TYT fonksiyonlar konu anlatımı kapsamında fonksiyon kavramı, tanım, değer ve görüntü kümeleri, fonksiyon kuralı ve değeri, fonksiyon türleri, işlemler ve bileşke, ters fonksiyon ve grafik özellikleri işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Fonksiyon Kavramı
Fonksiyon Olma Koşulları
A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A’dan B’ye tanımlı bir f fonksiyonu, A’nın her elemanını B’nin yalnız bir elemanıyla eşleştirir ve f: A → B biçiminde gösterilir. Burada A tanım kümesi, B değer kümesidir.
Bir eşlemenin fonksiyon olabilmesi için iki koşul birlikte sağlanmalıdır:
- Tanım kümesinde açıkta eleman kalmamalıdır.
- Tanım kümesindeki bir elemandan iki farklı görüntüye ok çıkmamalıdır.
Değer kümesinde açıkta eleman bulunması fonksiyon olmayı bozmaz. Ayrıca tanım kümesindeki farklı elemanlar aynı görüntüye gidebilir. Önemli olan, her girdinin tek bir çıktısının bulunmasıdır.
Tanım, Değer ve Görüntü Kümesi
f: A → B fonksiyonunda tanım kümesi A, değer kümesi B’dir. A’daki elemanların f altındaki çıktılarından oluşan kümeye görüntü kümesi denir ve f(A) ile gösterilir. Görüntü kümesi her zaman değer kümesinin alt kümesidir: f(A) ⊆ B.
Örneğin f: {−1, 0, 2} → {1, 3, 5, 7} fonksiyonunda f(−1) = 1, f(0) = 3 ve f(2) = 5 ise görüntü kümesi {1, 3, 5}’tir. Değer kümesindeki 7’nin görüntü kümesinde yer almaması fonksiyon olmayı engellemez.
Bir fonksiyonun grafiğinde yatay eksendeki uygun x değerleri tanım kümesini, grafiğin ulaştığı y değerleri görüntü kümesini verir. Kesikli uç, açık nokta veya paydada sıfır oluşturan değerler tanım kümesine dahil edilmeyebilir.
Fonksiyon Sayıları ve Birebir-Örten Eşlemeler
n(A) = m ve n(B) = n olmak üzere A’dan B’ye tanımlanabilecek fonksiyon sayısı nmdir. Çünkü A’nın her elemanı için B’den bağımsız olarak n farklı görüntü seçilebilir. Sabit fonksiyonlarda A’nın bütün elemanları aynı görüntüye gönderildiğinden sabit fonksiyon sayısı n(B)’dir.
Birebir fonksiyonda farklı girdiler farklı görüntülere gitmelidir. m ≤ n olmak koşuluyla A’dan B’ye birebir fonksiyon sayısı n * (n − 1) * … * (n − m + 1) olur. Sonlu ve eşit sayıda elemanlı A ve B kümeleri arasında tanımlı bir fonksiyon birebir ise örtendir; örten ise birebirdir. Eşit eleman sayısı tek başına bu özellikleri garanti etmez: A = {1, 2}, B = {a, b} ve f(1) = f(2) = a sabit fonksiyonu ne birebir ne örtendir. n elemanlı iki küme arasında birebir-örten fonksiyon sayısı n! olur.
Fonksiyonun Kuralı ve Değeri
Fonksiyon Değeri ve Değişken Dönüşümü
f(x) ifadesi, x girdisinin fonksiyon altındaki görüntüsüdür. f(x) = 2x − 3 ise f(5) = 2 * 5 − 3 = 7 olur. Girdi doğrudan x biçiminde verilmemişse önce içteki ifade hedef değere eşitlenir. Örneğin f(2x − 1) biliniyor ve f(7) isteniyorsa 2x − 1 = 7 denklemi çözülür.
Fonksiyonun kuralını bulma sorularında verilen giriş ifadesi yeni bir değişkenle temsil edilebilir. u = 2x − 1 seçilirse x = u + 12 bulunur; sağ taraftaki x yerine bu ifade yazıldığında f(u) elde edilir. Buradaki amaç sembol değiştirmek değil, sağ tarafı fonksiyonun gerçek girdisi cinsinden yazmaktır.
