TYT enzimler vitaminler ve hormonlar konusu, hücredeki kimyasal tepkimelerin nasıl hızlandığını ve canlı faaliyetlerinin nasıl düzenlendiğini birlikte ele alır. Sorularda yalnız tanım değil; deney düzenekleri, grafikler, enzim–substrat ilişkisi, vitaminlerin çözünme özelliği ve hedef hücre seçiciliği üzerinden çıkarım yapılır. Bu nedenle kavramlar ezber listeleri olarak değil, yapı–işleyiş–sonuç bağlantısıyla öğrenilmelidir.
ENZİMLER
Enzimlerin Görevi ve Aktivasyon Enerjisi
Canlı hücrelerdeki birçok tepkime, normal vücut sıcaklığında kendiliğinden gerçekleşemeyecek kadar yavaştır. Enzimler, tepkimenin başlaması için aşılması gereken aktivasyon enerjisini düşüren biyolojik katalizörlerdir. Tepkimeye giren ve enzimin etkilediği madde substrat; tepkime sonunda oluşan maddeler üründür. Enzim tepkimenin toplam enerji değişimini ve denge noktasını değiştirmez, yalnız dengeye ulaşma hızını artırır.
Enzim substrata bağlanınca geçici bir enzim–substrat kompleksi oluşur. Ürünler ayrıldığında enzim başlangıçtaki yapısına dönebildiği ölçüde yeniden kullanılabilir. Enzim enerji kaynağı değildir, tepkimede ürünün yapısına katılmaz ve gerçekleşmesi olanaksız bir tepkimeyi olanaklı hâle getirmez.
Örnek - 1
Aynı tepkime enzimli ve enzimsiz iki ortamda yürütülüyor. Enzimli ortamda ürün daha kısa sürede oluştuğu hâlde tepkime sonunda iki ortamda da aynı miktarda ürün bulunduğuna göre enzim için aşağıdakilerden hangisine ulaşılır?
A) Ürünün serbest enerjisini azaltmıştır.
B) Tepkimenin denge noktasını ürünler yönüne taşımıştır.
C) Aktivasyon enerjisini düşürerek dengeye ulaşmayı hızlandırmıştır.
D) Substratın tamamını kendi yapısına katmıştır.
E) Tepkime için gereken toplam enerjiyi üretmiştir.
Enzim, tepkimenin başlangıç ve bitiş enerji düzeyleriyle denge konumunu değiştirmez. Daha düşük aktivasyon enerjili bir yol sağlayarak dengeye daha çabuk ulaşılmasını sağlar.
Cevap: C
Örnek - 2
Bir enzimin görev yaptığı tepkimede substrat miktarı azalırken ürün miktarı artmaktadır. Tepkime tamamlandıktan sonra ortamda etkin enzim bulunması aşağıdakilerden hangisini tek başına kanıtlamaz?
A) Enzimin ürünün kalıcı bir parçası olmadığını
B) Enzimin uygun substrat bulunduğunda yeniden görev alabileceğini
C) Enzimin tepkime hızını artırabildiğini
D) Enzimin hücrede hiçbir zaman sentezlenmediğini
E) Enzimin kataliz sırasında bütünüyle tüketilmediğini
Tepkime sonunda etkin enzimin bulunması, onun tüketilmediğini ve yeniden kullanılabileceğini gösterir. Enzimin nerede ve nasıl sentezlendiği hakkında bilgi vermez.
Cevap: D
Enzimlerin Yapısı: Apoenzim, Kofaktör, Koenzim ve Holoenzim
Enzimin protein kısmına apoenzim denir. Bazı enzimler yalnız protein yapısıyla etkin olabilirken bazıları yardımcı bir bileşene ihtiyaç duyar. Bu yardımcı bileşenlerin genel adı kofaktördür. Demir, çinko ve magnezyum gibi inorganik iyonlar kofaktör olabilir; organik yardımcı moleküllere ise koenzim denir. Birçok koenzimin yapısına vitaminler katılır veya vitaminlerden türetilir.
