AYT duyum, algı ve dikkat konu anlatımı kapsamında duyusal sürecin koşulları, eşikler, uyarılma, algısal değişmezlik ve derinlik, Gestalt örgütleme ilkeleri, algıda seçicilik, yanılsamalar ile dikkat türleri işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Duyum ve Duyusal Süreç
Uyarıcı, Uyarım, Duyum ve Algı Zinciri
Uyarıcı, organizmayı harekete geçirebilen iç ya da dış etkidir. Işık, ses ve sıcaklık dış; açlık, susuzluk ve kaslardaki gerilim iç uyarıcıdır. Uyarıcının duyu organı veya alıcı hücre üzerinde oluşturduğu etkinliğe uyarım denir. Bu enerji sinirsel mesaja dönüştürülüp beyne iletildiğinde duyum, gelen duyusal bilgi seçilip düzenlenerek anlamlandırıldığında algı ortaya çıkar.
Zincirin basamakları birbirinin eş anlamlısı değildir. Kulağa ulaşan titreşim uyarıcı, işitme alıcılarının etkinleşmesi uyarım, bir sesin işitilmesi duyum, sesin yaklaşan ambulansa ait olduğunun anlaşılması algıdır. Algı duyuma dayanır; ancak bellek, beklenti ve bağlamın katkısıyla duyumdan daha karmaşık bir psikolojik süreçtir.
Şemadaki oklar fiziksel enerjinin alınmasından anlamlı yaşantıya geçişi gösterir. Bir basamaktaki sorun sonraki basamağı etkiler; buna karşılık aynı duyusal veri farklı kişilerce farklı biçimde yorumlanabilir.
B) Uyarım – duyum
C) Duyum – algı
D) Algı – duyum
E) Uyarıcı – algı
Duyumun Oluşma Koşulları ve Temel Duyular
Duyumun oluşması için uygun bir uyarıcı bulunmalı, uyarıcı duyu organına ulaşabileceği bir ortamda taşınmalı, ilgili duyu organı ile sinir yolları ve beyin bölgesi işlevsel olmalı, uyarıcının şiddeti de o duyu için algılanabilir sınırlar içinde kalmalıdır. Boşlukta ses işitilmemesi ortam koşuluna; çok zayıf bir kokunun fark edilmemesi eşik koşuluna; görme sinirindeki hasar ise iletim koşuluna örnektir.
Görme, işitme, koklama, tatma ve deri duyuları dış çevre hakkında bilgi verir. Kinestetik duyular kas, tendon ve eklemlerden gelen bilgilerle beden parçalarının konumunu; denge duyusu iç kulaktaki sistemlerle başın hareket ve yönelimini; organik duyular ise açlık, susuzluk ve iç organ gerilimi gibi beden içi durumları bildirir. Bir davranış çoğu zaman birden çok duyunun ortak çalışmasına dayanır.
B) Öğrenme – beklenti
C) Dikkat – algısal değişmezlik
D) Fark eşiği – kültürel yaşantı
E) Duyarlılaşma – seçici dikkat
Alt Eşik, Üst Eşik ve Fark Eşiği
Duyusal eşik, bir uyarıcının duyu sistemi tarafından alınabildiği sınırları anlatır. Alt eşik, belirli koşullarda fark edilebilen en düşük uyarıcı şiddeti; üst eşik, ilgili duyu sisteminin duyum oluşturabildiği en yüksek sınırdır. Alt eşiğin altındaki enerji fark edilmez; üst sınırın ötesinde ise sağlıklı ve düzenli bir duyum yerine ağrı, bozulma veya korunma tepkileri görülebilir.
Fark eşiği, iki uyarıcı arasındaki şiddet farkının ilk kez ayırt edilebildiği en küçük değişimdir. Bir odanın ısısı 20 dereceden 20,1 dereceye çıktığında fark edilmeyip daha büyük artışta fark ediliyorsa ölçülen şey alt eşik değil fark eşiğidir. Fark eşiği uyarıcının başlangıç şiddetine, kişiye ve koşullara göre değişebilir; bu yüzden mutlak ve herkes için değişmez bir sayı değildir.
