TYT POLİNOMLAR

0
85
TYT Matematik polinomlar konu anlatımı kapağı

TYT polinomlar konu anlatımı kapsamında polinom tanımı ve olma koşulları, değer ve değişken dönüşümü, katsayı ve derece ilişkileri, işlemler, bölme ve kalan bağıntısı, çarpanlarla polinom kurma ile kök katları ve tek/çift polinom simetrisi işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Polinom Kavramı

Polinomun Tanımı ve Polinom Olma Koşulu

Önceki Fonksiyonlar konusunda kullanılan P(x) gösterimi burada özel bir yapıya kavuşur. Her gerçek katsayılı polinom gerçek sayılarda tanımlı bir fonksiyon oluşturabilir. Köklü, paydalı veya negatif üs içeren gösterimler; sadeleştirme ve başlangıçtaki tanım kümesi dikkate alınarak değerlendirilir.

n bir doğal sayı; a0, a1, …, an gerçek sayılar ve an ≠ 0 olmak üzere

P(x) = anxn + an−1xn−1 + … + a1x + a0

biçimindeki ifadeye gerçek katsayılı bir değişkenli polinom denir. Polinomda değişkenin üsleri negatif olmayan tam sayılardır. Bu nedenle x−1, √x = x1/2, 1/x veya değişken bir üs içeren xx gibi ifadeler polinom terimi değildir.

Katsayıların tam sayı olması gerekmez. Örneğin √2x3 − (1/2)x + 5 bir polinomdur; çünkü √2 ve 1/2 gerçek sayı, x’in üsleri ise 3 ve 1’dir. Benzer biçimde değişken içermeyen π de sabit polinomdur.

Dikkat
Önce sadeleştirme yapılır, ancak başlangıçtaki tanım kümesi korunur. √(x4) = x2 her gerçek x için geçerlidir ve polinomdur. x2 − 1x − 1 = x + 1 eşitliği ise yalnızca x ≠ 1 için geçerlidir; payda x = 1 için sıfır olduğundan verilen fonksiyon tüm gerçek sayılarda tanımlı bir polinom fonksiyonu değildir.
Örnek - 1
m bir doğal sayı olmak üzere P(x) = xm−2 + 2x8−m + 3 ifadesi bir polinom belirttiğine göre m’nin alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?

A) 27
B) 30
C) 32
D) 35
E) 42
Üslerin negatif olmayan tam sayı olması gerekir. m − 2 ≥ 0 ve 8 − m ≥ 0 eşitsizliklerinden 2 ≤ m ≤ 8 bulunur. m = 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 değerlerinin toplamı 35’tir.

Cevap: D

Terim, Katsayı, Derece, Başkatsayı ve Sabit Terim

P(x) = 4x5 − 3x2 + 7x − 9 polinomunda terimler 4x5, −3x2, 7x ve −9’dur. Katsayılar 4, −3, 7 ve −9; sabit terim −9’dur. Sıfır katsayılı terimler yazılmasa da polinomun yapısında bulunur. Bu örnekte x4 ve x3 terimlerinin katsayıları 0’dır.

Sıfırdan farklı en büyük dereceli terimin derecesi polinomun derecesidir ve der[P(x)] biçiminde gösterilir. Örnekte der[P] = 5, başterim 4x5, başkatsayı 4’tür. Sıfırdan farklı sabit polinomun derecesi 0’dır. Bütün katsayıları sıfır olan sıfır polinomunun derecesi ise tanımsız kabul edilir.

Bir polinom standart biçimde yazılmamışsa önce benzer terimler birleştirilmelidir. P(x) = 3x4 − 2x2 − 3x4 + 5x − 1 ifadesinde dördüncü dereceli terimler birbirini götürür; polinomun gerçek derecesi 2 olur.

Sıfır, Sabit ve Eşit Polinomlar

P(x) = 0 polinomu sıfır polinomudur. P(x) = c ve c ≠ 0 biçimindeki polinomlar sabit polinomdur. Bir polinomun sabit olabilmesi için değişken içeren bütün terimlerin katsayıları sıfır olmalıdır.

P(x) ve Q(x) polinomları her gerçek x için aynı değeri veriyorsa eşit polinomlardır. Eşit polinomlarda aynı dereceli terimlerin katsayıları birbirine eşittir. Eksik görünen derecelerin katsayısı 0 kabul edilerek karşılaştırma yapılır.

Örnek - 2
P(x) = (a − 1)x3 + 2x2 + (b + 3)x − 4 ve Q(x) = 3x3 + 2x2 − 5x + c eşit polinomlar olduğuna göre a + b + c kaçtır?

A) −10
B) −8
C) −6
D) 0
E) 8
Aynı dereceli terimlerin katsayıları eşitlenir: a − 1 = 3 olduğundan a = 4; b + 3 = −5 olduğundan b = −8; sabit terimlerden c = −4 bulunur. Toplam 4 − 8 − 4 = −8’dir.

