Türkiye tarihi, 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Anadolu’da ortaya çıkan Türk beylikleriyle başlar; Anadolu Selçuklu Devleti, ikinci beylikler, Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti ile devam eder. Bu uzun süreçte siyasi sınırlar sık sık değişmiş olsa da Anadolu’daki Türk yerleşimi, devletleşme ve kültürel süreklilik giderek güçlenmiştir.
Konunun başlangıcını doğru kurmak için ilk Türk-İslam devletleri içinde ele alınan Büyük Selçuklu siyasi mirasını ve Malazgirt Savaşı’nın sonuçlarını hatırlamak gerekir. KPSS sorularında beyliklerin kurulduğu yerler, Anadolu Selçuklu sultanlarının ayırt edici faaliyetleri ve Kösedağ Savaşı’nın siyasi sonuçları özellikle birbirine bağlanır.
Türkiye Tarihinin Ana Evreleri
Malazgirt’ten sonra Anadolu tek merkezden yönetilen bir Türk ülkesi hâline gelmedi. Önce farklı bölgelerde beylikler kuruldu; ardından Anadolu Selçuklu Devleti siyasi üstünlüğü büyük ölçüde ele geçirdi. Moğol baskısı ve Kösedağ yenilgisi merkezî yapıyı zayıflatınca ikinci beylikler dönemi başladı.
Malazgirt Sonrası İlk Türk Beylikleri
Alp Arslan, Malazgirt Zaferi’nden sonra komutanlarını Anadolu’nun fethiyle görevlendirdi ve fethedilen yerlerin yönetimini onlara bıraktı. Böylece Anadolu’nun doğusundan batısına uzanan farklı Türk siyasi merkezleri ortaya çıktı. Bu yapılar Bizans, Gürcü, Ermeni ve Haçlı güçleriyle mücadele ederken Türk nüfusun yerleşmesini ve Anadolu’nun bayındır hâle gelmesini de destekledi.
Saltuklular
Saltuklular, Ebu’l Kasım Saltuk tarafından Erzurum merkezli olarak kuruldu. Kars, Bayburt ve çevresinde etkili oldular; Gürcü ve Ermeni kuvvetleriyle mücadele ettiler. Anadolu’daki ilk Türk beyliklerinden biri olmalarının yanı sıra doğu sınırındaki savunma görevleriyle öne çıktılar.
Erzurum Ulu Camii, Emir Saltuk Kümbeti ve Mama Hatun Türbesi bu siyasi çevrenin Anadolu’da bıraktığı kalıcı izler arasındadır. Sorularda Saltuklular denildiğinde Erzurum ve doğu sınırındaki mücadeleler birlikte düşünülmelidir.
Mengücekliler
Mengücek Gazi tarafından kurulan beylik Erzincan, Kemah ve Divriği çevresinde hâkimiyet kurdu. Siyasi bakımdan geniş bir devlet olmasa da Anadolu’nun Türkleşmesine ve imarına sağladığı katkıyla önem kazandı.
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Mengücekli mirasının en tanınmış eseridir. Bu nedenle Mengüceklileri ayırt ederken Erzincan-Kemah-Divriği coğrafyası ile Divriği’deki yapı birlikte hatırlanmalıdır.
Danişmentliler
Danişment Gazi tarafından kurulan beylik Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kayseri ve Malatya çevresinde etkili oldu. İlk Türk beylikleri içinde Anadolu Selçuklularıyla siyasi üstünlük mücadelesine girebilecek kadar güçlendi ve Haçlı ordularıyla yoğun biçimde savaştı.
Tokat-Niksar’daki Yağıbasan Medresesi ve Danişmentname, beyliğin askerî mücadelesinin yanında eğitim ve destan geleneğiyle de ilişkilendirilmesini sağlar. Danişmentliler için temel sınav işareti, Orta Anadolu’daki geniş etki alanı ve Haçlılarla mücadeledir.
