak doğru değildir; duygu ile davranışın birbirinden ayrılması gerekir.
B) Saldırganlık yalnız fizyolojik dürtüdür.
C) Duygu denetimi duygunun hiç hissedilmemesidir.
D) Öfke bir duygu, saldırganlık ise ortaya çıkması zorunlu olmayan zarar verici davranıştır.
E) Duygunun sözel ifadesi her zaman saldırganlıktır.
Duyguların Sözlü ve Sözsüz İfadesi
Duygular sözcük seçimi, ses tonu ve konuşma hızı gibi sözlü; yüz ifadesi, bakış, duruş, jest, kişiler arası mesafe ve hareket gibi sözsüz kanallarla ifade edilir. Sözlü mesaj ile beden dili her zaman örtüşmeyebilir; “iyiyim” diyen kişinin titreyen sesi ve kaçınan bakışı farklı bir duyguya işaret edebilir.
Bazı temel ifadelerde ortaklık bulunsa da duygunun ne zaman, nerede ve ne ölçüde gösterileceğini belirleyen kurallar kültür ve öğrenmeden etkilenir. Tek bir jest evrensel ve kesin kanıt sayılmamalı; bağlam, kişinin olağan davranışı ve diğer ipuçlarıyla birlikte yorumlanmalıdır.
B) Tek bir jest kişilik bozukluğunu kanıtlar.
C) Sözlü ve sözsüz duygu ifadeleri uyuşmayabilir; yorum bağlamdaki çoklu ipuçlarına dayanmalıdır.
D) Duygular kültürden etkilenmez.
E) Ses titremesi saldırganlık davranışıdır.
Duygu Düzenleme: Denetim ile Bastırma Ayrımı
Duygu düzenleme, kişinin duyguyu fark etmesi, adlandırması, nedenini değerlendirmesi ve ifadesini bağlama uygun biçimde yönetmesidir. Amaç duyguyu yok etmek değil, düşünce ve davranış üzerindeki etkisini işlevsel hâle getirmektir. Yeniden değerlendirme, problem çözme, mola verme ve uygun biçimde paylaşma düzenleme yollarıdır.
Bastırma veya inkâr, duygunun varlığını tanımadan onu görünmez kılmaya çalışma anlamına gelebilir. Kısa süreli ifade kontrolü bazı durumlarda gerekli olsa da sürekli bastırma gerilimi artırabilir. Sağlıklı denetim, korkunun uyarısını veya öfkenin haksızlık bilgisini kullanıp zarar verici tepkiyi seçmemektir.
B) Kaygıyı fizyolojik ihtiyaç hâline getirmesi
C) Duygunun bütün bedensel etkilerini anında yok etmesi
D) Korku ile kaygı arasındaki ayrımı kaldırması
E) Dışsal ödülü olumsuz pekiştirmeye dönüştürmesi
B) Duygu şiddeti arttıkça performans her zaman artar.
C) Duygu yalnız yüz ifadesinden ölçülebilir.
D) Korkunun işlevi yalnız kişiyi eylemsiz bırakmaktır.
E) Duygunun etkisi tür, şiddet, süre ve bağlama göre değişir; hoş olmayan duygu da koruyucu olabilir.
Bilinç ve Bilinç Durumları
Bilinç, Bilinç Öncesi ve Bilinç Dışı
Bilinç, kişinin kendisinin ve çevresinin farkında olduğu, o anda dikkat alanında bulunan düşünce, duygu ve algıları kapsar. Bilinç öncesi, şu anda farkında olunmayan fakat uygun ipucuyla kolayca bilince getirilebilen bilgilerdir; çocukluk öğretmeninin adını sorulunca hatırlamak gibi. Bilinç dışı ise doğrudan farkındalıkta olmayan, erişimi daha güç dürtü, çatışma ve yaşantıları ifade eder.
Bilinç–bilinç öncesi–bilinç dışı ayrımı özellikle klasik psikanalitik yaklaşımın açıklama modelidir. Buzdağı benzetmesinde su üstü bilinç, yüzeye yakın bölüm bilinç öncesi, büyük su altı alan bilinç dışıdır. Benzetme kavramsal bir modeldir; zihnin anatomik olarak üç bölmeye ayrıldığı anlamına gelmez.
Görselin buzdağı bölümü bilginin erişilebilirlik düzeylerini, yanındaki süreklilik ise yüksek odaklanmadan gevşek uyanıklık ve uykuya doğru değişen bilinç durumlarını gösterir.
B) Bilinç dışı; çünkü hiçbir koşulda hatırlanamaz.
C) Dikkatli uyanıklık; çünkü kişi sürekli adı düşünmüştür.