Üst şemada alt ve üst eşik algılanabilir aralığın sınırlarını, ayrı iki örnek arasındaki parantez fark eşiğini gösterir. Alt kartlardaki oklar ise tekrarla tepkinin azalması ya da artması yönünü karşılaştırır.
B) Uyarım – algıda değişmezlik
C) Fark eşiği – üst eşik
D) Duyarlılaşma – alt eşik
E) Alt eşik – fark eşiği
B) Alt eşik ile üst eşik her zaman aynıdır.
C) Algı yalnız duyu organının yapısıyla açıklanır.
D) Ayırt edilebilir değişim, başlangıçtaki uyarıcının büyüklüğüne bağlı olarak farklılaşabilir.
E) Uyarıcının şiddeti arttıkça her değişiklik mutlaka fark edilir.
Yetersiz ve Aşırı Uyarılma ile Dengeleme
Organizmanın sağlıklı işleyişi için uyarılmanın uygun bir aralıkta bulunması gerekir. Yetersiz uyarılma, uyarıcıların şiddetinin ya da toplam miktarının normal işleyiş için çok düşük olmasıdır. Uzun süreli duyusal yoksunluk dikkat, algı, öğrenme ve zaman değerlendirmesinde bozulmaya; ileri durumlarda gerçek dışı yaşantılara yol açabilir.
Aşırı uyarılma, organizmanın normal şiddet ve sürenin üzerinde iç ya da dış uyarıcıya maruz kalmasıdır. Sürekli gürültü, yoğun sıcaklık veya uzun süren susuzluk gerginlik ve verim düşüşü doğurabilir. Organizmanın bozulan iç dengeyi otomatik düzenleme çabasına dengeleme (homeostazi) denir; sıcakta terleme ve soğukta titreme bunun fizyolojik örnekleridir. Dengeleme bilinçli karar olmak zorunda değildir.
B) Psikolojik illüzyon – fiziksel illüzyon
C) Fark eşiği – alt eşik
D) Pasif dikkat – aktif dikkat
E) Yetersiz uyarılma – aşırı uyarılma
Alışma, Duyarsızlaşma ve Duyarlılaşma
Alışma, aynı şiddetteki fiziksel uyarıcının sürekli ya da sık tekrarı sonucunda duyu organlarının tepkisinin azalmasıdır. Bir süre sonra takılan saatin ağırlığını ya da odadaki sabit kokuyu fark etmemek buna örnektir. Uyarıcı ortadan kalkmamıştır; duyusal sistem değişmeyen bilgiye daha az tepki verir.
Duyarsızlaşma, sık yinelenen duygusal olay karşısında psikolojik tepkinin zayıflamasıdır; sürekli eleştiriye maruz kalan kişinin zamanla daha az etkilenmesi gibi. Duyarlılaşma ise belirli bir uyarıcıya beklenenden güçlü tepki verme eğiliminin artmasıdır; trafik kazasından sonra fren sesine aşırı irkilme buna örnektir. Üçünde de tekrar bulunabilir, fakat alışma daha çok fiziksel duyusal tepkiyle, duyarsızlaşma duygusal tepkinin azalmasıyla, duyarlılaşma ise tepkinin artmasıyla ayrılır.
II. Acil serviste çalışan kişinin zamanla kan görüntüsünden daha az duygusal etkilenmesi
III. Deprem yaşayan kişinin küçük bir sarsıntıda bile aşırı korkması
Bu örnekler sırasıyla hangi kavramlarla açıklanır?
