AYT biyoçeşitlilik ve biyomlar konu anlatımı kapsamında canlıların yeryüzündeki dağılışını belirleyen faktörler, karasal ve su biyomları ile bu dağılışların harita ve görseller üzerinden yorumlanması işlenecektir.
AYT coğrafya konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Biyoçeşitlilik ve Temel Kavramlar
Biyosfer, Biyoçeşitlilik, Flora ve Fauna
Atmosferin yere yakın bölümü, hidrosfer ve litosferin üst kesimlerinde canlıların yaşayabildiği kuşağın bütünü biyosferdir. Biyosfer tek biçimli değildir; sıcaklık, nem, su, toprak ve relief koşulları kısa ya da uzun mesafelerde değiştiği için canlıların dağılışı da farklılaşır. Bir alandaki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin çeşitliliği biyoçeşitlilik olarak adlandırılır. Bu nedenle yalnız tür sayısını bilmek, biyoçeşitliliğin tüm boyutlarını açıklamaz.
Belirli bir bölgedeki bitki türlerinin bütünü flora, hayvan türlerinin bütünü faunadır. Aynı türe ait bireylerin belirli bir yer ve zamanda oluşturduğu topluluk popülasyondur. Amazon Havzası’nın florası denildiğinde bölgenin bütün bitki türleri; jaguar popülasyonu denildiğinde ise belirli alandaki aynı türe ait bireyler kastedilir.
B) Popülasyon
C) Biyom
D) Habitat
E) Biyoçeşitlilik
Habitat, Ekolojik Niş ve Adaptasyon
Bir canlının doğal olarak yaşadığı yer habitat, o ortamda kaynakları kullanma biçimi ve üstlendiği işlevlerin bütünü ekolojik niştir. Habitat canlının adresi; niş ise beslenme zamanı, besin türü, üreme alanı ve diğer canlılarla ilişkileri dâhil mesleği gibi düşünülebilir. Aynı habitatı paylaşan türlerin nişleri farklı olabilir.
Adaptasyon, bir popülasyonda nesiller boyunca doğal seçilimle yaygınlaşan ve belirli çevrede yaşama-üreme başarısını artıran kalıtsal özelliktir. Çöl bitkilerinde su depolayan dokular ve küçülmüş yapraklar, kutup memelilerinde kalın yağ tabakası buna örnektir. Bir bireyin yaşamı sırasında geçici olarak bronzlaşması ya da yüksekliğe kısa süreli fizyolojik uyum sağlaması adaptasyon değildir.
B) Nişleri aynı olduğu için biri kesin olarak yok olur.
C) Uzun bacak bireyin yaşamında kazanıldığı için modifikasyondur.
D) Farklı saatlerde beslenmeleri habitatlarını farklı yapar.
E) İki tür birlikte tek popülasyon oluşturur.
Ekosistem ve Biyom Ayrımı
Ekosistem, belirli bir alandaki canlı topluluğu ile bu topluluğu etkileyen cansız çevrenin karşılıklı ilişkilerinden oluşur. Bir göl, mercan resifi ya da ormanın belirli bir bölümü ekosistem olabilir. Biyom ise benzer iklim koşullarının oluşturduğu, baskın bitki örtüsü ve karakteristik hayvan topluluklarıyla ayırt edilen çok daha geniş yaşam kuşağıdır. Bir biyomun içinde çok sayıda ekosistem bulunabilir.
| Kavram | Ayırt edici ölçüt | Örnek |
|---|---|---|
| Habitat | Bir türün yaşadığı yer | Sazlık |
| Ekosistem | Canlı ve cansız çevrenin etkileşimli bütünü | Manyas Gölü |
| Biyom | İklim ve baskın bitki örtüsüyle ayrılan geniş kuşak | Savan |
B) Habitat
C) Biyom
D) Ekolojik niş
E) Flora
Biyoçeşitliliğin Dağılışını Etkileyen Faktörler
İklim: Sıcaklık, Yağış, Işık ve Rüzgâr
Sıcaklık canlıların metabolizma, büyüme ve üreme hızını; yağış ise kullanılabilir su miktarını ve bitki örtüsünün sıklığını etkiler. Sıcak ve yıl boyunca yağışlı tropikal alanlarda birincil üretim ve habitat katmanlaşması yüksek olduğundan çok sayıda tür için niş oluşur. Yağışın çok az olduğu çöllerde veya düşük sıcaklığın biyolojik etkinliği sınırladığı kutuplarda tür sayısı genellikle düşüktür.