D) REM uykusu; çünkü fotoğraf görsel uyarıcıdır.
E) Hipnoz; çünkü hatırlama dışarıdan zorlanmıştır.
I’de o anda düşünülenler, II’de ipucuyla kolayca hatırlanabilenler, III’te doğrudan erişimi güç çatışmalar temsil edilmektedir. Doğru sıralama hangisidir?
B) Bilinç öncesi – bilinç dışı – bilinç
C) Bilinç – bilinç öncesi – bilinç dışı
D) REM – NREM – uyanıklık
E) Gevşek uyanıklık – hipnoz – meditasyon
Odaklanmış ve Gevşek Uyanıklık
Odaklanmış uyanıklık, kişinin belirli bir göreve yoğun dikkat ayırdığı, çevresel bilgiyi seçerek işlediği durumdur. Karmaşık problem çözme ve trafikte tehlikeyi izleme buna örnektir. Gevşek uyanıklıkta kişi uyanıktır, fakat dikkati daha serbesttir; dinlenirken hayal kurma veya çevreyi amaçsızca izleme gibi.
Bu durumlar keskin duvarlarla ayrılmaz ve gün içinde birbirine geçebilir. Gevşek uyanıklık bilinç kaybı değildir; kişi çevresel uyarıcılara tepki verebilir. Tam bilinç kaybında ise çevre ve benlik farkındalığı olağan biçimde sürdürülemez.
Uyku: NREM ve REM
Uyku, dış uyaranlara duyarlılığın azaldığı fakat bütünüyle yok olmadığı, döngüsel ve geri döndürülebilir bilinç durumudur. Gece boyunca NREM ve REM dönemleri birbirini izler. NREM’de bedenin fizyolojik etkinliği genel olarak yavaşlar ve daha derin uyku görülür; REM’de hızlı göz hareketleri, beyin etkinliğinde artış, kas tonusunda belirgin azalma ve canlı rüyalar öne çıkar.
Uyku evreleri gecede tek kez tamamlanmaz; döngüler yinelenir ve dönemlerin süreleri gece boyunca değişir. Uyku dinlenme, bedensel düzenleme, öğrenilenlerin işlenmesi ve belleğin sağlamlaşmasına katkıda bulunur. Bu ayrımda NREM’i yalnız “rüyasız”, REM’i yalnız “rüyalı” saymak doğru değildir; rüyalar iki dönemde de görülebilir, canlı ve anlatısal rüyalar ise REM’de daha sık bildirilir.
Uyku döngüleri gece boyunca yinelenir; evre süreleri, özellikle REM dönemlerinin uzunluğu, döngüler arasında değişebilir.
Rüya ve Rüyayı Etkileyen Etkenler
Rüya, uyku sırasında ortaya çıkan görüntü, düşünce, duygu ve olay dizileridir. Günlük yaşantılar, bellekteki bilgiler, duygusal uğraşlar, dış uyaranlar ve bedensel durum rüya içeriğine katkıda bulunabilir. Rüyaların tek ve herkes için geçerli bir simge sözlüğüyle kesin yorumlanması bilimsel bir zorunluluk değildir.
REM’den uyandırılan kişiler canlı ve öyküsel rüyaları daha sık anlatır; NREM’de de daha düşünce benzeri rüya yaşantıları bildirilebilir. Rüya görme ile rüyayı hatırlama aynı değildir: uyanma zamanı, dikkat ve hızlı kayıt hatırlamayı etkiler.
B) NREM ve REM birbirini yalnız bir kez izler.
C) Her rüyanın tek ve kesin simgesel anlamı vardır.
D) Rüya iki dönemde de görülebilir; canlı ve öyküsel rüyalar REM’de daha sık bildirilir.
E) Rüya hatırlanmıyorsa rüya görülmediği kesinleşir.
Hipnoz ve Telkin
Hipnoz, dikkatin dar bir alana yoğunlaştığı ve telkine yanıt verme eğiliminin artabildiği özel bilinç durumudur. Uyku ile aynı değildir; kişi bazı uyarıcılara seçici biçimde yanıt verebilir. Telkin, kişinin algı, düşünce veya davranışını belirli yönde etkileyen öneridir.
Hipnoza yatkınlık kişiden kişiye değişir. Hipnoz kişinin iradesini bütünüyle yok etmez, her bilgiyi hatasız biçimde geri getirmez ve normal kapasitesinin ötesinde olağanüstü yetenek kazandırmaz. Bu nedenle hipnoz altında anlatılanların otomatik olarak doğru kabul edilmesi yanlıştır.