B) Alışma – duyarlılaşma – duyarsızlaşma
C) Duyarlılaşma – dengeleme – alışma
D) Alışma – duyarsızlaşma – duyarlılaşma
E) Alt eşik – fark eşiği – üst eşik
Algı ve Algısal İşleme
Duyum ile Algı Arasındaki Farklar
Duyum, duyu organları ve sinir sistemi aracılığıyla uyarıcıların alınmasına dayanan görece basit fizyolojik süreçtir. Algı ise duyusal verilerin seçilmesi, örgütlenmesi ve anlamlandırılmasıdır. Bir rengi görmek duyum; rengin trafik ışığında “dur” işareti taşıdığını kavramak algıdır. Duyumlar algının ham maddesidir, fakat anlamlı yaşantı yalnız ham verilerin toplamı değildir.
Duyumda uyarıcıların temel özellikleri alınırken algıda bütün, bağlam ve önceki öğrenmeler önem kazanır. Sağlıklı iki bireyin aynı sesi işitmesi birbirine benzeyebilir; birinin sesi tehlike, diğerinin kutlama olarak yorumlaması ise geçmiş yaşantı ve beklentiyle değişebilir. Bu nedenle “duyum herkeste tamamen aynıdır” ifadesi aşırı geneldir; biyolojik ve eşik farklılıkları da duyumu etkileyebilir.
B) Uyarıcının fiziksel özellikleri algıda rol oynamaz.
C) Alt eşik kişiden kişiye değişmez.
D) Her algı yanılması halüsinasyondur.
E) Algı, aynı duyusal veriyi geçmiş yaşantı ve bağlama göre farklı anlamlandırabilir.
Algıda Değişmezlik
Algıda değişmezlik, nesnenin duyu organına yansıyan görünümü koşullara göre değişse de nesnenin temel özelliklerinin görece sabit algılanmasıdır. Biçim değişmezliği sayesinde açık bir kapının retinadaki yamuk görüntüsüne rağmen kapı dikdörtgen olarak; büyüklük değişmezliği sayesinde uzaktaki insan küçük görüntü oluşturmasına rağmen normal boyutta algılanır. Renk değişmezliği ise gölge ve aydınlık değişse de bilinen nesne renginin korunmasıdır.
Değişmezlik, duyusal veriyi yok saymak değil; uzaklık, ışık ve bakış açısı hakkında çıkarım yaparak kararlı bir dünya kurmaktır. Yeni ve hiç tanınmayan nesnelerde ya da bağlam ipuçlarının azaltıldığı deneylerde değişmezlik zayıflayabilir. Dolayısıyla bu özellik önceki bilgi ile çevresel ipuçlarının birlikte çalışmasına dayanır.
Dört panelde retinal görüntünün değişmesine karşın biçim, büyüklük ve renk sürekliliğinin kurulması; son panelde ise uzaklık bilgisini sağlayan perspektif ipuçları karşılaştırılır.
B) Renk – büyüklük
C) Büyüklük – biçim
D) Derinlik – renk
E) Şekil-zemin – büyüklük
Derinlik Algısı
Retinaya düşen görüntü iki boyutludur; buna rağmen nesnelerin uzaklığı ve üç boyutlu düzeni algılanabilir. İki gözün aynı nesneyi biraz farklı açılardan görmesi ve göz kaslarının yakınlığa göre ayarlanması iki gözle ilgili ipuçlarıdır. Tek gözle de kullanılabilen doğrusal perspektif, örtme, göreli büyüklük, doku yoğunluğu, ışık-gölge ve atmosferik pus gibi ipuçları uzaklık tahmini sağlar.
Paralel rayların uzakta birleşiyor görünmesi doğrusal perspektiftir. Bir nesnenin diğerini kısmen kapatması, tam görünen nesnenin önde algılanmasına yol açar. Uzak nesnelerin daha küçük, ayrıntısız ve puslu görünmesi de derinlik bilgisidir. Büyüklük değişmezliği ile derinlik algısı ilişkilidir: zihin küçük retinal görüntünün uzaklıktan kaynaklandığını hesaba katar.
Bu görselde birlikte kullanılan algısal açıklama aşağıdakilerden hangisidir?