En Geniş Tanım Kümesi
Kuralı verilen bir fonksiyonda ayrıca tanım kümesi belirtilmemişse işlemi anlamlı kılan en geniş gerçek sayı kümesi aranır. Polinomlarda tanım kümesi ℝ’dir. Rasyonel ifadelerde payda sıfır olamaz; çift dereceli kökün içi negatif olamaz. Logaritma ilerleyen konuların kapsamındadır, ancak orada da logaritmanın içi pozitif olmalıdır.
Birden fazla kısıt varsa bunlar ayrı ayrı bulunup kesiştirilir. Örneğin karekök içeren bir ifade aynı zamanda paydalıysa yalnız kök koşulunu sağlamak yeterli değildir; paydayı sıfır yapan değer de çıkarılır.
Fonksiyon Türleri
Birebir, Örten ve İçine Fonksiyon
Tanım kümesindeki farklı elemanların görüntüleri de farklıysa fonksiyon birebirdir. Cebirsel olarak f(x1) = f(x2) eşitliği yalnız x1 = x2 sonucunu veriyorsa birebirlik sağlanır. Grafikte ise her yatay doğru grafiği en fazla bir noktada kesiyorsa fonksiyon birebirdir.
Görüntü kümesi değer kümesine eşitse fonksiyon örtendir. Değer kümesinde en az bir eleman görüntüsüz kalırsa fonksiyon içinedir. Bir fonksiyon hem birebir hem örtense birebir-örten, yani bijektif olarak adlandırılır. Ters fonksiyonun tanımlanabilmesi için bu iki koşulun birlikte sağlanması gerekir.
Eşit Fonksiyonlar
İki fonksiyonun eşit olabilmesi için yalnız bazı girdilerde aynı sonucu vermeleri yeterli değildir. Tanım kümeleri aynı olmalı ve ortak tanım kümesindeki her x için f(x) = g(x) sağlanmalıdır. Değer kümeleri de fonksiyonların tanımının bir parçası olarak veriliyorsa bunların uyumu ayrıca korunur.
Polinom biçimindeki fonksiyonların eşitliğinde aynı dereceli terimlerin katsayıları karşılaştırılır. Parçalı fonksiyonlarda ise her aralığın kuralı ve sınır noktalarının dahil edilme biçimi birlikte incelenir. Aynı grafiğe sahip görünen iki ifade, tanım kümeleri farklıysa eşit fonksiyon sayılmaz.
Sabit, Birim, Doğrusal, Tek ve Çift Fonksiyon
Tanım kümesindeki her elemanı aynı c sayısına götüren f(x) = c fonksiyonu sabit fonksiyondur. Her elemanı kendisiyle eşleyen I(x) = x fonksiyonu birim fonksiyondur. f(x) = ax + b biçimindeki fonksiyonlar doğrusal fonksiyonlardır; a = 0 olduğunda sabit fonksiyona dönüşür.
Tanım kümesi 0’a göre simetrikse f(−x) = f(x) sağlayan fonksiyon çift, f(−x) = −f(x) sağlayan fonksiyon tektir. Çift fonksiyonların grafiği y eksenine, tek fonksiyonların grafiği orijine göre simetriktir. Bir fonksiyon bu iki sınıftan hiçbirine de girmeyebilir.
Parçalı Fonksiyon
Farklı x aralıklarında farklı kurallarla tanımlanan fonksiyonlara parçalı fonksiyon denir. Bir değer hesaplanırken önce girdinin hangi aralığa ait olduğu belirlenir, ardından yalnız o satırdaki kural kullanılır. Sınır noktasındaki <, ≤, > ve ≥ işaretleri özellikle önemlidir.
Parçalı fonksiyonun grafiğinde her kural yalnız kendi aralığında çizilir. Bir sınır değerini içeren parça dolu noktayla, içermeyen parça açık noktayla gösterilir. Aynı x değeri için iki dolu nokta oluşması fonksiyon olma koşulunu bozar.
x + 4, x < 1
2x − 1, x ≥ 1 olduğuna göre f(−2) + f(3) kaçtır?