Meditasyon
Meditasyon, dikkati nefes, beden duyumu, sözcük veya düşünce akışı gibi belirli bir odağa yöneltmeyi; zihinsel etkinliği yargılamadan izlemeyi amaçlayan uygulamalardır. Gevşeme, öz farkındalık ve dikkat düzenlemesiyle ilişkilendirilebilir.
Meditasyon hipnozla aynı değildir. Hipnozda dış telkin ve seçici yanıt verme öne çıkabilirken meditasyonda kişinin kendi dikkatini düzenlemesi merkezîdir. Meditasyon bilincin bütünüyle kapanması değil, farkındalığın farklı biçimde örgütlenmesidir.
B) Hipnozda telkine seçici yanıt artabilir; meditasyonda kişi dikkat ve farkındalığını kendi uygulamasıyla düzenler.
C) Meditasyon yalnız uyku sırasında yapılır.
D) Hipnoz herkese olağanüstü fiziksel güç verir.
E) İki durumda da dış çevreye hiçbir tepki verilemez.
Psikoaktif Maddeler ve Bağımlılık
Psikoaktif maddeler, merkezi sinir sistemi üzerinden algı, duygu, düşünce, uyanıklık veya davranışta değişiklik oluşturabilir. Etkileri maddenin türü, miktarı, kullanım biçimi, kişinin bedensel özellikleri ve ortamla farklılaşır. Bilinç durumunu değiştirmeleri güvenli oldukları anlamına gelmez.
Tolerans, aynı etki için daha yüksek miktara ihtiyaç duyulması; yoksunluk, kullanım azaltıldığında veya kesildiğinde ortaya çıkan bedensel/psikolojik belirtiler; bağımlılık ise zararlarına rağmen kullanımı denetlemekte güçlük ve kullanımın yaşamda merkezî hâle gelmesidir. Bağımlılık yalnız “irade zayıflığı” olarak açıklanamaz; biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
B) Kaygı – saldırganlık – telkin
C) Doyum – içsel güdülenme – uyku
D) Bilinç – korku – sosyal etki
E) Tolerans – yoksunluk – bağımlılık
Sosyal Psikoloji ve Sosyal Biliş
Sosyoloji, Psikoloji ve Sosyal Psikolojinin Ayrımı
Psikoloji bireyin davranış ve zihinsel süreçlerini; sosyoloji toplumun kurum, yapı ve gruplarını; sosyal psikoloji ise bireyin düşünce, duygu ve davranışlarının başkalarının gerçek, hayal edilen veya örtük varlığından nasıl etkilendiğini inceler.
İşsizliğin toplumsal yapı ve kurumlarla ilişkisi sosyolojik; işsiz bireyin kaygı düzeyi psikolojik; grup üyelerinin işsiz bir kişiye yönelik yargılarının kararlarını nasıl etkilediği sosyal psikolojik sorudur. Araştırma konuları kesişebilir; ayrımı belirleyen temel çözümleme düzeyidir.
B) Sosyoloji; çünkü bireysel kararlar incelenmez.
C) Mantık; çünkü bütün kararlar biçimsel çıkarımdır.
D) Antropoloji; çünkü yalnız tarihsel kültür karşılaştırılır.
E) Sosyal psikoloji; çünkü başkalarının varlığının bireysel karar üzerindeki etkisi incelenir.
Sosyal Biliş ve Şemalar
Sosyal biliş, kişinin kendisi, diğer insanlar ve sosyal durumlar hakkındaki bilgiyi seçme, düzenleme, hatırlama ve yorumlama süreçleridir. Şema, bilgiyi hızlı işlemeyi sağlayan zihinsel örgüdür. Benlik şeması, kişi şeması, rol şeması, olay şeması ve grup şeması sosyal dünyaya ilişkin beklentiler oluşturur.
Şemalar bilişsel yükü azaltır; fakat eksik bilgiyle aşırı genelleme yapılmasına da yol açabilir. “Öğretmen nasıl davranır?” beklentisi rol şeması, “restoranda olaylar hangi sırayla ilerler?” beklentisi olay şemasıdır. Yeni bilgi şemayla uyuşmadığında kişi şemasını değiştirebilir veya bilgiyi seçici yorumlayabilir.
İçsel/Dışsal Yükleme ve Temel Yükleme Hatası
Yükleme, davranışın nedenini açıklama girişimidir. Nedeni kişilik, niyet, yetenek ve çaba gibi kişiye bağlamak içsel yükleme; görev güçlüğü, şans, ortam ve baskı gibi koşullara bağlamak dışsal yüklemedir. Aynı davranış iki tür nedenin birlikte etkisiyle oluşabilir.