B) Fark eşiği ile aktif dikkat
C) Doğrusal perspektif ve örtmenin derinlik ipucu olması; uzak figürün gerçek boyutunun büyüklük değişmezliğiyle korunması
D) Şekil-zemin ile fiziksel illüzyonun aynı süreç olması
E) Yetersiz uyarılma nedeniyle halüsinasyon oluşması
B) Derinlik algısı yalnız öğrenilmemiş reflekslerden oluşur.
C) Uzaklık algısı duyum oluşmadan gerçekleşir.
D) Renk değişmezliği bütün derinlik ipuçlarının yerine geçer.
E) Doku yoğunluğu ve göreli büyüklük gibi tek gözle kullanılabilen ipuçları derinlik sağlar.
Algıda Örgütleme ve Gestalt İlkeleri
Gestalt Yaklaşımı ve Bütünlük
Gestalt yaklaşımına göre algı, birbirinden kopuk duyumların basit toplamı değildir; zihin uyarıcıları anlamlı bir bütün içinde örgütler. Bir yüz, kaş, göz, burun ve ağızdan oluşan ayrı lekeler olarak değil bütün bir yüz olarak algılanır. “Bütün, parçaların toplamından fazladır” sözü, algısal düzenin parçalar arasındaki ilişkilerden doğduğunu vurgular.
Örgütleme ilkeleri katı ve bilinçli kurallar gibi uygulanmaz; algısal sistemin en düzenli, sade ve anlamlı bütünü kurma eğilimleridir. Aynı düzen içinde birden fazla ilke birlikte çalışabilir. Yakınlık, birbirine yakın uyarıcıların grup olarak algılanmasını; benzerlik, biçim veya renk bakımından ortak uyarıcıların birlikte örgütlenmesini; süreklilik, çizgi ya da yönlerin kesintisiz akış olarak izlenmesini; tamamlama, eksik bırakılan biçimlerin zihinde bütünlenmesini açıklar. Şekil-zemin ilişkisi ise odaklanan biçimin, gerisinde kalan alandan ayrılarak algılanmasını sağlar.
B) Duyum ile algı özdeştir.
C) Öğrenme algı üzerinde hiçbir etkiye sahip değildir.
D) Uyarıcı yokken kurulan her bütün halüsinasyondur.
E) Bütünün niteliği parçalar arasındaki örgütlenmeden doğar.
Şekil-Zemin İlişkisi
Algı alanında o anda dikkatin yöneldiği, sınırları belirgin ve önde görünen bölüm şekil; geri planda kalan bölüm zemindir. Zemin olmadan şekil anlam kazanmaz. Okurken harfler şekil, sayfa zemindir; bir konuşmada dinlenen kişinin sesi şekil, çevredeki uğultu zemin olabilir.
Bazı belirsiz görsellerde şekil ve zemin yer değiştirebilir. Bir an vazo, başka bir an iki yüz görülmesi bu değişime örnektir. İki yorum art arda ortaya çıkabilir; fakat dikkat aynı anda ikisini de eşit derecede baskın şekil olarak tutmakta zorlanır. Bu olay halüsinasyon değildir, çünkü dış uyarıcı vardır ve düzen iki olası örgütlemeye izin verir.
Bu deneyim aşağıdakilerden hangisiyle en doğru açıklanır?
B) Alt eşiğin sürekli değişmesi
C) Renk değişmezliğinin ortadan kalkması
D) Aynı algı alanında şekil ve zeminin sırayla yer değiştirmesi
E) Yetersiz uyarılmanın duyarlılaşma yaratması
Yakınlık ve Benzerlik
Yakınlık ilkesine göre zaman ya da mekânda birbirine yakın uyarıcılar aynı grubun parçaları olarak algılanır. Bir telefon numarasının ikili veya üçlü kümeler hâlinde okunması, aralıklarla ayrılan noktaların satır ya da sütun oluşturması bu eğilime dayanır.