Cevap: B

Polinomun Değeri ve Katsayıları

Polinomda Değer Bulma ve Değişken Dönüşümü

P(x) polinomunda x yerine a yazılarak bulunan sayı P(a)’dır. Örneğin P(x) = 2x3 − x + 4 ise P(−2) = 2 * (−2)3 − (−2) + 4 = −10 olur.

P(x + 2), P(2x − 1) gibi dönüştürülmüş bir polinom verildiğinde istenen girdiye ulaşmak için parantezin içi hedef değere eşitlenir. Bütün P(x) kuralını bulmak gerekiyorsa u = 2x − 1 gibi yeni bir değişken seçilip x, u cinsinden yazılır. Yalnız tek bir değer soruluyorsa bu uzun dönüşüme gerek yoktur.

Örnek - 3
P(2x − 1) = 4x2 − 4x + 7 olduğuna göre P(3) kaçtır?

A) 7
B) 11
C) 15
D) 19
E) 23
P’nin girdisinin 3 olması için 2x − 1 = 3 yazılır ve x = 2 bulunur. Verilen eşitlikte x = 2 için P(3) = 4 * 22 − 4 * 2 + 7 = 16 − 8 + 7 = 15’tir.

Cevap: C

Sabit Terim ve Katsayılar Toplamı

Bir polinomun sabit terimi P(0), bütün katsayılarının toplamı P(1)’dir. Dönüştürülmüş ifadelerde parantezin içi bu özel değerlere eşitlenir:

  • P(x + 3) polinomunun sabit terimi için x = 0 yazılır ve P(3) bulunur.
  • P(x − 2) polinomunun katsayıları toplamı için x = 1 yazılır ve P(−1) bulunur.
  • P(3x + 4) polinomunun katsayıları toplamı için x = 1 yazılır ve P(7) bulunur.

P(1) ile P(−1) birlikte kullanıldığında çift ve tek dereceli terimlerin katsayı toplamları ayrılabilir:

P(1) + P(−1)2P(1) − P(−1)2
Örnek - 4
P(x) = 2x4 − 3x3 + x2 + 5x − 4 polinomunda tek dereceli terimlerin katsayıları toplamı kaçtır?

A) −3
B) −1
C) 1
D) 2
E) 3
Tek dereceli terimler −3x3 ve 5x olduğundan katsayı toplamı −3 + 5 = 2’dir. Özel değer yöntemiyle de P(1) = 1, P(−1) = −3 bulunur; 1 − (−3)2 = 2 olur.

Cevap: D

Polinomlarda İşlemler ve Derece

Toplama, Çıkarma ve Çarpma

Polinomlar toplanırken veya çıkarılırken yalnız aynı dereceli terimler birleştirilir. Çarpma işleminde bir polinomun her terimi diğer polinomun her terimiyle çarpılır; sonra benzer terimler toplanır. Özellikle belirli bir dereceli terimin katsayısı isteniyorsa bütün çarpımı açmak yerine üsleri istenen dereceyi veren terim çiftleri seçilir.

Örnek - 5
P(x) = 2x3 − x + 1 ve Q(x) = x2 + 3x − 2 olduğuna göre P(x) * Q(x) çarpımında x3lü terimin katsayısı kaçtır?

A) −7
B) −5
C) −3
D) 1
E) 5
x3lü terim iki çarpımdan gelir: (2x3) * (−2) = −4x3 ve (−x) * x2 = −x3. Katsayıların toplamı −4 − 1 = −5’tir.

Cevap: B

Derece Kuralları

P ve Q sıfırdan farklı polinomlar olmak üzere temel derece ilişkileri şöyledir:

  • der[P * Q] = der[P] + der[Q]
  • der[Pn] = n * der[P] (n pozitif tam sayı)
  • der[P(xk)] = k * der[P(x)] (k pozitif tam sayı)
  • der[P(Q(x))] = der[P] * der[Q] (P ve Q sabit olmayan polinomlar)
  • der[P / Q] = der[P] − der[Q], bölüm bir polinom olduğunda
  • der[P + Q] ≤ max(der[P], der[Q]) (P + Q sıfır polinomu değilken)

P + Q sıfır polinomu değilse toplamın derecesi en fazla büyük olan derece kadardır; eşit dereceli başterimler birbirini götürebilir. P + Q sıfır polinomuysa toplamın derecesi tanımsızdır. Dereceler farklı olduğunda büyük dereceli polinomun başterimi korunur ve derece büyük olan dereceye eşit olur.

Örnek - 6
der[P(x)] = 5 ve der[Q(x)] = 3 olduğuna göre der[P2(x) * Q(x)] − der[P(x) * Q2(x)] kaçtır?