Temel yükleme hatası, başkalarının davranışını açıklarken durumsal etkenleri küçümseyip kişisel özellikleri aşırı vurgulama eğilimidir. Trafikte yavaş giden sürücüyü “beceriksiz” sayıp önündeki arızayı hesaba katmamak buna örnektir. Hata, her içsel açıklamanın yanlış olması değil, yeterli durum bilgisi olmadan kişisel sonuca aşırı ağırlık verilmesidir.
B) Durumsal nedeni ihmal edip kişisel özelliği abartan temel yükleme hatası
C) Bilgilendirici sosyal etki
D) Kendini gerçekleştirme
E) Bilinç öncesi hatırlama
Tutumun Bilişsel, Duygusal ve Davranışsal Bileşenleri
Tutum, kişi, nesne veya düşünceye yönelik görece kalıcı değerlendirme eğilimidir. Bilişsel bileşen inanç ve bilgileri, duygusal bileşen hoşlanma–hoşlanmama gibi hisleri, davranışsal bileşen ise eylem eğilimi ve niyeti kapsar. “Geri dönüşüm çevreyi korur” bilişsel, “çöp görmekten rahatsızım” duygusal, “atıkları ayırırım” davranışsal bileşendir.
Bileşenler her zaman tam tutarlı değildir. Kişi sigaranın zararlı olduğuna inanıp bırakmak isteyebilir, fakat davranışı sürdürebilir. Tutum davranışı etkiler; ancak sosyal norm, alışkanlık, erişim ve durum baskısı nedeniyle davranışı tek başına kesin biçimde belirlemez.
B) Duygusal – bilişsel – fizyolojik
C) Davranışsal – duygusal – bilişsel
D) Bilişsel – davranışsal – bilinç dışı
E) Normatif – bilgilendirici – itaat
Kalıp Yargı, Ön Yargı ve Ayrımcılık
Kalıp yargı, bir grubun üyeleri hakkında aşırı genellenmiş inanç; ön yargı, çoğunlukla yetersiz kanıta dayanan olumlu ya da olumsuz tutum; ayrımcılık ise grup üyeliği nedeniyle kişiye eşitsiz davranmadır. “Bu grubun üyeleri çalışkan değildir” kalıp yargı, gruba karşı hoşnutsuzluk ön yargı, nitelikli adayı grup üyeliği yüzünden işe almamak ayrımcılıktır.
İnanç, duygu ve davranış birbirini besleyebilir; fakat aynı kavram değildir. Kişi ön yargılı tutuma sahip olup yaptırım nedeniyle ayrımcı davranmayabilir; ayrımcı kurum kuralı da bireysel düşmanlık açıklaması olmadan uygulanabilir.
Tutum Değişimi ve İkna
Tutum değişiminde mesajın kaynağı, içeriği, sunuluş biçimi, hedef kitlenin özellikleri ve bağlam etkilidir. Kaynağın uzman ve güvenilir algılanması, mesajın açık olması, kanıtların niteliği ve kişinin konuya ilgisi ikna sürecini değiştirebilir. Güçlü korku uyandıran mesaj, uygulanabilir çözüm göstermiyorsa savunma ve kaçınma da yaratabilir.
Kişi konuya ilgili ve düşünmeye istekliyse kanıtların gücünü ayrıntılı değerlendirebilir; ilgisi düşükse kaynağın çekiciliği gibi çevresel ipuçlarına daha fazla dayanabilir. İkna, mutlaka kalıcı davranış değişikliği değildir; yeni tutumun davranışa dönüşmesi için fırsat, norm ve öz yeterlik de önem taşır.
B) Mesajın içeriği ve çözüm sunması ikna sürecinde önemsizdir.
C) Tutum değişimi yalnız kaynağın görünüşüne bağlıdır.
D) Tehdit mesajının etkisi, başa çıkma yolunun anlaşılır ve uygulanabilir sunulmasına bağlı olabilir.
E) Kaçınma davranışı kendini gerçekleştirme göstergesidir.
Sosyal Etki ve Sosyal Davranış
Bilgilendirici ve Normatif Sosyal Etki
Bilgilendirici sosyal etki, belirsiz durumda başkalarının doğru bilgiye sahip olduğunu düşünüp onların görüşünü kanıt olarak kullanmaktır. Yabancı bir şehirde herkesin aynı çıkışa yöneldiğini görüp onları izlemek buna örnektir. Kişi grubun gerçekten doğru olduğuna inanabilir.