Benzerlik ilkesinde renk, biçim, büyüklük, doku ya da yön bakımından benzer uyarıcılar birlikte gruplanır. Aynı renk formalı oyuncuların takım olarak görülmesi buna örnektir. Yakınlık ve benzerlik çatışabilir; baskın gruplama, aralık farkının ve benzerliğin görsel gücüne göre değişir.
B) Şekil-zemin – yakınlık
C) Benzerlik – tamamlama
D) Yakınlık – benzerlik
E) Süreklilik – şekil-zemin
Süreklilik ve Tamamlama
Süreklilik ilkesine göre aynı yönde ilerleyen çizgi, nokta ya da sesler kesintisiz bir akışın parçaları olarak algılanır. Kesişen çizgilerde ani yön değiştiren kırık parçalar yerine düzgün devam eden iki hat görme eğilimi buna örnektir. Filmde art arda gelen durağan karelerin hareketli bir bütün gibi görülmesinde de zamansal süreklilik rol oynar.
Tamamlama, eksik bırakılmış tanıdık biçim, söz ya da örüntünün zihinde bütünlenmesidir. Kesik çizgilerle verilmiş daireyi tam daire olarak görmek veya bazı harfleri eksik kelimeyi okuyabilmek için önceki tanıma bilgisi gerekir. Tamamlama, dış uyarıcının tümüyle yok olduğu anlamına gelmez; mevcut parçalar olası bütünü çağırır.
B) Tamamlama – süreklilik
C) Süreklilik – şekil-zemin
D) Benzerlik – tamamlama
E) Şekil-zemin – yakınlık
Algıda Seçicilik ve Algıyı Etkileyen Faktörler
Algıda Seçicilik
Organizmaya aynı anda çok sayıda uyarıcı gelir; fakat işlem kapasitesi bunların tümünü aynı ayrıntıyla ele almaya yetmez. Uyarıcılar arasından bazılarını seçip algı alanının merkezine getirmeye algıda seçicilik denir. Kiralık ev arayan kişinin ilanları, aç kişinin yiyecek kokularını daha çabuk fark etmesi seçiciliğin ihtiyaç ve amaçlarla yöneldiğini gösterir.
Seçicilik algının yalnız öznel olduğu anlamına gelmez. Uyarıcının büyüklüğü ve hareketi gibi dış özelliklerle bireyin ilgisi ve beklentisi gibi iç özellikler birlikte çalışır. Dikkat seçimi yöneltir; seçilen bilgi daha ayrıntılı işlenirken diğer uyarıcılar arka planda kalır.
B) Duyumun oluşması için kültürel öğrenmenin zorunlu olduğunu
C) Her seçici algının fiziksel illüzyon olduğunu
D) Üst eşiğin mesleğe göre ortadan kalktığını
E) Dış faktörlerin algıda hiçbir rolü bulunmadığını
İç Faktörler
Algılayanın ihtiyaçları, güdüleri, ilgileri, geçmiş yaşantıları, mesleği, tutumları, kişilik özellikleri, duyguları, beklentileri, kültürü ve ön yargıları iç faktörlerdir. Susayan kişinin suyla ilgili işaretleri seçmesi ihtiyaç; travma yaşayan kişinin benzer tehlike ipuçlarına yönelmesi geçmiş yaşantı; bir takım taraftarının tartışmalı pozisyonu kendi takımı lehine yorumlaması tutum etkisidir.
İç faktör, uyarıcının fiziksel olarak değiştiğini değil; seçimin ve yorumun değişebildiğini gösterir. Aynı kişinin ruh durumu ve amacı değiştiğinde aynı olayı farklı algılaması mümkündür. Bu yüzden tek bir algıdan kişilik hakkında kesin hüküm çıkarmak bilimsel değildir.