Apoenzim ile gerekli yardımcı kısmın oluşturduğu etkin bütün holoenzimdir. Apoenzim substrat özgüllüğünde belirleyicidir; yardımcı kısım tepkimenin yürütülmesine katkı sağlar. Aynı yardımcı bileşen farklı apoenzimlerle birlikte çalışabildiği için koenzim çeşidi, apoenzim çeşidinden daha az olabilir.
Dikkat
Vitamin, koenzim ve enzim aynı kavram değildir. Vitaminler düzenleyici organik moleküllerdir; bazıları koenzimin yapısına katılır. Koenzim ise apoenzime yardım eder, holoenzimin protein olmayan organik bölümüdür.
Örnek - 3
K, L ve M enzimlerinin apoenzimleri farklıdır. K ile L aynı koenzimi, M ise bir metal iyonunu kullanmaktadır. Buna göre;
I. K ve L aynı substrata etki etmek zorundadır.
II. K ile L’nin yardımcı kısımları aynı olabilir.
III. M’nin etkin yapısında protein olmayan bölüm bulunabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Substrat özgüllüğünde apoenzim belirleyicidir; farklı apoenzimler aynı substratı zorunlu kılmaz. Aynı koenzim farklı apoenzimlere yardım edebilir ve metal iyonu da protein olmayan kofaktördür.
Cevap: D
Örnek - 4
Bir apoenzim, gerekli koenzimin bulunmadığı ortamda substratına bağlanabilmekte ancak ürün oluşturamamaktadır. Ortama koenzim eklendiğinde ürün oluşması aşağıdakilerden hangisini destekler?
A) Koenzimin substrat özgüllüğünü tek başına belirlediğini
B) Apoenzimin enerji üreten bir molekül olduğunu
C) Etkin kataliz için holoenzim bütünlüğünün gerektiğini
D) Koenzimin yalnız inorganik yapıda olabileceğini
E) Substratın koenzime dönüşerek tüketildiğini
Bağlanma gerçekleşse bile ürün oluşmaması, yardımcı kısmın katalitik aşama için gerekli olduğunu gösterir. Koenzim eklenince etkin holoenzim oluşur.
Cevap: C
Aktif Bölge, Özgüllük ve Enzim–Substrat Uyumu
Substratın bağlandığı üç boyutlu bölgeye aktif bölge denir. Aktif bölgenin biçimi ve kimyasal özellikleri her molekülle değil, uygun substrat ya da substrat grubuyla etkileşmeye elverişlidir. Anahtar–kilit modeli bu seçiciliği basitleştirerek açıklar. İndüklenmiş uyum modelinde ise substrat yaklaşınca enzimin aktif bölgesinde küçük biçim değişiklikleri oluşabilir; bağlanma ve kataliz için daha uygun bir düzen kurulur.
Enzimin protein yapısını değiştiren gen mutasyonu, yüksek sıcaklık ya da aşırı pH aktif bölgenin biçimini bozabilir. Bu durumda ortamda enzim bulunmasına rağmen substratla uygun kompleks kurulamayabilir. Bir enzimin adı çoğu kez etkilediği substrat ya da tepkime türüne eklenen “-az” ekiyle oluşturulur; laktaz ve katalaz buna örnektir.
Örnek - 5
Bir enzimin aktif bölgesindeki tek amino asit değişmiş ve enzim substratına bağlanamaz hâle gelmiştir. Bu durum öncelikle aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
A) Substratın aktivasyon enerjisi üretmesiyle
B) Birincil yapı değişiminin üç boyutlu uyumu etkilemesiyle
C) Koenzimin proteine dönüşmesiyle
D) Enzimin tepkime sonunda tüketilmesiyle
E) Ürünün yeniden substrata dönüşmesiyle
Amino asit dizisindeki değişiklik proteinin katlanmasını ve aktif bölgenin kimyasal-geometrik düzenini değiştirebilir. Uyum bozulduğunda kompleks kurulamaz.
Cevap: B
Örnek - 6
X enzimi S substratından P ürünü oluşturuyor. Tepkime başladıktan sonra ortama S’ye çok benzeyen fakat ürüne dönüşmeyen T molekülü eklenince ürün oluşum hızı azalıyor. Bu gözlem T ile ilgili en güçlü hangi çıkarımı destekler?