Artuklular
Artuk Bey’in adını taşıyan siyasi yapı Mardin, Hasankeyf ve Harput kolları hâlinde varlığını sürdürdü. Güneydoğu Anadolu’da uzun ömürlü bir hâkimiyet kurdu; Haçlılarla mücadele etti ve bölgedeki ticaret yollarını denetledi.
Malabadi Köprüsü, Mardin’deki medreseler ve El Cezeri’nin çalışmaları Artuklu çevresiyle ilişkilendirilir. Artukluları diğer ilk beyliklerden ayıran işaretler üç kol, Güneydoğu Anadolu ve El Cezeri bağlantısıdır.
Çaka Beyliği
Çaka Bey, İzmir ve çevresinde deniz gücüne dayanan bir beylik kurdu. Donanma oluşturdu, Ege adalarına yöneldi ve Bizans’a karşı deniz mücadelesi yürüttü. Bu özellikleri nedeniyle Çaka Bey ilk Türk denizcilerinden, kurduğu siyasi yapı da ilk Türk denizci beyliklerinden biri kabul edilir.
Çaka Beyliği’nin Anadolu’nun batısında kurulması, Türk siyasi varlığının yalnız doğu ve iç bölgelerde gelişmediğini gösterir. Sorularda İzmir, donanma ve ilk denizcilik faaliyetleri birlikte aranmalıdır.
İlk Beylikleri Ayıran Temel İşaretler
| Beylik | Kuruluş çevresi | Ayırt edici işaret |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum | Doğu sınırı, Gürcü ve Ermeni mücadeleleri |
| Mengücekliler | Erzincan, Kemah, Divriği | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası |
| Danişmentliler | Sivas, Tokat, Niksar, Kayseri | Haçlılarla mücadele, Yağıbasan Medresesi |
| Artuklular | Mardin, Hasankeyf, Harput | Üç kol, Malabadi Köprüsü, El Cezeri |
| Çaka Beyliği | İzmir | Donanma ve Ege’deki denizcilik faaliyetleri |
Coğrafyayla öğrenin: İlk beyliklerde doğudan batıya doğru Saltuklu-Mengücekli-Danişmentli-Artuklu ve Çaka Beyliği ilişkisini bir harita üzerinde görmek, eser ve şehir sorularını çözmeyi kolaylaştırır.
Aşağıdaki ilk Türk beyliği-kuruluş çevresi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Saltuklular — Erzurum
B) Mengücekliler — Erzincan ve Divriği
C) Danişmentliler — Sivas ve Tokat
D) Artuklular — Mardin ve Hasankeyf
E) Çaka Beyliği — Konya ve Karaman
Çaka Beyliği’nin diğer ilk Türk beyliklerinden ayrılan yönü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Anadolu’da ilk medreseyi kurması
B) Denizcilik faaliyetleri ve donanmasıyla öne çıkması
C) Moğolları Anadolu’dan çıkarması
D) Başkentini Konya’ya taşıması
E) Haçlı Seferlerini başlatması
Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti (1077–1308)
Anadolu Selçuklu Devleti, Büyük Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli olarak kuruldu. Devletin kuruluş yeri, Bizans başkentine yakınlığı nedeniyle dikkat çekicidir. Süleyman Şah’ın Suriye’deki mücadeleler sırasında ölmesinden sonra yaşanan karışıklık, merkezî yapının güçlenmesini geciktirdi.
I. Kılıç Arslan ve Haçlı Seferleri
I. Kılıç Arslan, Çaka Beyliği’ne son vererek Batı Anadolu’daki güç dengesini değiştirdi. I. Haçlı Seferi sırasında İznik’in kaybedilmesi üzerine devlet merkezi Konya’ya taşındı. Dorileon’da Haçlı ordusunu durduramasa da vur-kaç saldırılarıyla ilerleyişi zorlaştırdı.