B) Fiziksel illüzyon
C) Beklenti ve güdünün algısal seçimi yönlendirmesi
D) Üst eşiğin aşılması
E) Şekil-zemin değişmezliği
Dış Faktörler
Uyarıcının şiddeti, büyüklüğü, hareketliliği, tekrarı, zıtlığı, ani değişimi ve alışılmadık oluşu dikkati ve algısal seçimi etkileyen dış faktörlerdir. Durgun reklamlar arasında hareketli bir ekranın, yeşil elmalar arasında kırmızı bir elmanın, sessizlikte ani bir patlamanın öne çıkması uyarıcının yapısından kaynaklanır.
Dış faktörlerin etkisi bağlama göredir. Tek başına büyük olmak değil, çevresindeki öğelere göre büyük görünmek; tek başına parlak olmak değil, zeminle zıtlık oluşturmak seçiciliği artırabilir. Tekrar bir uyarıcıyı öne çıkarabilir, ancak çok uzun ve değişmeyen tekrar alışmaya da yol açabilir.
B) Geçmiş yaşantı ve beklenti
C) Kültür ve ön yargı
D) Zıtlık, tekrar ve ani değişim
E) Duyarsızlaşma ve homeostazi
Sosyal ve Çevresel Değişkenler, Algı Alanı ve Zaman Algısı
Nesneler, içinde bulundukları çevre ve toplumun anlam sistemleriyle birlikte algılanır. Beyaz önlüklü kişinin hastanede sağlık çalışanı, okul laboratuvarında öğretmen olarak yorumlanması ortam etkisidir. Baykuşun bir kültürde uğursuz, başka bir kültürde bilgelik sembolü sayılması kültürel anlamın algıya katkısını gösterir. Güzellik, beğeni ve uygunluk değerlendirmeleri kültürden özellikle etkilenebilir.
Bireyin belirli bir süre içinde uyarıcı alabildiği çevre algı alanıdır; bakış yönü ve ortam değiştikçe alan da değişir. Fiziksel zaman saatle ölçülen sabit süreyi, psikolojik zaman ise sürenin kişiye uzun ya da kısa gelmesini anlatır. Keyifli etkinlikte bir saatin kısa, kaygılı bekleyişte uzun algılanması fiziksel süreyi değil öznel zaman deneyimini değiştirir.
B) Üst eşiğin kaygıyla ortadan kalktığını
C) Psikolojik zamanın duygu ve etkinliğin niteliğine göre değişebildiğini
D) Her öznel değerlendirmede halüsinasyon bulunduğunu
E) Zaman algısının duyumla ilgisiz olduğunu
B) Duyusal alt eşiğin sınıfa göre değiştiğini
C) Algıda değişmezliğin tümüyle yok olduğunu
D) Değerlendirenlerin uyarıcı olmadan sanrı gördüğünü
E) Duyumun her durumda öğrenilmiş olduğunu
Algı Yanılmaları
Fiziksel İllüzyon
İllüzyon (yanılsama), gerçekte var olan bir uyarıcının olduğundan farklı algılanmasıdır. Fiziksel illüzyon, uyarıcının veya ortamın fiziksel düzeninden kaynaklanır ve benzer koşullardaki birçok kişide benzer biçimde görülebilir. Su içindeki kaşığın kırık görünmesi ışığın kırılmasıyla; aynı uzunluktaki çizgilerin çevresindeki ok uçları nedeniyle farklı görünmesi görsel bağlamla ilgilidir.
Fiziksel illüzyon duyu organının bozuk olduğunu göstermez. Algısal sistem olağan koşullarda işe yarayan perspektif, bağlam ve bütünleme kurallarını özel bir düzene uygular; sonuç fiziksel gerçekle uyuşmaz. Yanılsama bilinse bile görünüş sürebilir.