A) Enzimin aktif bölgesiyle yarışabildiğini
B) Aktivasyon enerjisini sıfırladığını
C) Enzimin sentezini artırdığını
D) Ürünün yapısına katıldığını
E) S’yi yeni bir enzime dönüştürdüğünü
Substrata benzeyen ve ürüne dönüşmeyen molekül aktif bölgeye bağlanarak gerçek substratla yarışabilir. Bu, kompetitif inhibisyonun temel mantığıdır.
Cevap: A
Enzimlerin Temel Özellikleri ve Çalışma Düzeni
Enzimler hücre içinde sentezlenir. Görev yerlerine göre hücre içi veya hücre dışı çalışabilirler; sindirim kanalına salgılanan enzimler hücre dışında iş görür. Tepkime sonunda değişmeden kalmaları yeniden kullanılabilmelerini sağlar, ancak sıcaklık, pH ve kimyasal maddeler enzimi bozabilir. Bu nedenle “harcanmaz” ifadesi “sonsuz süre etkin kalır” anlamına gelmez.
Bazı tepkimelerde aynı enzim ileri ve geri yönde çalışabilir; yönü ortamın substrat–ürün derişimleri belirler. Sindirim enzimleri ise canlı sistemlerde çoğunlukla parçalama yönünde ele alınır. Metabolik yollarda bir enzimin ürünü sonraki enzimin substratı olabilir; böylece enzimler takım hâlinde çalışır. Yolun son ürünü ilk basamaklardan birini baskıladığında gereksiz üretim önlenir.
Enzim 1A → B
➜
Enzim 2B → C
➜
Enzim 3C → D
Örnek - 7
A → B → C → D yolunda her basamağı farklı bir enzim katalizlemektedir. B’yi C’ye dönüştüren enzim çalışamazsa diğer koşullar değişmediğinde aşağıdakilerden hangisi beklenir?
A) A’nın anında tükenmesi
B) B’nin birikmesi, C ve D oluşumunun azalması
C) D’nin B’ye dönüşmesinin zorunlu olarak hızlanması
D) Birinci enzimin substrat özgüllüğünü kaybetmesi
E) B’nin ikinci enzime dönüşmesi
Bloke edilen basamağın önündeki ara ürün birikir; bu basamaktan sonraki ürünlerin oluşumu azalır. Diğer enzimlerin özgüllüğü hakkında yeni bir sonuç çıkmaz.
Cevap: B
Örnek - 8
Bir hücrede belirli bir enzimin sentezi durdurulduğu hâlde enzimin katalizlediği ürün bir süre daha oluşmaya devam ediyor. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?
A) Daha önce sentezlenen etkin enzimlerin ortamda bulunmasıyla
B) Substratın kendiliğinden enzime dönüşmesiyle
C) Ürünün aktivasyon enerjisini yükseltmesiyle
D) Her enzimin nükleik asit yapılı olmasıyla
E) Enzimin tepkimede zorunlu olarak tüketilmesiyle
Sentezin durması mevcut enzimleri anında ortadan kaldırmaz. Önceden üretilmiş ve etkinliğini koruyan enzimler substrat bulunduğu sürece bir süre ürün oluşturabilir.
Cevap: A
ENZİM HIZINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Sıcaklık ve pH
Sıcaklık arttıkça moleküllerin hareketi ve etkili çarpışma olasılığı belirli bir değere kadar artar. En yüksek hızın görüldüğü değer optimum sıcaklıktır. Optimumun üzerinde proteinin üç boyutlu yapısı bozulabildiği için hız keskin biçimde düşebilir. Düşük sıcaklık ise çoğunlukla enzimi denatüre etmeden molekül hareketini yavaşlatır; sıcaklık yeniden artırıldığında etkinlik geri dönebilir.
Her enzimin en iyi çalıştığı bir pH aralığı vardır. Aşırı asidik veya bazik ortam, aktif bölgedeki yük dağılımını ve proteinin bağlarını etkileyebilir. Farklı organlarda çalışan enzimlerin optimum pH değerleri aynı olmak zorunda değildir.