Bu dönem, Anadolu Selçuklularının yalnız Bizans’la değil, Avrupa’dan gelen Haçlı ordularıyla da mücadele ettiğini gösterir. İznik’ten Konya’ya başkent değişikliği, devletin iç Anadolu merkezli yeni savunma düzenine geçmesidir.
I. Mesut ve II. Kılıç Arslan
I. Mesut döneminde devlet yeniden toparlandı; Danişmentliler karşısında üstünlük kurma süreci başladı. II. Haçlı Seferi’ne karşı başarılı mücadele verildi. Batılı kaynakların Anadolu için “Türkiye” adını daha belirgin biçimde kullanmaya başlaması da bu dönemle ilişkilendirilir.
II. Kılıç Arslan zamanında Danişmentli hâkimiyetine son verildi ve Anadolu’daki Selçuklu üstünlüğü güçlendi. 1176 Miryokefalon Savaşı‘nda Bizans ordusunun yenilmesi, imparatorluğun Anadolu’yu Türklerden geri alma ümidine ağır darbe vurdu. Malazgirt Türk yerleşmesinin önünü açarken Miryokefalon, bu yerleşmenin kalıcılığını gösteren başlıca dönüm noktasıdır.
Malazgirt ile Miryokefalon aynı sonucu anlatmaz. Malazgirt, Anadolu’nun kapılarını Türk yerleşmesine açtı; Miryokefalon ise Bizans’ın Anadolu’yu geri alma gücünün zayıfladığını ve Türk hâkimiyetinin kalıcılaştığını gösterdi.
Liman Kentleri ve Ticaret Siyaseti
I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Antalya’nın alınması, Akdeniz ticaretine açılmayı sağladı. I. İzzeddin Keykavus’un Sinop’u fethetmesiyle Karadeniz’e ulaşan devlet, kuzey-güney ticaret yollarını denetleme imkânını genişletti. Bu fetihler yalnız toprak kazanımı değil, ekonomik ve denizcilik siyasetinin parçalarıdır.
Alaeddin Keykubad döneminde Alanya alındı, tersane kuruldu ve Kırım’daki Suğdak Limanı’na deniz aşırı sefer düzenlendi. Limanları iç bölgelere bağlayan yollar, kervansaraylar, gümrük kolaylıkları ve tüccarların zararlarının devletçe karşılanması Anadolu’yu uluslararası ticaret merkezi hâline getirme amacına hizmet etti.
Türkiye Selçuklularının Sinop ve Alanya gibi limanları ele geçirmesi öncelikle hangi amacı desteklemiştir?
A) Deniz ticaretini geliştirmeyi
B) Veraset sistemini değiştirmeyi
C) Moğol ordusuna katılmayı
D) Göçebe yaşamı zorunlu kılmayı
E) Bizans’la bütün ilişkileri kesmeyi
Alaeddin Keykubad ve Yassıçemen Savaşı
Alaeddin Keykubad dönemi Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasi, ekonomik ve askerî bakımdan en güçlü devri kabul edilir. Doğudan yaklaşan Moğol tehlikesine karşı sınır kaleleri güçlendirildi; Eyyubiler ve Harzemşahlarla ilişkiler bu güvenlik kaygısına göre şekillendi.
1230 Yassıçemen Savaşı’nda Harzemşah hükümdarı Celaleddin Harzemşah yenildi. Savaş Selçuklu üstünlüğünü artırdı; ancak Harzemşahların ortadan kalkması Anadolu ile Moğollar arasındaki tampon gücü de yok etti. Bu yüzden Yassıçemen, kısa vadede askerî başarı; uzun vadede Moğol tehdidini Anadolu’ya yaklaştıran bir gelişme olarak değerlendirilir.
II. Gıyaseddin Keyhüsrev ve Merkezî Otoritenin Zayıflaması
II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde vezir Saadettin Köpek’in devlet adamlarını tasfiye etmesi yönetimi sarstı. 1240’taki Baba İshak İsyanı, Türkmen kitlelerinin dinî, sosyal ve ekonomik rahatsızlıklarını yansıttı ve devletin iç güvenlik bakımından zayıfladığını gösterdi.