Işık, fotosentez için temel enerji kaynağıdır; süresi ve geliş açısı mevsimsel etkinliği değiştirir. Rüzgâr tohum ve polenlerin taşınmasını sağlayabilir, buharlaşmayı artırabilir veya güçlü olduğu yerlerde bitki boyunu sınırlandırabilir. Bu değişkenlerin etkisi bağımsız değildir: yüksek sıcaklık, yağış yetersizse kuraklık baskısını büyütebilir.
B) K’de sürekli bitki gelişimi ve habitat çeşitliliği daha yüksek olabilir.
C) İki alanın biyomu zorunlu olarak aynıdır.
D) Yağış düzeni canlı dağılışını etkilemez.
E) L’nin florası yalnız sıcaklık nedeniyle daha zengindir.
Yer Şekilleri, Yükselti, Bakı ve Dağların Uzanışı
Yükselti arttıkça sıcaklığın azalması, dağ yamaçlarında kısa mesafede farklı bitki kuşakları oluşturur. Eğim toprak kalınlığını ve suyun yüzeyde kalma süresini; bakı güneşlenme, sıcaklık ve buharlaşmayı etkiler. Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde nemli havanın iç kesimlere geçişi sınırlandığından denize dönük ve geride kalan yamaçlar arasında belirgin biyoçeşitlilik farkı doğabilir.
Kuzey Yarım Küre’de güneye bakan yamaçlar genel olarak daha fazla ışın alır ve daha sıcaktır; fakat bitki gürlüğünü yalnız bakı belirlemez. Denize dönük bir yamaç orografik yağış aldığı için, güneşlenmesi daha az olsa bile karşı yamaca göre daha nemli ve gür olabilir.
B) Güneşlenme süresi bitki gelişimini hiçbir yerde etkilemez.
C) Güney yamaçta toprak oluşmaz.
D) Bakı kuralı yalnız Güney Yarım Küre’de geçerlidir.
E) Nem ve orografik yağış etkisi, sıcak bakının kurutucu etkisinden daha belirleyici olabilir.
Su ve Toprak Özellikleri
Suyun miktarı kadar mevsimlere dağılışı, tuzluluğu, sıcaklığı ve hareketi de canlıların yayılışını belirler. Toprağın mineral içeriği, humus miktarı, pH değeri, geçirgenliği ve su tutma kapasitesi bitki topluluklarını; bitkiler de besin ve barınak sağlayarak hayvan dağılışını etkiler. Aynı iklim bölgesinde kireçli, tuzlu veya suya doygun toprakların farklı bitki toplulukları taşıması bu nedenle mümkündür.
B) Paleocoğrafya
C) Toprağın su-hava dengesi
D) Dünya’nın günlük hareketi
E) Boylam
Paleocoğrafya ve Geçmiş İklim Değişimleri
Kıtaların ayrılması, kara köprülerinin oluşup kaybolması, deniz seviyesindeki değişmeler ve buzul dönemleri türlerin göç yollarını ya açmış ya da kesmiştir. Bir zamanlar aynı kara parçasında yaşayan canlı grupları kıtalar ayrıldıktan sonra yalıtılmış; farklı çevrelerde farklılaşmıştır. Günümüzde benzer fosillerin uzak kıtalarda bulunması veya yakın akraba türlerin kopuk alanlarda yaşaması, bugünkü dağılışın yalnız güncel iklimle açıklanamayacağını gösterir.
B) Güncel yağış bütün dağılışı tek başına açıklamaktadır.
C) İki kuş grubu aynı popülasyondur.
D) Okyanus tuzluluğu karasal kuşları taşımıştır.
E) Türlerin ekolojik nişleri zorunlu olarak aynıdır.
Biyolojik Etkenler ve İnsan Faaliyetleri
Canlıların rekabeti, av-avcı ilişkileri, tozlaşma ve tohum taşıma gibi karşılıklı etkiler dağılışı değiştirebilir. İnsanlar tarım, kentleşme, ormansızlaşma, avcılık ve kirlilikle habitatları daraltırken korunan alanlar ve restorasyon çalışmalarıyla bazı türlerin yaşam koşullarını iyileştirebilir. Türlerin başka alanlara taşınması da yerli topluluklar üzerinde yeni rekabet ve avcılık baskıları oluşturabilir.