Dikkat
Düşük sıcaklıkta tepkime hızının azalması ile yüksek sıcaklıkta denatürasyon aynı olay değildir. Soğukta molekül hareketi yavaşlar; protein yapısı korunmuşsa sıcaklık normale dönünce etkinlik yeniden artabilir.
Örnek - 9
X ve Y enzimlerinin sıcaklığa bağlı hızları grafikte verilmiştir.
Grafiğe göre;
I. X’in optimum sıcaklığı Y’den düşüktür.
II. İki enzimin de düşük sıcaklıkta yavaş çalışması denatüre olduklarını kesin kanıtlar.
III. Aynı sıcaklıkta X ve Y farklı hızlarda çalışabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
X eğrisinin tepe noktası daha düşük sıcaklıktadır. Düşük sıcaklıktaki yavaşlama tek başına denatürasyon kanıtı değildir; aynı sıcaklıkta iki eğrinin yüksekliği farklı olabilir.
Cevap: C
Örnek - 10
Özdeş enzim ve substrat içeren K tüpü 5 °C’de, L tüpü optimum sıcaklıkta, M tüpü ise enzimi denatüre edecek sıcaklıkta bekletiliyor. Daha sonra üç tüp de optimum sıcaklığa getiriliyor. Buna göre hangi tüplerde tepkime hızının artması beklenir?
A) Yalnız K
B) Yalnız L
C) Yalnız M
D) K ve L
E) K, L ve M
K’deki düşük sıcaklık etkisi çoğunlukla geri dönüşlüdür; optimuma gelince hız artar. L zaten optimumdadır. M’de denatürasyon oluştuğundan sıcaklığın düşürülmesi etkinliği zorunlu olarak geri getirmez.
Cevap: A
Enzim ve Substrat Derişimi
Substratın bol olduğu ortamda enzim derişimi artırılırsa birim zamanda daha çok aktif bölge kullanılabilir ve hız artar. Enzim miktarı sabitken substrat derişimi artırıldığında hız başlangıçta yükselir; bütün aktif bölgeler sürekli dolu hâle geldiğinde enzim doygunluğa ulaşır ve hız üst sınıra yaklaşır. Bu noktadan sonra yalnız substrat eklemek hızı belirgin artırmaz.
Zaman ilerledikçe substrat azalması ve ürün birikmesi de hızı düşürebilir. Bu nedenle hız–zaman grafiği ile hız–substrat derişimi grafiği aynı şeyi göstermez. Deney sorularında hangi değişkenin sabit tutulduğu özellikle izlenmelidir.
Örnek - 11
Enzim miktarı sabit tutulan bir deneyde substrat derişimi artırıldıkça hız önce yükseliyor, sonra sabitleniyor. Sabitlenme bölgesinde hızı artırmak için aşağıdakilerden hangisi en doğrudan uygulanmalıdır?
A) Yalnız daha fazla substrat eklemek
B) Ortama aynı enzimden eklemek
C) Ürün derişimini artırmak
D) Enzimi denatüre etmek
E) Suyu tamamen uzaklaştırmak
Doygunlukta aktif bölgeler doludur. Yeni aktif bölge sağlayacak biçimde enzim derişimini artırmak maksimum hızı yükseltebilir.
Cevap: B
Örnek - 12
Özdeş koşullardaki iki tüpten K’de 2 birim enzim ve 20 birim substrat, L’de 4 birim enzim ve 20 birim substrat vardır. Başlangıç hızının L’de iki kat olması beklenirken bir süre sonra iki tüpte de aynı toplam ürün miktarına ulaşılması hangi durumla açıklanır?
A) Enzimin ürün miktarını değil oluşma hızını etkilemesiyle
B) L’deki enzimin substrata dönüşmesiyle
C) K’de aktivasyon enerjisinin sıfır olmasıyla
D) Enzim miktarı arttıkça substratın da artmasıyla
E) Enzimlerin tepkime sonunda ürüne katılmasıyla
Başlangıçtaki substrat miktarı aynı olduğundan tam dönüşüm sonunda oluşabilecek toplam ürün aynıdır. Daha fazla enzim yalnız bu miktara daha kısa sürede ulaşılmasını sağlar.