Bu ortamı değerlendiren İlhanlı Moğolları, 1243 Kösedağ Savaşı‘nda Anadolu Selçuklu ordusunu yenilgiye uğrattı. Selçuklu Devleti hemen ortadan kalkmadı; fakat Moğol baskısı altına girdi, siyasi bağımsızlığı ve Anadolu üzerindeki birleştirici gücü büyük ölçüde zayıfladı.
I. Bizans’ın Anadolu’yu geri alma ümidi ağır darbe almıştır.
II. Anadolu Selçukluları Moğol hâkimiyetine girmiştir.
III. Harzemşahların siyasi varlığı sona erme sürecine girmiştir.
Bu sonuçlar aşağıdaki savaşlarla hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?
A) I-Malazgirt, II-Yassıçemen, III-Kösedağ
B) I-Miryokefalon, II-Kösedağ, III-Yassıçemen
C) I-Kösedağ, II-Malazgirt, III-Miryokefalon
D) I-Yassıçemen, II-Miryokefalon, III-Malazgirt
E) I-Miryokefalon, II-Malazgirt, III-Kösedağ
Baba İshak İsyanı’nın Anadolu Selçuklu Devleti üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Devletin iç gücünü zayıflatması
B) Anadolu Türk siyasi birliğini kesin olarak sağlaması
C) Bizans’ın tamamen ortadan kalkması
D) Deniz ticaretinin sona ermesi
E) İlk beyliklerin kurulmasını engellemesi
Kösedağ Savaşı’nın Sonuçları
- Anadolu Selçuklu Devleti Moğol-İlhanlı hâkimiyeti altına girdi.
- Merkezî otorite zayıfladı ve taht mücadeleleri arttı.
- Anadolu’daki Türk siyasi birliği bozuldu.
- Uç bölgelerindeki Türkmen beyleri bağımsız hareket etmeye başladı.
- Anadolu şehirleri ve ticaret hayatı Moğol baskısından zarar gördü.
- İkinci beylikler dönemi doğdu ve Osmanlı Beyliği de bu siyasi ortamda ortaya çıktı.
Kösedağ Savaşı, Anadolu Selçuklu Devleti’nin hukuken aynı yıl sona erdiği anlamına gelmez. Selçuklu hanedanı Moğol denetiminde bir süre daha varlığını sürdürdü; son hükümdar II. Mesut’un 1308’de ölümüyle siyasi yapı sona erdi.
Aşağıdakilerden hangisi Kösedağ Savaşı’nın sonuçlarından biri değildir?
A) Anadolu Selçuklu merkezî otoritesinin zayıflaması
B) Anadolu’da ikinci beyliklerin güç kazanması
C) Moğol-İlhanlı baskısının Anadolu’da etkili olması
D) Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulması
E) Bizans’ın Anadolu’daki siyasi varlığının tamamen sona ermesi
İkinci Beylikler Dönemi
Moğol baskısıyla doğudan batıya yönelen Türkmen toplulukları uç bölgelerinde yeni siyasi merkezler oluşturdu. Beylikler bulundukları yerleri imar etti, Anadolu’nun Türkleşmesini hızlandırdı ve Bizans sınırında fetih hareketlerini sürdürdü. Zamanla bu beyliklerin tamamı Osmanlı hâkimiyetine girdi.