B) Yalnız toprak pH’siyle
C) Dünya’nın şekliyle
D) İnsan aracılı tür taşınması ve canlılar arası etkileşimlerle
E) Boylam farkıyla
Biyoçeşitliliğin Mekânsal Örüntüsü
Enlemsel ve Dikey Zonasyon
Ekvator’dan kutuplara doğru güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklık genel olarak azalır. Buna bağlı olarak tropikal orman, ılıman orman, iğne yapraklı orman, tundra ve kalıcı buz kuşakları ardışık biçimde görülebilir. Benzer bir değişim, bir dağın eteğinden zirvesine çıkarken sıcaklığın azalmasıyla daha kısa mesafede oluşur; buna dikey zonasyon denir.
B) Ekvator’dan yüksek enlemlere gidildikçe sıcaklığın düşmesiyle bitki kuşaklarının değişmesi
C) Batıdan doğuya yerel saatin ilerlemesi
D) Akarsu ağzından kaynağa doğru debinin azalması
E) Kent merkezinden kıra nüfus yoğunluğunun düşmesi
Çeşitliliğin Yüksek ve Düşük Olduğu Alanlar
Yıl boyunca sıcak ve yağışlı tropikal yağmur ormanları, çok katlı bitki örtüsü ve uzun biyolojik etkinlik süresi nedeniyle karaların en zengin alanlarıdır. Deltalar, haliçler ve sulak alanlar kara ile su arasında çok sayıda mikrohabitat oluşturur. Mercan resiflerinde sıcak, sığ ve ışıklı sular; sıcak-soğuk akıntıların karşılaşma alanlarında ise besin maddelerinin dolaşıma katılması canlı yoğunluğunu artırabilir.
Çöllerde su kıtlığı, kutup alanlarında düşük sıcaklık ve kısa gelişme dönemi, kıta içlerinde ise kuraklık ve sert karasallık çeşitliliği sınırlar. Bununla birlikte genel eğilim, her noktada aynı sonucu veren mutlak bir yasa değildir; yerel su kaynakları, yükselti, toprak ve insan etkisi örüntüyü değiştirebilir.
B) Deltada kara-su geçişlerinin çok sayıda mikrohabitat oluşturması
C) Mercan resifinde sığ ve ışıklı sıcak suların üretkenliği desteklemesi
D) Haliçte tatlı ve tuzlu su etkisinin çevresel çeşitlilik oluşturması
E) Sıcak ve soğuk akıntıların karşılaştığı alanda besince zengin suların yüzeye taşınması
B) II’de sıcaklık IV’ten kesinlikle düşüktür.
C) III’te ağaç üst sınırını yalnız toprak türü belirler.
D) IV’teki kalıcı kar, enlemin Ekvator olduğunu kanıtlar.
E) Aynı yükseltide oldukları için I ve II’nin nem koşulları aynıdır.
Karasal Biyomlar
Karasal biyomları ayırmada en güçlü iki iklim değişkeni sıcaklık ve yağıştır. Baskın bitki örtüsü bu koşulların görünür sonucudur; hayvanların vücut yapısı, göçü, gececil yaşamı ve beslenmesi de aynı sınırlayıcılara verilen uyumları yansıtır. Biyom sınırları cetvelle çizilmiş keskin çizgiler değildir; geçiş kuşaklarında iki komşu biyomun özellikleri birlikte görülebilir.
Tropikal Yağmur Ormanı ve Savan
Tropikal yağmur ormanı biyomu Ekvator çevresinde yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış altında gelişir. Ağaçlar sürekli yeşil, uzun ve çok katlıdır; sarmaşık ile epifitler yaygındır. Yüksek biyolojik etkinlik, çok sayıda mikrohabitat ve dar niş paylaşımı tür çeşitliliğini artırır. Amazon ve Kongo havzaları ile Güneydoğu Asya adaları başlıca yayılış alanlarıdır.
Savan biyomu tropikal kuşakta, yağışlı ve kurak mevsimlerin belirgin olduğu alanlarda görülür. Uzun boylu otlar içinde kuraklığa dayanıklı seyrek ağaçlar bulunur. Büyük otçul sürüleri ve onları izleyen yırtıcılar karakteristiktir. Kurak mevsimde su kaynakları çevresinde toplanma, göç ve yangına dayanıklılık önemli uyumlardır.
B) Dünya’nın dönüş hızının değişmesi
C) Yağış rejimi, denizellik, akıntılar ve relief koşullarının enlem boyunca farklılaşması
D) Tropikal bitkilerin yalnız Batı Yarım Küre’de yaşayabilmesi
E) Ekvator üzerinde yükseltinin her yerde aynı olması
B) A’da yıl boyu su ve habitat katmanlaşması, B ve C’ye göre daha yüksek tür çeşitliliğini destekleyebilir.