Cevap: A
Substrat Yüzeyi, Su, Aktivatör ve İnhibitörler
Katı bir substratın küçük parçalara ayrılması toplam yüzey alanını artırır. Enzimle temas edebilen bölge genişlediği için tepkime hızlanabilir; substratın toplam miktarı değişmez. Suyun yeterli olması enzim ve substratın hareket edip karşılaşmasını kolaylaştırır. Çok düşük su miktarı metabolik tepkimeleri yavaşlatır.
Enzim etkinliğini artıran iyon veya moleküller aktivatör; azaltanlar inhibitör olarak adlandırılır. Kompetitif inhibitör aktif bölge için substratla yarışır ve yüksek substrat derişiminin etkisiyle kısmen aşılabilir. Nonkompetitif inhibitör başka bir bölgeye bağlanarak enzimin biçimini ya da katalitik etkinliğini değiştirir; yalnız substratı artırmak çoğunlukla yeterli olmaz.
Örnek - 13
Özdeş kütlede karaciğer ile eşit derişim ve hacimde H₂O₂ içeren düzenekler şekilde verilmiştir.
Karaciğerdeki katalazın etkin olduğu bilindiğine göre başlangıçtaki tepkime hızının yüksekten düşüğe sıralanışı hangisidir?
A) I > II > III
B) I > III > II
C) II > I > III
D) III > II > I
E) III > I > II
Parçalanmış karaciğer en geniş, küpler ara, bütün parça en küçük temas yüzeyine sahiptir. Enzim miktarı ve substrat koşulları eşitken başlangıç hızı III > II > I olur.
Cevap: D
Örnek - 14
Bir enzim tepkimesinde inhibitör eklendiğinde hız azalıyor. Substrat derişimi çok artırılınca hızın inhibitörsüz ortamdaki değere yaklaşması aşağıdakilerden hangisini destekler?
A) İnhibitörün aktif bölge için substratla yarıştığını
B) Enzimin geri dönüşümsüz denatüre olduğunu
C) İnhibitörün enzimin sentezini durdurduğunu
D) Substratın koenzime dönüştüğünü
E) İnhibitörün ürün olarak kullanıldığını
Yüksek substrat derişimi inhibitörün etkisini azaltabiliyorsa iki molekülün aktif bölge için yarışması beklenir. Bu kompetitif inhibisyona uygundur.
Cevap: A
Geri Bildirimle Enzim Kontrolü
Bir metabolik yolun son ürünü yeterli düzeye ulaştığında yolun erken basamağındaki düzenleyici enzime bağlanıp etkinliği azaltabilir. Geri bildirim inhibisyonu olarak adlandırılan bu düzen, hammaddenin ve enerjinin gereksiz tüketimini sınırlar. Son ürün kullanılıp derişimi düştüğünde baskı azalabilir ve yol yeniden hızlanabilir.
Dikkat
Geri bildirim inhibisyonunda son ürünün ilk substratı parçalaması gerekmez. Son ürün, yolun düzenleyici enzimine bağlanarak akışı azaltır; bu etki yolun ihtiyaca göre ayarlanmasını sağlar.
Örnek - 15
K → L → M → N yolunda N biriktiğinde K’yi L’ye dönüştüren enzim baskılanmaktadır. Hücrede N hızla tüketilmeye başlarsa ilk beklenen değişim hangisidir?
A) İlk enzimin üzerindeki baskının azalması
B) K’nin enzim yapısına dönüşmesi
C) Bütün enzimlerin kalıcı olarak denatüre olması
D) Aktivasyon enerjisinin sınırsız artması
E) Yolun zorunlu olarak tersine dönmesi
N derişimi azalınca geri bildirim baskısı hafifler. İlk enzimin etkinliği artabilir ve yol yeniden N üretimine yönelir.
Cevap: A
Örnek - 16
Bir metabolik yolda son ürünün düzenleyici enzime bağlanması, substratın aktif bölgeye bağlanmasını doğrudan engellemeden enzimin biçimini değiştirmektedir. Bu kontrol biçimi için;
I. allosterik bir bölge görev alabilir.
II. yalnız substrat derişimini artırmak etkiyi tamamen ortadan kaldırmak zorunda değildir.
III. yolun üretim hızı gereksinime göre ayarlanabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Aktif bölge dışındaki düzenleyici bağlanma allosterik etki oluşturabilir. Bu durumda substrat artışı baskıyı zorunlu olarak kaldıramaz ve yol ihtiyaca göre ayarlanır.