| Beylik / siyasi yapı | Merkez veya bölge | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| Karamanoğulları | Konya-Karaman | Selçuklu mirasını sahiplendi; Osmanlıyı en çok uğraştıran beyliklerden oldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277’de Türkçenin kullanılmasına ilişkin ferman yayımladı. |
| Germiyanoğulları | Kütahya-Denizli | Topraklarının bir bölümü çeyiz, kalanı miras yoluyla Osmanlıya geçti. |
| Karesioğulları | Balıkesir-Çanakkale | Osmanlıya katılan ilk beylik oldu; donanması ve Rumeli’ye geçiş imkânı Osmanlıya katkı sağladı. |
| Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları | Batı ve Güneybatı Anadolu | Ege ve Akdeniz kıyılarında denizcilik faaliyetleriyle öne çıktılar. |
| Hamitoğulları | Isparta-Eğirdir-Antalya | Topraklarının bir bölümünü I. Murat döneminde Osmanlıya sattı. |
| Candaroğulları | Kastamonu-Sinop | İsfendiyaroğulları adıyla da anıldı; Karadeniz’de denizcilikle uğraştı. |
| Dulkadiroğulları | Maraş-Elbistan | 1515 Turnadağ Savaşı’yla Osmanlı hâkimiyetine girdi; Anadolu Türk siyasi birliğinin kesinleşmesinde son aşamalardan biri oldu. |
| Eretna Devleti ve Kadı Burhaneddin Devleti | Kayseri-Sivas | İlhanlı mirası üzerinde kurulan Eretna Devleti’nin ardından aynı bölgede Kadı Burhaneddin yönetimi ortaya çıktı. |
Osmanlıya katılma biçimleri farklıdır: Karesioğulları askerî-siyasi katılımla, Germiyan toprakları çeyiz ve mirasla, Hamit topraklarının bir bölümü satın almayla, Dulkadir ise Turnadağ Savaşı’yla Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Karıştırılan Savaşlar ve Sonuçları
| Savaş | Tarih | Temel sonuç |
|---|---|---|
| Malazgirt | 1071 | Anadolu’da Türk fetih ve yerleşme süreci hızlandı; ilk beylikler kuruldu. |
| Miryokefalon | 1176 | Bizans’ın Anadolu’yu geri alma ümidi ağır darbe aldı; Türk hâkimiyetinin kalıcılığı belirginleşti. |
| Yassıçemen | 1230 | Harzemşahlar yenildi; Selçukluların doğusundaki tampon güç ortadan kalktı. |
| Kösedağ | 1243 | Anadolu Selçukluları Moğol hâkimiyetine girdi; ikinci beylikler dönemi başladı. |
Miryokefalon Savaşı’nın tarihsel önemini en doğru açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) Anadolu Selçuklularını Moğol egemenliğine sokması
B) Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden geri alma ümidini büyük ölçüde kırması
C) Harzemşahların siyasi varlığını sona erdirmesi
D) İlk Türk beyliklerini ortadan kaldırması
E) Haçlıların Anadolu’ya ilk kez gelmesini sağlaması
Kronolojiyle Son Kontrol
- 1071 Malazgirt: Anadolu’da Türk yerleşimi hızlandı ve ilk beylikler kuruldu.
- 1077: Anadolu Selçuklu Devleti İznik merkezli olarak kuruldu.
- 1176 Miryokefalon: Türk hâkimiyetinin kalıcılığı belirginleşti.
- 1230 Yassıçemen: Harzemşahlar yenildi; Moğol tehdidi Anadolu’ya yaklaştı.
- 1243 Kösedağ: Selçuklu merkezî otoritesi çözüldü ve ikinci beylikler dönemi doğdu.
- 1308: Anadolu Selçuklu hanedanının siyasi varlığı sona erdi.
Aşağıdaki gelişmelerin kronolojik sıralaması hangi seçenekte doğrudur?
I. Malazgirt Savaşı
II. Miryokefalon Savaşı
III. Yassıçemen Savaşı
IV. Kösedağ Savaşı
A) I-II-III-IV
B) I-III-II-IV
C) II-I-IV-III
D) III-I-II-IV
E) IV-III-II-I
Bir önceki konu için İlk Türk-İslam Devletleri yazısına dönebilir; sıradaki konu için Türk-İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet yazısına geçebilirsiniz.