Normatif sosyal etki, kabul edilmek, onaylanmak veya dışlanmamak için gruba uymaktır. Kişi grubun yanlış olduğunu düşünse de açıkça karşı çıkmayabilir. Ayrım, davranışın görünüşünde değil gerekçesindedir: “Doğruyu onlar biliyor” bilgilendirici, “Beni dışlamasınlar” normatif etkidir.
B) İtaat – içsel güdülenme
C) Temel yükleme – dışsal yükleme
D) Bilgilendirici – normatif
E) Ön yargı – ayrımcılık
Bu panellerin doğru sıralaması hangisidir?
B) Kalıp yargı – kendini gerçekleştirme – meditasyon
C) Temel yükleme hatası – bilgilendirici sosyal etki – normatif sosyal etki
D) Bilinç öncesi – dışsal güdülenme – saldırganlık
E) İçselleştirme – psikolojik illüzyon – güvenlik ihtiyacı
Benimseme, Uyma ve İtaat
Benimseme (içselleştirme), grubun görüşünü gerçekten doğru veya değerli bulup kişi kendi değer sistemi içine aldığı için davranışını değiştirmesidir. Uyma, grup baskısı veya onay beklentisiyle davranışı grubun çizgisine getirmedir; özel inanç değişmeyebilir. İtaat, meşru ya da güçlü algılanan otoritenin doğrudan emrine uymadır.
Arkadaşlarla aynı kıyafeti dışlanmamak için giymek uyma, güvenilir kanıtı değerlendirip çevreci ilkeyi benimsemek içselleştirme, amirin emriyle işlem yapmak itaattir. Her itaat ahlaken doğru değildir; birey emrin sonuçlarından sorumluluğunu bütünüyle otoriteye devredemez.
B) İçselleştirme – itaat
C) Bilgilendirici etki – uyma
D) Dışsal yükleme – saldırganlık
E) İtaat – benimseme
Kültür ve Sosyalleşme
Kültür, bir toplumda paylaşılan anlam, değer, norm, simge ve davranış örüntüleridir. Sosyalleşme, bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, rollerini, kurallarını ve değerlerini öğrenerek toplumsal yaşama katılmasıdır. Aile, okul, akran, medya ve çalışma ortamı temel sosyalleşme kaynaklarıdır.
Sosyalleşme tek yönlü ve çocuklukla sınırlı değildir. Birey yeni gruplara ve rollere girdikçe öğrenmeye devam eder; aynı zamanda kültürel örüntüleri yorumlar ve değiştirebilir. Normların öğrenilmesi bütün davranışların zorunlu ve değişmez olduğu anlamına gelmez.
Sosyal Grup ve Sosyal Kategori
Sosyal grup, üyeleri arasında etkileşim, ortak amaç, karşılıklı farkındalık ve belirli bir süreklilik bulunan insan topluluğudur. Sosyal kategori ise yaş, meslek veya doğum yeri gibi ortak özelliğe göre sınıflandırılan, üyelerinin birbirleriyle etkileşim kurması gerekmeyen topluluktur.
Aynı otobüsteki tesadüfi yolcular kategori veya kalabalık olabilir; ortak görevle düzenli çalışan proje ekibi gruptur. Kategoride ortak özellik bulunması, ortak kimlik ve karşılıklı rol ilişkilerinin bulunduğunu tek başına kanıtlamaz.
B) Birincisi sosyal kategori, ikincisi sosyal gruptur.
C) Birincisi sosyal grup, ikincisi yalnız kalabalıktır.
D) İkisi de bilinç dışı topluluktur.
E) Ayrım yalnız kişi sayısına bağlıdır.
Statü, Rol Beklentisi ve Grup Baskısı
Statü, bireyin toplumsal yapı veya grup içindeki konumudur. Rol, bu konuma bağlı davranış beklentilerinin bütünüdür. Bir kişi öğrenci, kardeş ve takım kaptanı gibi birden çok statüye sahip olabilir; beklentiler çatıştığında rol çatışması yaşayabilir.
Grup baskısı açık emir biçiminde olmak zorunda değildir; onay, dışlama, alay veya çoğunluğun sessiz beklentisi davranışı yöneltebilir. Statü yükseldikçe etki gücü artabilir, fakat kişinin davranışını yalnız statü açıklamaz; kişisel değerler, durum ve diğer grup üyeleri de rol oynar.
B) Fizyolojik dürtünün doyuma ulaşması
C) Bilinç öncesi bilginin unutulması
D) Temel yükleme hatasının ortadan kalkması
E) NREM’den REM’e geçiş
B) Benimseme – kendini gerçekleştirme
C) Normatif uyma – görünürdeki uzlaşmayı gerçek inanç birliği sanma
D) İtaat – fizyolojik güdü
E) Sosyalleşme – bilinç öncesi