Cevap: E
HORMONLAR
Hormonların Temel Özellikleri ve Hedef Hücre
Hormonlar, canlıdaki olayları düşük derişimlerde düzenleyebilen organik haberci moleküllerdir. Hayvanlarda salgılandıkları yerden kana geçip uzak dokulara taşınabilirler. Kanda birçok hücreyle karşılaşsalar da yalnız uygun reseptöre sahip hedef hücreler belirgin yanıt oluşturur. Bu nedenle hormonun kanda bulunması, bütün hücreleri aynı biçimde etkileyeceği anlamına gelmez.
Hormonlar tepkimeyi katalizleyen enzimlerden farklıdır. Enzim doğrudan kimyasal dönüşümün hızını artırırken hormon hücrenin enzim etkinliğini, zar geçirgenliğini, gen ifadesini veya başka süreçlerini düzenleyen sinyal olabilir. Protein/peptit, amino asit türevi ya da steroit yapılı hormonlar bulunur. Bitkilerdeki hormonlar da büyüme, gelişme ve olgunlaşma gibi olayları düzenler; etilen meyve olgunlaşmasıyla ilişkilendirilebilir.
Örnek - 17
Aynı hormon K, L ve M hücrelerine ulaştığı hâlde yalnız K ve M’de yanıt oluşturuyor. Hücrelerin canlı ve hormonun etkin olduğu bilindiğine göre bu fark öncelikle hangisiyle açıklanır?
A) L hücresinde uygun reseptör bulunmamasıyla
B) Hormonun K’de enzime dönüşmesiyle
C) M hücresinin hormonu enerji kaynağı olarak kullanmasıyla
D) L hücresinde hiç protein bulunmamasıyla
E) Hormonun yalnız hücre dışında görev yapmasıyla
Hedef hücre seçiciliğini uygun reseptör belirler. Hormon hücreye ulaşsa bile reseptörü yoksa özgül sinyal yolu başlatılamaz.
I. Her ikisi de canlıdaki olayların düzenlenmesine katkı sağlayabilir.
II. Her hormon bir substratı ürüne dönüştürerek çalışır.
III. Hormonun etkisi hedef hücrede uygun reseptör bulunmasına bağlı olabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Enzim katalizör, hormon ise haberci ve düzenleyici olabilir. Her hormonun bir substratı ürüne dönüştürmesi gerekmez; hedef hücre yanıtında reseptör önemlidir.
Cevap: C
VİTAMİNLER
Vitaminlerin Ortak Özellikleri
Vitaminler metabolik olayların düzenlenmesine katılan organik moleküllerdir. Enerji vermez, hücrenin yapısına büyük polimerler gibi katılmaz ve çoğu düşük miktarda gereklidir. Bazıları koenzimlerin yapısında görev alır. Vücutta gereksinimi karşılayacak ölçüde sentezlenemeyen vitaminler besinlerle alınır; bazı vitaminler ise öncül maddelerden üretilebilir. Bu öncüllere provitamin denir. Örneğin beta-karoten A vitaminine dönüştürülebilir.
Vitaminler çözünme özelliklerine göre yağda çözünen A, D, E, K ve suda çözünen B grubu ile C olarak sınıflandırılır. Yağda çözünenler karaciğer ve yağ dokusunda daha fazla depolanabildiği için eksiklikleri geç ortaya çıkabilir, aşırı alımları birikme riski taşır. Suda çözünenlerin fazlası çoğunlukla idrarla uzaklaştırılır; yine de bu durum gelişigüzel ve yüksek doz kullanımın güvenli olduğu anlamına gelmez.
Yağda çözünenA, D, E, KDepolanma eğilimi yüksek
Suda çözünenB grubu, CDüzenli alınma gereksinimi daha belirgin
Dikkat
“Suda çözünür” ifadesi, bir vitaminin vücutta hiç depolanamayacağı anlamına gelmez. B₁₂ vitamini suda çözünmesine rağmen vücutta uzun süre yetecek miktarda depolanabilir.