C) B’nin kurak mevsimi olmadığı için ağaçlar kesintisiz orman oluşturur.
D) A, B ve C’nin yağış düzenleri aynıdır.
E) C’deki seyrek bitki örtüsü yalnız düşük sıcaklıkla açıklanır.
Çöl ve Akdeniz Çalılığı
Çöl biyomu yağışın çok az, buharlaşmanın güçlü olduğu alanlarda yayılır. Tropikal çöller subtropikal yüksek basınç kuşağında; soğuk çöller kıta içlerinde veya yağış gölgesinde gelişebilir. Bitkiler seyrek, kök sistemleri geniş ya da derin; yaprak yüzeyleri küçülmüş olabilir. Hayvanlarda gececil yaşam, yoğun idrar ve gündüzü oyuklarda geçirme su kaybını azaltır.
Akdeniz çalılığı biyomu yazları sıcak-kurak, kışları ılık-yağışlı iklimde görülür. Sert, küçük ve tüylü yapraklar yaz kuraklığına uyum sağlar. Akdeniz Havzası dışında Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika’nın Kap bölgesi ve Güneybatı Avustralya’da benzer çalı toplulukları görülür; yerel adları değişse de iklimsel mekanizma benzerdir.
B) K taiga — L yaprak döken orman
C) K savan — L Akdeniz çalılığı
D) K Akdeniz çalılığı — L çöl
E) K çöl — L tropikal yağmur ormanı
Ilıman Yaprak Döken Orman ve Ilıman Çayır
Ilıman yaprak döken ormanlar orta kuşakta yağışın ağaç gelişimine yeterli, mevsimlerin belirgin olduğu alanlarda görülür. Kışın yaprak dökme su kaybını ve don zararını azaltır. Batı ve Orta Avrupa, Doğu Asya ve Kuzey Amerika’nın doğusu başlıca alanlardır.
Ilıman çayır biyomu yağışın orman oluşturmak için yetersiz, otları yaşatmak için yeterli olduğu kıta içlerinde yayılır. Uzun ve kısa boylu çayırlar yağış miktarına göre ayrılır; preri, step ve pampa yerel örneklerdir. Ot köklerinin oluşturduğu organik madde verimli toprakları destekler; bu nedenle alanların önemli bölümü tarıma açılmıştır.
B) Tundra
C) Kutup
D) Mangrov
E) Ilıman çayır
İğne Yapraklı Orman (Taiga)
Taiga, Kuzey Yarım Küre’nin yüksek orta enlemlerinde uzun-soğuk kış ve kısa-serin yaz koşullarında uzanan iğne yapraklı orman kuşağıdır. Konik ağaç biçimi karın dallarda birikmesini azaltır; iğne yapraklar küçük yüzey ve mumsu tabakayla su kaybını sınırlar. Kanada ve Alaska’nın iç kesimleri, İskandinavya ve Sibirya geniş yayılış alanlarıdır. Güney Yarım Küre’de aynı enlemlerde geniş kara alanı az olduğundan kesintisiz taiga kuşağı gelişmemiştir.
B) Taigaya uygun yüksek orta enlemlerde Güney Yarım Küre’de geniş kara kütlelerinin az olması
C) İğne yapraklı ağaçların deniz suyuna gereksinim duyması
D) Kuzey Yarım Küre’de yükseltinin her yerde fazla olması
E) Güney Yarım Küre’de yağışın hiç görülmemesi
Tundra ve Kutup Biyomları
Tundra, ağaç sınırının ötesinde toprağın alt bölümünün uzun süre donmuş kaldığı, kısa yazda yüzeyin çözülmesiyle yosun, liken, ot ve bodur çalıların geliştiği biyomdur. Kutup biyomunda ise kalıcı buz ve çok düşük sıcaklıklar karasal bitki gelişimini daha da sınırlar. Tundrada az da olsa toprak ve kısa gelişme dönemi bulunurken kutup buzullarında karasal üretim son derece düşüktür.
B) Çok katlı orman yapısı
C) Kısa dönemde yüzey çözülmesiyle sınırlı bitki gelişiminin mümkün olması
D) Yağışın her mevsim muson biçiminde düşmesi
E) Tuzluluğun belirleyici olması
Dağ Biyomu
Dağ biyomu tek bir enlem kuşağına bağlı değildir. Yükselti artışıyla sıcaklık, yağışın biçimi, rüzgâr, toprak kalınlığı ve büyüme dönemi değişir; yamaç yönü ile denize açıklık da bu değişimi farklılaştırır. Bu nedenle dağlarda kısa yatay mesafede orman, subalpin çalı, alpin çayır ve kalıcı kar kuşakları ardışabilir. Dağların yalıtılmış yüksek kesimleri endemik türlerin gelişmesine de elverişli olabilir.