Fonksiyonlarda İşlemler ve Bileşke
Toplama, Çıkarma, Çarpma ve Bölme
f ve g fonksiyonlarının ortak tanım bölgesinde (f + g)(x) = f(x) + g(x), (f − g)(x) = f(x) − g(x) ve (f * g)(x) = f(x) * g(x) tanımları kullanılır. Bölme işleminde bunlara ek olarak g(x) ≠ 0 olmalıdır:
İşlem önce fonksiyonların kuralları üzerinde kurulabilir veya yalnız istenen x değeri için ayrı ayrı değerler hesaplanabilir. Sorunun verdiği bilgiye göre daha kısa olan yol seçilir; ancak bölümde paydanın sıfır olmadığı her zaman denetlenir.
Bileşke Fonksiyon
f: A → B ve g: B → C için önce f, ardından g uygulanırsa g bileşke f fonksiyonu elde edilir: (g ∘ f)(x) = g(f(x)). İşlem sırası sağdan sola okunur. Genel olarak f ∘ g ile g ∘ f birbirine eşit değildir.
Bileşkenin tanımlı olabilmesi için içteki fonksiyonun görüntüleri dıştaki fonksiyonun tanım kümesinde bulunmalıdır. Birim fonksiyon I için f ∘ I = I ∘ f = f olur. Sabit bir iç fonksiyon ise dış fonksiyona her girdide aynı değeri gönderir.
Ters Fonksiyon
Ters Fonksiyonun Kuralı ve Özellikleri
Birebir ve örten f: A → B fonksiyonunun yönünü tersine çeviren fonksiyon f−1: B → A ile gösterilir. f(a) = b ise f−1(b) = a’dır. Bu gösterim 1f(x) anlamına gelmez.
Ters fonksiyonun kuralını bulmak için y = f(x) yazılır, x yalnız bırakılır ve değişken adları yer değiştirilir. Doğrulama için (f−1 ∘ f)(x) = x ve (f ∘ f−1)(x) = x eşitliklerinden yararlanılır. Ayrıca (f ∘ g)−1 = g−1 ∘ f−1 olduğundan ters alınırken sıra değişir.
Fonksiyon Grafikleri
Dikey ve Yatay Doğru Testi
Koordinat düzlemindeki bir çizimin fonksiyon grafiği olup olmadığı dikey doğru testi ile anlaşılır. Grafiğe çizilen herhangi bir dikey doğru iki veya daha fazla noktada kesişiyorsa aynı x değerinin birden çok görüntüsü vardır; çizim fonksiyon belirtmez.
Fonksiyonun birebirliği için yatay doğru testi kullanılır. Her yatay doğru grafiği en fazla bir noktada kesiyorsa farklı girdiler aynı görüntüye gitmiyor demektir. Birebir-örten bir fonksiyon ile tersinin grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir; noktaların koordinatları (a, b) ile (b, a) biçiminde yer değiştirir.
Grafikten f(a) okunurken x = a doğrusu üzerindeki noktanın y değeri alınır. f(x) = k denkleminin çözüm sayısı ise grafikle y = k yatay doğrusunun kesişim sayısıdır. Tanım ve görüntü kümeleri okunurken açık ve kapalı uçlar ayrı değerlendirilir.
Grafikten Fonksiyon Değeri ve Denklem Çözümü Okuma
Bir grafikte f(a) değeri okunurken x = a noktasından grafiğe gidilir ve karşılık gelen ordinat bulunur. f(x) = k denkleminin çözüm sayısı için y = k yatay doğrusu düşünülür; grafiğin bu doğruyla her kesişimi ayrı bir x çözümüdür. Kesişimlerin x koordinatlarını bilmek gerekmiyorsa yalnız kesişim sayısı yeterlidir.
Grafik kırık çizgilerden oluştuğunda yalnız işaretli köşeler değil, doğru parçalarının üzerindeki bütün noktalar fonksiyona aittir. Bu nedenle yatay doğru bir parçayı iki köşe arasında da kesebilir. Açık noktalar grafiğe dahil edilmez, dolu noktalar dahil edilir.