B) Kişinin bilinçli olarak görüntüyü uydurması
C) Dış uyarıcının hiç bulunmaması
D) Her kişide farklı korkunun etkin olması
E) Duyusal alt eşiğin aşılmaması
Psikolojik İllüzyon
Psikolojik illüzyon, belirsiz veya açık seçik olmayan gerçek bir uyarıcının korku, kaygı, beklenti ve geçmiş yaşantıların etkisiyle yanlış yorumlanmasıdır. Karanlıkta yerdeki hortumu yılan sanmak ya da rüzgâr sesini hırsızın adımları olarak yorumlamak buna örnektir. Uyarıcı vardır; yanlış olan uyarıcının anlamıdır.
Aynı belirsiz uyarıcı herkes için aynı yanılmayı üretmeyebilir. Yılan korkusu olan kişi hortumu yılan, başka biri ip olarak algılayabilir. Bu kişisel farklılık psikolojik illüzyonu fiziksel illüzyondan ayırır; ancak ikisi de dış uyarıcıya dayanır.
B) Fiziksel illüzyon; çünkü herkes aynı korkuyu yaşar.
C) Psikolojik illüzyon; çünkü gerçek ses kaygının etkisiyle yanlış anlamlandırılmıştır.
D) Duyarsızlaşma; çünkü tepki zamanla azalmıştır.
E) Algıda değişmezlik; çünkü nesnenin niteliği korunmuştur.
Halüsinasyon
Halüsinasyon (sanrı), ilgili dış uyarıcı gerçekte yokken kişinin ses, görüntü, koku veya dokunma yaşantısı varmış gibi algılamasıdır. Ortam sessizken sesler işitmek ya da ortada kimse yokken birini görmek örnek verilebilir. Halüsinasyon, ateşli hastalık, ağır duyusal yoksunluk, bazı nörolojik veya psikiyatrik durumlar ve madde etkisi gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.
Tek bir halüsinasyon örneğinden tanı konulamaz; klinik değerlendirme uzmanlık gerektirir. Sınav düzeyinde belirleyici ölçüt, uyarıcının bulunup bulunmamasıdır. Hayal kurmak ile halüsinasyon da aynı değildir: hayal kuran kişi çoğunlukla yaşantının zihinsel üretim olduğunun farkındadır.
B) Algıya karşılık gelen dış uyarıcının bulunmaması
C) Hastanın daha önce böcek görmüş olması
D) Uyarıcının üst eşiği aşması
E) Şekil-zemin ilişkisinin değişmesi
İllüzyon ile Halüsinasyon Arasındaki Farklar
İllüzyonda dış uyarıcı vardır, fakat özellikleri ya da anlamı yanlış algılanır; halüsinasyonda ilgili dış uyarıcı yoktur. Fiziksel illüzyon aynı düzende çok kişide benzer olabilir, psikolojik illüzyon kişisel korku ve beklentiyle farklılaşabilir. Halüsinasyonlar da kişiye özgü olabilir ve olağan algısal örgütleme örneği sayılmaz.
“Montu hırsız sanmak” illüzyondur; çünkü mont vardır. “Boş odada hırsız görmek” halüsinasyondur; çünkü görülen kişiye karşılık gelen uyarıcı yoktur. Her ikisinde de yaşantı gerçek gelebilir; ayrımı kişinin emin olup olmaması değil, dış uyarıcının varlığı belirler.
II. Boş ve aydınlık odada bir insanın konuştuğunu işitme
III. Su içindeki düz çubuğu kırık görme
Bu olayların doğru sınıflandırılması hangisidir?
B) Halüsinasyon – psikolojik illüzyon – algıda değişmezlik
C) Fiziksel illüzyon – halüsinasyon – psikolojik illüzyon
D) Psikolojik illüzyon – fiziksel illüzyon – halüsinasyon
E) Halüsinasyon – duyarlılaşma – fiziksel illüzyon
B) İllüzyonda dış uyarıcı yanlış yorumlanır; halüsinasyonda ilgili dış uyarıcı yoktur.
C) Fiziksel illüzyon bütünüyle kişisel korkudan doğar.
D) Halüsinasyon, şekil-zemin değişiminin zorunlu sonucudur.