B) Ekvator çevresinde güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez.
C) Bütün dağların yamaçları aynı yağışı alır.
D) Kalıcı kar yalnız kutup enlemlerinde bulunur.
E) Bitki dağılışında sıcaklığın rolü yoktur.
B) III – I – II
C) IV – V – I
D) I – II – IV
E) I – III – V
B) Taiga — uzun soğuk kış, iğne yapraklı orman
C) Ilıman çayır — orta yağış, geniş ot toplulukları ve verimli topraklar
D) Akdeniz çalılığı — yaz kuraklığına dayanıklı sert yapraklar
E) Tundra — yıl boyunca çözülmüş derin toprak ve çok katlı orman
Su Biyomları
Tatlı Su Biyomları
Tatlı su biyomları akarsular, göller, göletler ve sulak alanları kapsar. Akarsularda akış hızı, çözünmüş oksijen, yatak malzemesi ve kaynaktan ağza değişen sıcaklık; göllerde derinlik, ışık, sıcaklık tabakalaşması ve kıyı bitkileri dağılışı belirler. Sulak alanlarda suya doygun toprak ile kara-su geçişi çok sayıda mikrohabitat oluşturabilir.
Akarsuyun hızlı akan üst çığırında soğuk ve oksijence zengin suya uyumlu türler; aşağı çığırında daha yavaş, ince malzemeli ve genellikle daha sıcak koşullara uyumlu türler öne çıkabilir. Bu farklılık, aynı tatlı su sistemi içinde bile tek tip canlı topluluğu beklenemeyeceğini gösterir.
B) Akış, sıcaklık, oksijen ve taban yapısı farklı ekolojik toleranslara sahip türleri seçer.
C) Yalnız boylam canlı dağılışını belirler.
D) Üst çığır karasal biyom, alt çığır kutup biyomudur.
E) Tatlı suda adaptasyon görülmez.
Tuzlu Su Biyomları ve Dikey Katmanlaşma
Deniz ve okyanuslarda canlıların dağılışını tuzluluk, sıcaklık, derinlik, ışık, basınç, akıntılar ve besin maddeleri birlikte belirler. Güneş ışığının yeterli olduğu üst katmanlarda fotosentez olanakları fazladır. Derinlik arttıkça ışık ve sıcaklık genel olarak azalır, basınç artar; canlılar düşük ışık, soğuk ve yüksek basınca özgü uyumlar geliştirir.
B) Derin deniz canlılarında yüksek basınca uyumların görülmesi
C) Tür bileşiminin derinlikle değişmesi
D) Fotosentezin ışığın ulaşmadığı en derin katmanda yüzeyden daha fazla olması
E) Sıcaklık ve besin koşullarının dağılışı etkilemesi
Akıntılar, Besin Maddeleri ve Kıyı Geçişleri
Akıntılar ısıyı ve canlıların larvalarını taşırken, besin maddelerinin yatay ve dikey dolaşımını da etkiler. Soğuk ve besince zengin derin suların yüzeye çıktığı alanlar ile farklı akıntıların karşılaşma kuşakları plankton ve balık yoğunluğu bakımından verimli olabilir. Nehir ağızlarında tatlı su, tuzlu su ve taşınan minerallerin birleşmesi değişken fakat üretken geçiş ortamları oluşturur.
B) Tuzluluğun sıfırlanması → kara bitkilerinin denize yerleşmesi
C) Basıncın yüzeyde artması → fotosentezin durması
D) Suyun tamamının ısınması → besinlerin dibe çökmesi
E) Akıntının kesilmesi → türlerin zorunlu olarak yok olması
Bütüncül Biyom Yorumlama
Bir biyomun ayırt edici özelliklerini sıcaklık ve yağış rejimi, baskın bitki formu, coğrafi konum, toprak-su koşulları ve canlıların uyumları belirler. Aynı bitki görünümü farklı nedenlerle oluşabilir: çöllerde kuraklık, tundrada düşük sıcaklık, dağların üst kesimlerinde ise yükselti ağaç gelişimini sınırlar.
B) Yükselti — kuraklık — okyanus akıntısı
C) Kuraklık — düşük sıcaklık ve kısa gelişme dönemi — yükseltiye bağlı sıcaklık azalması
D) Bakı — sıcaklık fazlalığı — toprak verimliliği
E) Paleocoğrafya — rüzgâr — günlük hareket