Örnek - 19
Bir vitaminin uzun süre alınmamasına rağmen eksiklik belirtilerinin geç ortaya çıkması ve aşırı alımda dokularda birikmesi, bu vitaminin aşağıdaki gruplardan hangisinde bulunma olasılığını artırır?
A) Yalnız B grubu
B) Yalnız C
C) A, D, E veya K
D) B grubu veya C
E) Bütün vitaminler eşit olasılıktadır.
Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri depolanabilir. Depo eksikliği geciktirebilir; aşırı ve kontrolsüz alım birikmeye yol açabilir.
Hücre zarlarının oksidatif hasara karşı korunmasına katkı
Kas ve üreme işlevleriyle ilişkili sorunlar görülebilir
K
Kanın pıhtılaşmasında görevli bazı proteinlerin üretimi
Pıhtılaşmanın gecikmesi
D vitamini besinlerle alınabildiği gibi deride güneş ışığının etkisiyle sentez sürecine de girebilir. K vitamininin bir bölümü bağırsaktaki yararlı bakteriler tarafından üretilebilir. Bu örnekler, “vitaminlerin hiçbiri vücutta üretilemez” genellemesinin yanlış olduğunu gösterir.
Örnek - 20
Yağların sindirim ve emilimini uzun süre bozan bir rahatsızlığın aşağıdakilerden hangisine yol açması daha olasıdır?
A) Yalnız C vitamininin birikmesine
B) A, D, E ve K vitaminlerinin emiliminin azalmasına
C) Bütün vitaminlerin enerjiye dönüşmesine
D) Vitaminlerin polimerleşmesine
E) Enzimlerin tamamının hormona dönüşmesine
A, D, E ve K yağda çözünür. Yağ emiliminin bozulması bu vitaminlerin emilimini de azaltabilir.
Cevap: B
Örnek - 21
Bir bireyde gece görme güçlüğü, pıhtılaşma süresinde uzama ve kemik mineralizasyonunda azalma birlikte gözleniyor. Bu belirtiler sırasıyla hangi vitaminlerle daha doğrudan ilişkilidir?
A) A – K – D
B) D – A – K
C) K – C – A
D) C – D – E
E) E – B – C
Gece görmesi A, pıhtılaşma K, kalsiyum-fosfor dengesi ve kemik mineralizasyonu D vitaminiyle ilişkilidir.
Cevap: A
Suda Çözünen Vitaminler: B Grubu ve C
B grubu vitaminler çoğunlukla enerji veren besinlerin metabolik tepkimelerinde görevli koenzimlerin yapısına katılır; kendileri enerji vermez. B₁ eksikliği beriberiyle, B₃ eksikliği pellegra ile, B₁₂ eksikliği ise alyuvar oluşumu ve sinir sistemiyle ilişkili sorunlarla anılabilir. B₁₂ diğer suda çözünen vitaminlerden farklı olarak vücutta daha uzun süre depolanabilir.
C vitamini bağ dokusundaki kolajen üretimi, yara iyileşmesi ve antioksidan savunmayla ilişkilidir; demirin emilimine katkıda bulunur. Uzun süreli eksikliğinde skorbüt görülebilir. Suda çözünen vitaminlerin depolanması sınırlı olduğundan dengeli beslenmeyle düzenli alınmaları önemlidir.
Dikkat
B vitaminlerinin enerji metabolizmasında görev alması, onların enerji verdiği anlamına gelmez. Enerji karbonhidrat, yağ ve gerektiğinde proteinlerin kimyasal bağlarından sağlanır; vitaminler bu dönüşümlerin düzenli yürütülmesine yardım eder.
Örnek - 22
B grubu vitaminlerin bazı koenzimlerin yapısına katılmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Vitaminlerin doğrudan enerji verdiğini kanıtlar.
B) Vitaminlerin enzimin çalışmasına yardımcı olabileceğini gösterir.
C) Bütün apoenzimlerin aynı substrata etki ettiğini gösterir.
D) Vitaminlerin protein polimeri olduğunu kanıtlar.
E) Koenzimlerin yalnız inorganik olduğunu gösterir.
Koenzimler organik yardımcı bileşenlerdir ve bazı vitaminlerden türeyebilir. Bu ilişki vitaminin enerji kaynağı olduğunu değil, katalize yardımcı olduğunu gösterir.
Cevap: B
Vitamin Dengesi ve Sağlıklı Beslenme
Sağlıklı beslenme, tek bir besin ya da vitaminin olabildiğince çok alınması değil; enerji, yapı taşı, mineral, vitamin, su ve lif gereksinimlerinin yaşa ve etkinliğe uygun çeşitlilikte karşılanmasıdır. Vitamin kaybını azaltmak için sebze ve meyvelerin uzun süre bekletilmemesi, gereksiz yere çok küçük doğranmaması ve aşırı pişirilmemesi önem taşır. Suda çözünen vitaminler haşlama suyuna geçebilir; yağda çözünen vitaminlerin emiliminde ise besindeki yağın varlığı etkili olabilir.
Eksiklik şüphesinde gelişigüzel takviye yerine nedenin belirlenmesi gerekir. Yetersiz alımın yanında emilim bozukluğu, artmış gereksinim veya bağırsak mikrobiyotasındaki değişimler de vitamin durumunu etkileyebilir. Özellikle yağda çözünen vitaminlerin kontrolsüz yüksek dozları dokularda birikebilir.
Örnek - 23
Bir bireyin dört vitamine ait günlük alım ve ihtiyaç ilişkisi grafikte verilmiştir.
Diğer koşullar eşit kabul edildiğinde aşağıdaki yorumlardan hangisi en uygundur?
A) C vitamini alımı ihtiyacın altında olduğundan düzenli beslenme planında artırılmalıdır.
B) A vitamininin fazlası mutlaka aynı gün idrarla atılır.
C) D vitamini eksikliği kesinleşmiştir.
D) B₁₂ vitamininin fazla alınması vitaminin enerji verdiğini gösterir.
E) Grafikte ihtiyaca eşit alınan hiçbir vitamin yoktur.
Grafikte C alımı ihtiyacın altındadır. A yağda çözündüğü için fazlasının aynı gün zorunlu atılması beklenmez; D ihtiyaca eşittir ve vitaminler enerji vermez.
Cevap: A
Örnek - 24
Yağda çözünen vitaminleri yüksek dozda içeren bir takviyenin uzun süre kontrolsüz kullanılmasıyla ilgili;
I. Dokularda birikme olasılığı vardır.
II. Gereksinimin aşılması her zaman yararı artırır.
III. Dengeli beslenmenin yerini tek başına tutmaz.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yağda çözünen vitaminler depolanabilir ve aşırı alım yararı sınırsız artırmaz. Takviye, çeşitli besinlerin sağladığı enerji, yapı taşı, mineral ve lif dengesinin yerine geçmez.
Cevap: C
ENZİM, HORMON VE VİTAMİNLERİN KARŞILAŞTIRILMASI
Özellik
Enzim
Hormon
Vitamin
Temel rol
Tepkimeyi katalizleme
Hücre ve dokular arasında düzenleyici sinyal
Metabolik düzenlemeye ve bazı koenzimlere katkı
Seçicilik
Aktif bölge–substrat uyumu
Hormon–reseptör uyumu
Belirli metabolik görev ve koenzim bağlantısı
Enerji verme
Vermez
Vermez
Vermez
Yapı örnekleri
Çoğu protein
Peptit/protein, amino asit türevi veya steroit
Küçük organik molekül
Enzimler kimyasal dönüşümü hızlandırır, hormonlar hedef hücrelere bilgi taşır, vitaminler ise birçok metabolik basamağın düzenli çalışmasına yardım eder. Üç grup da canlılığın sürdürülmesinde önemlidir; ancak hiçbiri doğrudan enerji kaynağı olarak değerlendirilmez. TYT sorularında aktif bölge ile reseptörün, koenzim ile vitaminin ve hız artışı ile toplam ürün miktarının birbirine karıştırılmaması gerekir.