E) İki kavramı ayıran tek ölçüt yaşantının hoş olup olmamasıdır.
Dikkat
Dikkatin Tanımı ve Bilişsel Süreçlerdeki Rolü
Dikkat, zihinsel kaynakların belirli bir olay, nesne, düşünce veya göreve yöneltilmesidir. Çevredeki uyarıcıların hepsi aynı ayrıntıyla bilince ulaşmaz; dikkat, hangi bilginin seçileceğini ve ne kadar derin işleneceğini etkiler. Bu nedenle yalnız algının değil, öğrenme, bellek ve düşünmenin de üst düzenleyici süreçlerinden biridir.
Dikkat kapasitesi sınırlıdır. İki karmaşık görevi aynı anda yapmaya çalışmak performansı düşürebilir; otomatikleşmiş görevler daha az kaynak ister. Dikkatin bir uyarıcıya yönelmesi diğer uyarıcıların tümüyle duyulmadığı anlamına gelmez; bazı bilgiler zayıf düzeyde işlenip kişinin adı gibi önemli bir işaret olduğunda yeniden öne çıkabilir.
B) Seçilmemiş uyarıcıların hiçbir düzeyde işlenmediğini
C) Dikkatin sınırlı kaynakları göreve ayırdığını, önem taşıyan bazı uyarıcıların yine de seçimi değiştirebildiğini
D) Algının duyumdan önce geldiğini
E) Kişinin halüsinasyon gördüğünü
Aktif ve Pasif Dikkat
Aktif (seçici) dikkat, bireyin iradesi ve çabasıyla belirli uyarıcıya yönelip odağını sürdürmesidir. Gürültülü ortamda metne dönmek, sınavda ilgisiz sesleri bastırıp soruyu çözmek bu türe örnektir. Amaç ve görev bilgisi dikkatin yönünü belirler.
Pasif (irade dışı) dikkat, ani, şiddetli, hareketli veya alışılmadık bir dış uyarıcının odağı kendiliğinden çekmesidir. Sessiz sınıfta gök gürültüsüne dönmek pasif dikkattir. Aynı olayda iki tür art arda görülebilir: ani ses pasif olarak dikkati çeker, öğrenci iradesiyle yeniden kitaba döndüğünde aktif dikkat kullanır.
B) Pasif – aktif
C) Duyarlılaşma – alışma
D) Seçicilik – halüsinasyon
E) Fiziksel illüzyon – psikolojik illüzyon
Dikkati Etkileyen İç ve Dış Faktörler
Dikkatin yönünü etkileyen iç faktörler ihtiyaç, ilgi, duygu, beklenti, meslek, tutum, kişilik ve kültürdür. Sınav sonucunu bekleyen öğrencinin bildirim seslerine, aç kişinin yemek kokusuna, hekimin kalabalıkta yardım çağrısına daha çabuk yönelmesi iç faktörlerin etkisidir.
Dış faktörler hareket, şiddet, büyüklük, tekrar, zıtlık, ani değişim ve olağan dışılıktır. İç ve dış faktörler aynı anda çalışabilir: yüksek sesli bir duyuru fiziksel olarak dikkat çekici olabilir; duyurunun kişinin uçuş numarasını içermesi beklenti nedeniyle odağı daha da güçlendirebilir.
B) İç faktör – dış faktör
C) İki durumda da yalnız iç faktör
D) İki durumda da yalnız algıda değişmezlik
E) Fiziksel illüzyon – halüsinasyon
B) Hareket ve parlaklık seçimi dıştan yöneltebilir; anlamlandırma ilgi ve geçmiş bilgiyle farklılaşabilir.
C) Uyarıcı aynıysa algı zorunlu olarak herkes için aynıdır.
D) Marka çağrışımı uyarıcı bulunmadığı için halüsinasyondur.
E) Aktif dikkat yalnız alt eşik altında ortaya çıkar.
Sonraki Konu: Güdülenme, Duygular, Bilinç ve Sosyal Psikoloji