A) −2
B) −1
C) 2
D) 3
E) 5
İlk polinomun derecesi 2 * 5 + 3 = 13, ikinci polinomun derecesi 5 + 2 * 3 = 11’dir. Aradaki fark 13 − 11 = 2 olur.

Cevap: C

Polinomlarda Bölme ve Kalan

Polinomlarda Bölme Bağıntısı

P(x) polinomu Q(x) polinomuna bölündüğünde bölüm B(x), kalan K(x) ise

P(x) = Q(x) * B(x) + K(x)

bağıntısı kullanılır. Kalan ya sıfırdır ya da derecesi bölenin derecesinden küçüktür. Q(x) birinci dereceden ise kalan sabit sayıdır. Bölme işlemi yapılırken eksik dereceli terimlerin yerine 0 katsayılı terim yazmak hizayı korur.

Uzun bölmede önce bölünen ve bölen azalan kuvvetlere göre sıralanır. Bölünenin başterimi bölenin başterimine bölünerek bölümün ilk terimi bulunur. Bu terim bölenle çarpılıp bölünenden çıkarılır; kalan parçaya aynı işlem, kalan derecesi bölen derecesinden küçük olana kadar uygulanır. Örneğin

Bölüm terimleri sırasıyla 2x2, −3x ve −2 olur. Ara satırlardaki çıkarma işlemleri şöyledir:

2x3 + 3x2 − 11x − 6 − 2x2(x + 3) = −3x2 − 11x − 6−3x2 − 11x − 6 − (−3x)(x + 3) = −2x − 6−2x − 6 − (−2)(x + 3) = 0
2x3 + 3x2 − 11x − 6 = (x + 3) * (2x2 − 3x − 2)

olduğundan bu bölmede bölüm 2x2 − 3x − 2, kalan 0’dır. Eşitlik hem uzun bölmenin kontrolünü sağlar hem de x + 3’ün polinomun bir çarpanı olduğunu gösterir.

x + 3 = 0 denkleminden bölenin kökü x = −3 olur.P(−3) = −54 + 27 + 33 − 6 = 0 olduğundan bu bölmede kalan 0’dır.

Kalan Teoremi

P(x) polinomunun x − a ile bölümünden kalan P(a)’dır. Çünkü P(x) = (x − a) * B(x) + k eşitliğinde x = a yazıldığında çarpımlı bölüm sıfır olur ve P(a) = k kalır.

a ≠ 0 olmak üzere ax + b birinci dereceden böleninin kökü r = −ba olur. Kalan P(r)’dir. P(mx + n) gibi dönüştürülmüş bir ifade bölünüyorsa önce sorunun hangi değişkene göre bölüm istediği dikkatle okunmalıdır.

Örnek - 7
P(x) = 2x3 − 3x2 + 4x − 5 polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan kaçtır?

A) −1
B) 1
C) 5
D) 7
E) 9
x − 2 bölenini sıfır yapan değer x = 2’dir. P(2) = 2 * 23 − 3 * 22 + 4 * 2 − 5 = 16 − 12 + 8 − 5 = 7 bulunur.

Cevap: D

Tam Bölünme ve Çarpan Teoremi

P(x) polinomunun x − a ile bölümünden kalan 0 ise P(a) = 0’dır. Bu durumda x − a, P(x)’in bir çarpanı; a ise polinomun bir köküdür. Tersi de geçerlidir:

P(a) = 0 ⇔ x − a, P(x)’in çarpanıdır.

Bu ilişki, bilinmeyen katsayıların bulunmasında ve yüksek dereceli polinomların çarpanlara ayrılmasında kullanılır. Birden fazla çarpan verilmişse her kök için ayrı denklem yazılır.

Örnek - 8
P(x) = x3 + 2x2 + kx + 6 polinomu x + 2 ile kalansız bölündüğüne göre k kaçtır?

A) −3
B) 0
C) 3
D) 5
E) 6
x + 2 böleninin kökü −2’dir. Kalansız bölünme nedeniyle P(−2) = 0 yazılır: −8 + 8 − 2k + 6 = 0. Buradan 6 − 2k = 0 ve k = 3 bulunur.

Cevap: C

İkinci Dereceden Bölende Kalan

P(x) polinomu ikinci dereceden bir polinoma bölündüğünde kalan en fazla birinci derecedendir; K(x) = ax + b biçiminde yazılır. Bölenin iki farklı gerçek kökü varsa P ve K bu iki kökte aynı değeri alır; böylece a ve b için iki bağımsız denklem elde edilir. Çift kökte aynı değeri iki kez yazmak aynı denklemi yineler ve ikinci bir koşul vermez.

Örneğin bölen x2 − 1 = (x − 1)(x + 1) olduğunda bölenin kökleri 1 ve −1 olup birbirinden farklıdır. Kalan ax + b kabul edilince P(1) = a + b ve P(−1) = −a + b eşitlikleri yazılır. Kalanın mutlaka sabit olduğunu varsaymak bu tür sorulardaki temel hatadır.

Bölenin çift kökü varsa kalan polinom bölmesiyle belirlenir. Örneğin x3 + 1 = (x2 − 2x + 1) * (x + 2) + (3x − 1) olduğundan x2 − 2x + 1 bölenine göre kalan 3x − 1 olur. Bölenin tek farklı kökü 1 olduğundan P(1) değeri tek başına ikinci bir denklem sağlamaz.

Örnek - 9
Bir P(x) polinomunun x − 1 ile bölümünden kalan 4, x + 1 ile bölümünden kalan −2’dir. Buna göre P(x)’in x2 − 1 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

A) x − 3
B) 2x + 1
C) 2x + 3
D) 3x + 1
E) 3x − 1
Kalan ax + b olsun. P(1) = 4 olduğundan a + b = 4; P(−1) = −2 olduğundan −a + b = −2 yazılır. Denklemlerden 2b = 2, b = 1 ve a = 3 bulunur. Kalan 3x + 1’dir.

Cevap: D

Polinomun Kökleri, Tek-Çift Yapısı ve Grafiği

Kök ve Çarpanlarla Polinomu Kurma

P(a) = 0 ise a, P(x) polinomunun köküdür ve x − a, P(x)’in çarpanıdır. Üçüncü dereceden bir polinomun kökleri çokluklarıyla sayıldığında a, b ve c ise P(x) = k(x − a)(x − b)(x − c) biçiminde yazılır; k ≠ 0 gerçek sayıdır. Örneğin P(x) = (x − 1)2(x + 2) polinomunda 1 çift katlı köktür; bu nedenle x − 1 çarpanı iki kez bulunur. Daha yüksek dereceli polinomlarda bu köklere ek çarpanlar veya daha yüksek kök çoklukları da bulunabilir; yalnız farklı kök değerleri polinomu belirlemeye yetmez. Başkatsayı 1 olan üçüncü dereceden polinomda k = 1 olur. Sabit terim P(0), katsayılar toplamı P(1) olduğundan çarpanlı biçim özel değer sorularını hızlandırır.

Bir kökün çift katlı olması grafiğin x eksenine o kökte değip geri dönmesiyle; tek katlı olması çoğunlukla ekseni kesmesiyle ilişkilidir. TYT düzeyinde grafik yorumunda köklerin x eksenini kestiği noktalar ve başterimin işareti temel bilgiyi verir.

y = x2 çift polinomunun x = 0 kökü çift katlıdır; grafik x eksenine değip döner ve y eksenine göre simetriktir. y = x3 tek polinomunun x = 0 kökü üç katlıdır; grafik orijinde yatay teğetle x eksenini keser ve orijine göre simetriktir.

y = x² grafiği (−2,4), (−1,1), (0,0), (1,1), (2,4) noktalarından geçip x=0’da x eksenine değerek döner; y = x³ grafiği (−2,−8), (−1,−1), (0,0), (1,1), (2,8) noktalarından geçip x=0’da yatay teğetle ekseni keser. Eksenler ve tikler etiketlidir.

Örnek - 10
Başkatsayısı 1 olan üçüncü dereceden P(x) polinomunun kökleri −2, 1 ve 3’tür. Buna göre P(2) kaçtır?

A) −8
B) −4
C) 0
D) 4
E) 8
Polinom P(x) = (x + 2)(x − 1)(x − 3) biçimindedir. x = 2 yazılırsa P(2) = 4 * 1 * (−1) = −4 bulunur.

Cevap: B

Tek ve Çift Polinomlar

P(−x) = P(x) ise P çift polinomdur ve yalnız çift dereceli terimler içerir. Grafiği y eksenine göre simetriktir. P(−x) = −P(x) ise P tek polinomdur; yalnız tek dereceli terimler içerir ve grafiği orijine göre simetriktir. Sıfır polinomu hem tek hem çift kabul edilir.

Örneğin P(x) = ax4 + bx3 + cx2 + dx + e polinomu tek ise a = c = e = 0 olmalıdır. Çift ise b = d = 0 olur. Bir polinomda hem tek hem çift dereceli sıfırdan farklı terimler varsa polinom bu iki sınıftan hiçbirine girmez.

Dikkat
Kalan sorusunda bölen x − a ise a, x + a ise −a yazılır. İkinci dereceden bölenin kalanı doğrudan sayı kabul edilmez; derece koşuluna göre ax + b yazılır. Çarpan teoreminde ise kalan 0 olduğundan aynı özel değer polinomun kökünü verir.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz