AYT toplumsal kurumlar konu anlatımı kapsamında kurum kavramı ve işlevleri; aile, evlilik, eğitim ve din kurumları; tarihsel inanç biçimleri ile laiklik ve vicdan özgürlüğü ayrıntılı biçimde işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Toplumsal Kurum Kavramı ve Temel Özellikleri
Toplumsal Kurum Nedir?
Toplumsal kurum, toplumun süreklilik gösteren temel gereksinimlerini karşılamak için oluşmuş; değer, norm, statü, rol ve ilişki örüntülerinden meydana gelen düzenli yapıdır. Aile biyolojik devam, bakım ve ilk sosyalleşme; eğitim sistemli bilgi ve beceri aktarımı; din kutsalla ilişki ve anlamlandırma gibi gereksinimlere cevap verir. Ekonomi üretim ve bölüşümü, siyaset ortak karar ve iktidarı düzenler.
Kurum, gündelik dildeki bina ya da kuruluşla özdeş değildir. Okul binası ve millî eğitim örgütü eğitimin somut örgütsel görünümleridir; eğitim kurumu ise öğretmenlik ve öğrencilik rolleri, programlar, başarı ölçütleri, diploma, değerler ve beklentilerden oluşan daha geniş örüntüdür. Benzer biçimde aile yalnız aynı evde bulunan kişiler değil, akrabalık, evlilik, bakım, sorumluluk ve rol ilişkilerinin düzenidir. Örgüt belirli üyeleri ve yönetimi bulunan somut bir yapı olabilir; kurum, çok sayıda örgüt ve davranışı kapsayan toplumsal kalıptır.
Görselde merkezdeki gereksinimler aile, eğitim ve din kurumlarının oluşma temelini; kurumlar arasındaki çift yönlü bağlantılar ise görece özerk olan bu yapıların birbirini etkilediğini gösterir. Bir ailedeki eğitim beklentisi okula yönelimi, eğitim düzeyi aile içi rol paylaşımını, dinsel değerler de aile ve eğitim pratiklerini etkileyebilir.
B) Bir kurumun varlığı yalnız resmî binasının bulunmasına bağlıdır.
C) Eğitim yalnız bireysel yeteneklerin biyolojik sonucudur.
D) Toplumsal kurum, somut örgütleri de kapsayan norm ve ilişki örüntüsüdür.
E) Kurum ile geçici kalabalık aynı toplumsal yapıdır.
Kurumların Ayırt Edici Özellikleri
Toplumsal kurumlar evrenseldir; her toplumda temel gereksinimleri düzenleyen yapılar bulunur. Ancak kurumların biçimi evrensel değildir: aile büyüklüğü, eğitim yöntemi veya dinî örgütlenme toplumdan topluma ve dönemden döneme değişebilir. Kurumlar amaç yönelimlidir, davranışları statü ve rollerle koordine eder, değer ve normlarla desteklenir.
Kurumlar görece kalıcıdır ve kültürün sürekliliğini sağlar; buna rağmen değişmez değildir. Yeni gereksinimler yeni kurumlaşmalar doğurabilir, eski işlevler başka kurumlara aktarılabilir. Kurumların göreli özerkliği kendi kuralları bulunduğunu, karşılıklı bağımlılığı ise birindeki değişmenin diğerlerini etkilediğini anlatır. Bir toplumda dönemsel olarak ekonomi, din, siyaset ya da aile daha baskın olabilir; bu durum öteki kurumları bütünüyle ortadan kaldırmaz.
B) Kurumların biçimleri bütün toplumlarda aynıdır.
C) Okul bulunmayan toplumlarda eğitim işlevi yoktur.
D) Yeni eğitim biçimleri aile kurumunu zorunlu olarak ortadan kaldırır.
E) Temel gereksinim evrensel olabilirken onu karşılayan kurumsal biçim değişebilir.
Toplumsal Kurumların İşlevleri ve Kurumlar Arası İlişki
Açık, Gizli ve Olumsuz Sonuçlar
Bir kurumun açık işlevi, amaçlanan ve toplum üyelerince fark edilen sonucudur. Okulun bilgi ve meslek becerisi kazandırması, ailenin çocuğun bakımını üstlenmesi açık işlevdir. Gizli işlev, açık amaçlar arasında bulunmayan veya ilk bakışta fark edilmeyen sonuçtur. Okulda arkadaş çevresi kurulması, eş seçme fırsatının doğması ya da diplomaya bağlı saygınlık kazanılması buna örnektir. “Gizli” sözcüğü yasa dışı veya zararlı anlamına gelmez.
Bir düzenlemenin olumsuz sonucu ya da işlev bozukluğu, toplumsal uyumu veya bazı birey ve grupların yaşamını güçleştirir. Eğitim sisteminin kalıp yargıları pekiştirmesi, ailenin aşırı baskıyla bireysel gelişimi sınırlaması buna örnek olabilir. Aynı sonuç bir grup için yararlı, başka bir grup için zararlı olabileceğinden kimin açısından değerlendirildiği belirtilmelidir.
Görselde aynı eğitim etkinliğinin üç ayrı sonucu gösterilir: bilgi ve diploma açık; arkadaşlık ağı gizli; dışlanma ise olumsuz sonuçtur. Açık-gizli ayrımı “iyi-kötü” ayrımı değil, sonucun amaçlanıp fark edilme derecesiyle ilgilidir.
B) Açık işlev – gizli işlev – olumsuz sonuç
C) Gizli işlev – olumsuz sonuç – açık işlev
D) Olumsuz sonuç – açık işlev – gizli işlev
E) Açık işlev – olumsuz sonuç – gizli işlev
Kurumların Birbirini Tamamlaması ve İşlev Aktarımı
Kurumlar tek başlarına kapalı sistemler değildir. Aile çocuğa ilk bilgileri ve normları öğretirken okul bu görevi planlı programla sürdürür. Devletin bakım hizmetleri, piyasanın hazır yiyecek üretimi veya okulun rehberlik hizmeti, geçmişte daha çok aile içinde karşılanan bazı gereksinimleri paylaşabilir. Buna işlev paylaşımı ya da işlev aktarımı denebilir. İşlevin bir bölümünün başka kuruma geçmesi, ilk kurumun mutlaka yok olduğu anlamına gelmez; kurumun ağırlığı ve çalışma biçimi değişir.
Kurumlar arasında uyum kadar gerilim de bulunabilir. Eğitim sistemi eleştirel düşünmeyi desteklerken aile otoriteye koşulsuz bağlılık isteyebilir; hukukun eşitlik ilkesi geleneksel bir uygulamayla çatışabilir. Sosyolojik çözümleme, hangi kurumun “iyi” olduğunu ilan etmek yerine rollerin, değerlerin ve yaptırımların nasıl kesiştiğini araştırır.
B) Yeni kurumların temel gereksinimleri yok etmesiyle
C) Toplumsal kurumların değişime bütünüyle kapalı olmasıyla
D) Aile kurumunun bütün işlevlerini kaybederek ortadan kalkmasıyla
E) Kurumların birbirinden tamamen bağımsız çalışmasıyla
Aile Kurumu ve Ailenin Toplumsal Önemi
Aile, Akrabalık ve İlk Sosyalleşme
Aile, evlilik, kan bağı, evlat edinme veya toplumsal olarak tanınan yakınlık ilişkileriyle kurulmuş; bakım, dayanışma, sorumluluk ve kuşaklar arası devamlılığı düzenleyen temel kurumdur. Ailenin somut üyeleri değişirken aileye ilişkin annelik, babalık, çocukluk, eşlik ve akrabalık rolleri kurumsal örüntü olarak sürer. Aile evrensel bir kurumdur; aile biçimleri ve rol dağılımları ise tarihsel ve kültüreldir.
Aile, çocuğun dili, benlik algısını, temel güven duygusunu, normları ve gündelik ilişki kalıplarını öğrendiği ilk çevredir. Bu nedenle birincil sosyalleşme bakımından özel önem taşır. Ancak kişilik yalnız ailenin ürünü değildir; okul, akran, medya, ekonomik koşullar ve bireysel deneyimler de etkilidir. Aileye önem vermek, her aile biçiminin aynı görev dağılımına sahip olduğunu veya aile içindeki güç ilişkilerinin sorgulanamayacağını göstermez.
B) İlk sosyalleşme ve kültürel aktarım ortamı olmasını
C) Ekonomik üretimin tek kurumu olmasını
D) Yalnız biyolojik üretimi düzenlemesini
E) Toplumsal değişmeden etkilenmemesini
Ailenin İşlevleri ve Kuramsal Açıklamalar
Ailenin Temel İşlevleri
Ailenin biyolojik işlevi toplumun yeni kuşaklarla devamını ve doğumun toplumsal olarak düzenlenmesini kapsar. Ekonomik işlev, gelir ve kaynakların paylaşılması, tüketim ve kimi ailelerde ortak üretimdir. Eğitim ve sosyalleştirme, dilin, değerlerin, rollerin ve temel becerilerin aktarılmasıdır. Psikolojik işlev sevgi, yakınlık, güven ve aidiyet; koruma ve bakım çocuk, yaşlı, hasta veya desteğe gereksinim duyan üyelerin gözetilmesidir. Aile boş zamanın değerlendirilmesi ve toplumsal statünün ilk kaynaklarından biri olma işlevlerini de üstlenebilir.
Bu işlevlerin her biri bütün ailelerde aynı ölçüde gerçekleşmez. Sanayileşme, kentleşme, refah hizmetleri ve eğitim kurumlarının yaygınlaşmasıyla üretim, bakım ve eğitim görevlerinin bir bölümü başka kurumlarla paylaşılmıştır. İşlevlerin değişmesi aileyi işlevsiz kılmaz; aile içindeki yakınlık, dayanışma ve kimlik üretimi yeni biçimler alabilir.
Görselde merkezdeki aileyi çevreleyen 1 numara biyolojik devamı, 2 ekonomik dayanışmayı, 3 temel eğitimi, 4 sosyalleşme ve kültür aktarımını, 5 sevgi-güveni, 6 bakım ve korumayı simgeler.
B) Biyolojik – boş zaman – siyasal
C) Siyasal – biyolojik – dinsel
D) Ekonomik – koruyucu/bakım – kültürel aktarım
E) Psikolojik – ekonomik – biyolojik
İşlevselci ve Çatışmacı Aile Okuması
İşlevselci yaklaşım, aileyi toplumsal sistemin devamına katkı sağlayan bir parça olarak görür. Yeni kuşakların sosyalleştirilmesi, yetişkinlere duygusal destek sağlanması ve rollerin koordine edilmesi düzen ve bütünleşmeyi destekler. Parsons’ın sistem yaklaşımında aile, diğer kurumlarla bağlantılı biçimde sistem gereksinimlerine cevap verir.
Çatışmacı yaklaşım, aile içindeki kaynak, otorite, mülkiyet ve emek dağılımına odaklanır. Marx’tan esinlenen yorumlar miras ve özel mülkiyetin aktarımını; feminist yaklaşımlar ücretli ve ücretsiz emeğin, bakım sorumluluğunun ve karar yetkisinin eşitsiz dağılımını inceler. Aynı aile olgusu hem dayanışma üretebilir hem de güç eşitsizliklerini yeniden kurabilir.
B) Sembolik etkileşimci – pozitivist
C) İşlevselci – çatışmacı
D) Çatışmacı – işlevselci
E) Evrimci – organizmacı
Aile Türleri
Otoriteye ve Büyüklüğe Göre Aile
Aile türleri tek bir ölçüte göre ayrılmaz. Otorite ölçütünde anaerkil ailede soy, miras ve/veya otorite anne-kadın çizgisinde belirginleşir; ataerkil ailede baba-erkek otoritesi ve baba soyu öne çıkar; demokratik ailede karar ve sorumlulukların üyeler arasında daha eşit paylaşılması amaçlanır. Anasoyluluk soyun anneden izlenmesi, anaerkillik ise otorite düzenidir; biri bulunduğunda ötekinin zorunlu olarak aynı yoğunlukta bulunacağı varsayılmaz.
Büyüklük ölçütünde geniş aile, birden fazla kuşağın ve yakın akrabaların ortak hanesini; çekirdek aile eşler ve evlenmemiş çocukları; tek ebeveynli aile çocuklarla bir ebeveyni ifade eder. Geçiş geniş ailesi, geniş aileden çekirdek aileye dönüşümün özelliklerini birlikte taşıyabilir. Türkiye bağlamında akrabaların ayrı evlerde yaşasa da yoğun karşılıklı yardım ve karar ilişkisini sürdürdüğü bağlantılı çekirdek aile ile kırsal ilişkileri kent yaşamıyla birleştiren geçiş/karma aile örüntülerinden de söz edilir.
Görselin üst paneli otorite ölçütünü anaerkil, ataerkil ve demokratik; alt paneli büyüklük ölçütünü geniş, geçiş, çekirdek ve tek ebeveynli aile olarak ayırır. Aynı hane örneğin “geniş ve demokratik” diye iki ölçütle birlikte tanımlanabilir.
B) Geçiş geniş – ataerkil
C) Tek ebeveynli – anaerkil
D) Çekirdek – ataerkil
E) Geniş – demokratik
Görselde 1 yaşlı kuşağı, 2 evli yetişkinleri, 3 çocukları göstermektedir. Üç kuşak aynı konutta yaşamakta ve yetişkinler bütçe ile bakım kararlarını ortak değerlendirmektedir. Bu aile için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
B) Büyüklük bakımından geniş, otorite bakımından demokratiktir.
C) Büyüklük bakımından çekirdek, otorite bakımından ataerkildir.
D) Büyüklük bakımından geçiş geniş, otorite bakımından ataerkildir.
E) Büyüklük bakımından bağlantılı çekirdek, otorite bakımından anaerkildir.
Evlilik, Evlilik Türleri ve Boşanma
Evlilik ve Eş Seçimi
Evlilik, eşler arasındaki birlikteliği toplumca ve hukukça tanınan hak, sorumluluk ve dayanışma ilişkileriyle düzenleyen kurumlaşmış bağdır. Evlilik törenleri kültüre göre değişse de birlikteliğe statü kazandırma, soy ve akrabalık ilişkilerini düzenleme, sorumlulukları tanımlama gibi toplumsal sonuçlar doğurur.
Eş seçimi grubuna göre endogami, kişinin belirli bir toplumsal, dinsel, etnik veya tabakasal grubun içinden eş seçmesidir; egzogami belirlenen grubun dışından eş seçme kuralıdır. Buradaki “iç” ve “dış” hangi grubun ölçüt alındığına bağlıdır. Levirat, dul kadının ölen eşinin erkek kardeşiyle; sororat, erkeğin ölen eşinin kız kardeşiyle evlenmesi örüntüsüdür. Berdel, taygeldi ve beşik kertmesi de belirli kültürel bağlamlarda görülen eşleştirme uygulamalarıdır; bunlar bütün toplumlara genellenemez.
B) Her ölçüte göre endogamidir.
C) Yerleşme yerine göre bilokaldir.
D) Her ölçüte göre egzogamidir.
E) Eş sayısına göre poligamidir.
Yerleşme Yerine ve Eş Sayısına Göre Evlilik
Eşlerin evlilikten sonra erkeğin ailesinin yanında yaşamasına patrilokal, kadının ailesinin yanında yaşamasına matrilokal, her iki kök aileden ayrı yeni konut kurmasına neolokal denir. Eşlerin iki ailenin yanında dönüşümlü veya bağlama göre yaşayabilmesi bilokal yerleşmedir. Bu terimler otoritenin kimde olduğunu değil ikamet yerini gösterir.
Eş sayısı bakımından monogami tek eşlilik, poligami çok eşliliktir. Poligaminin bir erkeğin birden çok kadınla evlendiği biçimi polijini, bir kadının birden çok erkekle evlendiği biçimi poliandri olarak adlandırılır. Eş seçimi, yerleşme ve eş sayısı bağımsız eksenlerdir; aynı evlilik örneği bu üç ölçüte göre ayrı ayrı sınıflandırılır.
B) Soy bağına göre anasoylu
C) Eş sayısına göre polijini
D) Yerleşme yerine göre bilokal
E) Eş seçimine göre egzogami
B) Monogami
C) Neolokal evlilik
D) Egzogami
E) Poliandri
Görselde 1 farklı iki topluluktan gelen eşleri, 2 her iki kök aileden ayrı kurulan yeni konutu, 3 ise yalnız bu iki kişinin evlilik birliğini göstermektedir. Buna göre evlilik sırasıyla nasıl sınıflandırılır?
B) Egzogami – matrilokal – poliandri
C) Endogami – bilokal – monogami
D) Egzogami – patrilokal – poligami
E) Endogami – patrilokal – polijini
Boşanmanın Hukuki ve Toplumsal Boyutu
Boşanma, evlilik birliğinin hukukça sona ermesidir; fakat sosyolojik açıdan yalnız mahkeme kararı değildir. Eşlik rollerinin çözülmesi, hane ve ekonomik düzenin yeniden kurulması, çocuklarla ilişkilerin ve akrabalık ağlarının değişmesi gibi duygusal ve toplumsal süreçleri de kapsar. Boşanma nedenleri ekonomik koşullara, hukuk düzenine, değer değişimine, kadınların eğitim ve çalışma imkânlarına ve aileden beklentilere göre değişebilir.
Boşanma oranındaki artış tek başına “ailenin önemini yitirdiğini” kanıtlamaz. Hukuki erişimin artması, şiddete toleransın azalması, bireysel hak bilincinin gelişmesi veya evlilikten beklenen duygusal tatminin yükselmesi gibi farklı etkenler aynı görünür sonucu doğurabilir.
B) Boşanma yalnız ekonomik yoksulluğun sonucudur.
C) Aile kurumu kesin olarak ortadan kalkmaktadır.
D) Evlilik kurumuna verilen önem bütünüyle sona ermiştir.
E) Aile ve evlilik beklentileri dönüşmekte; boşanma artışı tek başına kurumun yokluğunu göstermemektedir.
Türk Aile Yapısının Dönüşümü ve Kadının Konumu
Tarihsel Değişme, Hukuk ve Eğitim
Türk aile yapısı göçebe yaşam, tarım toplumu, kentleşme, sanayileşme ve modern hukuk düzeni içinde değişmiştir. Geleneksel geniş aile ve akrabalık dayanışması önemini korurken kentleşme çekirdek aileyi yaygınlaştırmış; eğitim ve ücretli çalışma kadın ve erkek rollerini yeniden biçimlendirmiştir. Bağlantılı çekirdek aile, ayrı konutlarda yaşayan akrabaların yoğun yardım ve ilişkiyi sürdürmesiyle bu dönüşümün birlikte var olan yönlerini gösterir.
1926 tarihli Türk Medeni Kanunu resmî nikâh, tek eşlilik, boşanmanın hukuk düzenine bağlanması ve kadınların medeni haklarının genişlemesi bakımından dönüm noktasıdır. Atatürk’ün yaklaşımında kadınların eğitim görmesi, meslek edinmesi ve toplumsal yaşama eşit yurttaşlar olarak katılması çağdaşlaşmanın temel şartlarından biridir. Hukuki eşitlik toplumsal eşitliği otomatik olarak tamamlamaz; gündelik rol dağılımı, eğitim ve ekonomik imkânlar da dönüşmelidir.
B) Geleneksel normlar hukuk kurallarından her zaman üstündür.
C) Hukuki eşitlik önemli olmakla birlikte gündelik toplumsal ilişkilerin dönüşümü ayrıca incelenmelidir.
D) Kadınların eğitimi aile yapısıyla ilgisizdir.
E) Resmî nikâh yalnız ekonomik bir kurumdur.
Eğitim Kurumu: Anlamı, Türleri ve İşlevleri
Eğitim Kurumunun Sosyolojik Anlamı
Eğitim, bireyin yaşantısı yoluyla bilgi, beceri, tutum ve davranış kazanmasını sağlayan süreçtir. Sosyolojik açıdan eğitim, kültürel mirası kuşaklara aktaran, bireyleri toplumsal rollere hazırlayan ve toplumun gereksinim duyduğu yetkinlikleri geliştiren kurumdur. Eğitim okuldan daha geniştir ve yaşam boyu sürer; aile, akran ve medya da öğrenme alanıdır.
Eğitim bireysel gelişime katkı sağlarken toplumsal sonuçlar da üretir. Bireyin yeteneğini geliştirme ve meslek edinme bireysel; nitelikli iş gücü, kültürel süreklilik, vatandaşlık bilinci ve toplumsal bütünleşme kurumsal sonuçlardır. Bu iki boyut birbirine karşıt değildir.
B) Eğitim sürecinin yalnız okul çağında gerçekleştiğini
C) Eğitim kurumunun yalnız ekonomik işleve sahip olduğunu
D) Bireysel kazanımlarla toplumsal sonuçların birbirini dışladığını
E) Eğitimin bireysel gelişim ile toplumsal gereksinimleri birlikte etkileyebildiğini
Formel ve İnformel Eğitim
Formel eğitim planlı, programlı, amaçlı ve belirli bir örgütsel çerçevede yürütülür. Formel eğitimin örgün türü okul kademeleri ve birbiri ardınca ilerleyen programları; yaygın türü yaş veya okul kademesi zorunluluğu olmadan kurs, hizmet içi eğitim ve meslek edindirme gibi programları kapsar. Yaygın eğitimin “plansız” olduğu düşüncesi yanlıştır; o da formeldir.
İnformel eğitim, aile, arkadaş, çalışma çevresi, gündelik deneyim ve medya yoluyla kendiliğinden gerçekleşir; önceden hazırlanmış program ve süre zorunluluğu yoktur. Olumlu davranışlar kadar önyargı ve yanlış bilgi de aktarabilir. Birey okula başlayınca informel öğrenme bitmez; formel ve informel süreçler aynı anda devam eder.
Görselde formel alan örgün ve yaygın olarak ikiye ayrılır; informel alan aile, akran ve medya çevresini içerir. Alttaki 1 kültürel aktarımı, 2 mesleğe hazırlanmayı, 3 toplumsal hareketliliği, 4 bütünleşmeyi simgeler.
B) İnformel – formel örgün
C) Formel yaygın – informel
D) Örgün – yaygın
E) İnformel – informel
Görselde A laboratuvar eğitimi sonunda kazanılan yeterliği, B okulda oluşan arkadaşlık ağını, C ise kaynak imkânları belirgin biçimde farklı iki okulu göstermektedir. A, B ve C sırasıyla hangi kavramlarla ilişkilendirilir?
B) Açık işlev – gizli işlev – çatışmacı açıklama
C) Açık işlev – toplumsal kontrol – işlevselci açıklama
D) Olumsuz sonuç – açık işlev – sembolik açıklama
E) Gizli işlev – olumsuz sonuç – işlevselci açıklama
Eğitimin Toplumsal İşlevleri
Eğitim toplumun değer ve normlarını öğreterek sosyalleşme ve kültürel aktarım sağlar. Ortak kurallara uyumu desteklemesi toplumsal kontrol, vatandaşlık rolleri ve millî bilinci geliştirmesi siyasal işlev, bilgi ve meslek becerisi kazandırması ekonomik işlev ile ilişkilidir. Eğitim bireyi mesleğe ve gündelik yaşama hazırlar; statü kazanma ve dikey toplumsal hareketlilik imkânı sunabilir; iş birliği ve ortak zemin oluşturarak bütünleşmeye katkıda bulunabilir.
Okulda eş ve arkadaş seçme, çocukların günün belirli bölümünde gözetim altında olması, diplomaya bağlı saygınlık ve gençlerin iş gücü piyasasına girişinin ertelenmesi eğitimin gizli işlevleri arasında değerlendirilebilir. Hareketlilik bir imkândır, otomatik ve herkes için eşit sonuç değildir; eğitime erişim farklılıkları eşitsizliği de yeniden üretebilir.
B) Koruyucu – biyolojik – boş zaman
C) Siyasal/toplumsal uyum – ekonomik – toplumsal hareketlilik
D) Gizli – olumsuz – kültürel
E) Ekonomik – siyasal – biyolojik
Eğitim Kurumuna Kuramsal Yaklaşımlar ve Atatürk’ün Eğitim Anlayışı
İşlevselci, Çatışmacı ve Sembolik Etkileşimci Yaklaşımlar
İşlevselci yaklaşım eğitimin ortak değerleri aktararak bütünleşme sağladığını, bireyleri yetenek ve başarılarına göre rollere hazırladığını savunur. Çatışmacı yaklaşım, okulun sınıf, cinsiyet ve başka eşitsizlikleri yeniden üretebildiğini; farklı kaynaklara sahip öğrencilerin görünüşte aynı yarışa eşit koşullarda başlamadığını belirtir.
Sembolik etkileşimci yaklaşım gündelik sınıf etkileşimlerine, öğretmen beklentilerine ve etiketlemeye odaklanır. “Başarılı” veya “başarısız” etiketi öğrencinin benlik algısını ve performansını etkileyebilir. Diploma ve sertifika yalnız beceri belgesi değil, kişiyi belirli konuma yerleştiren toplumsal sembollerdir.
Görselde 1 role hazırlama ve düzeni, 2 kaynaklara farklı erişimi, 3 ise beklenti ve diplomaların bireyin konumunu nasıl anlamlandırdığını gösterir.
B) Sembolik etkileşimci – çatışmacı – işlevselci
C) İşlevselci – sembolik etkileşimci – çatışmacı
D) Çatışmacı – işlevselci – pozitivist
E) Çatışmacı – sembolik etkileşimci – işlevselci
Atatürk’ün Eğitim İlkeleri
Atatürk’e göre Cumhuriyet’in sürekliliği, cumhuriyet değerlerini anlayan ve geliştiren bireylerin yetişmesine bağlıdır. Eğitim millî olmalı; ortak yurttaşlık ve millet bilincini güçlendirmelidir. Bilimsel olmalı; akıl, gözlem, sorgulama ve kanıta dayanmalıdır. Tek elden ve birlik içinde yürütülmesi eğitimde ortaklık ve istikrar sağlar. İşlevsel olması, toplumun gerçek ihtiyaçlarına ve uygulamaya cevap vermesi demektir.
Meslek kazandırma üretkenliği ve ekonomik kalkınmayı destekler. Karma eğitim, cinsiyet ayrımı gözetmeme ve fırsat eşitliği bütün bireylerin eğitim imkânlarına erişmesini amaçlar. Laiklik, öğretimin dogmatik otorite yerine akıl ve bilimin rehberliğinde yürütülmesiyle bağlantılıdır.
B) Eğitim birliği – fırsat eşitliği/cinsiyet ayrımı gözetmeme – işlevsellik
C) Bireysellik – kapalılık – kuramsallık
D) Özelleşme – ayrıcalık – dinsellik
E) Yerellik – seçkincilik – gelenekçilik
Yaşam Boyu ve Dijital Eğitim
Bilginin hızla değişmesi eğitimi belirli yaş ve bina sınırlarının dışına taşır. Dijital ağlar bilgiye erişimi genişletebilir, kendi hızında öğrenmeyi ve bireyselleştirilmiş programları kolaylaştırabilir; okul-sanayi ve okul-toplum iş birliği uygulama becerilerini güçlendirebilir. Eğitim yaşam boyu sürer ve okul dışı alanlarla bütünleşir.
Buna karşılık teknoloji tek başına fırsat eşitliği sağlamaz. Cihaz, bağlantı, dijital okuryazarlık ve uygun çalışma ortamındaki farklar yeni eşitsizlikler doğurabilir. Formel okulun işlevleri yalnız bilgi aktarmak değildir; sosyalleşme, rehberlik, ortak yaşam deneyimi ve çocukların korunması gibi görevler nedeniyle okul farklı biçimlerde varlığını sürdürebilir.
B) Okulun sosyalleştirme işlevi teknolojiyle bütünüyle yok olur.
C) Yaşam boyu eğitim yalnız çocukluk dönemini kapsar.
D) Eğitimin teknolojiyle esnekleşmesi, erişim koşulları eşit değilse yeni eşitsizliklerle birlikte gerçekleşebilir.
E) Dijital eğitim bütün eşitsizlikleri zorunlu olarak ortadan kaldırır.
Din Kurumu: Sosyolojik Anlamı, Özellikleri ve İşlevleri
Sosyolojik Açıdan Din
Din, kutsal kabul edilen varlık, olay veya ilkelere ilişkin inançların; bunlarla bağlantılı değer, norm, ritüel ve davranış kalıplarının oluşturduğu toplumsal kurumdur. Din tanımları özsel ve işlevsel olabilir. Özsel tanım dinin kutsal, doğaüstü, inanç ve ritüel gibi içeriğine; işlevsel tanım anlam, dayanışma ve kontrol gibi ne yaptığına odaklanır.
Din sosyolojisi bir inancın doğru veya yanlış olduğunu kanıtlamaya çalışmaz. İnancın nasıl örgütlendiğini, aile-eğitim-ekonomi-siyasetle ilişkisini, ritüellerin topluluk oluşturmasını ve inançların toplumsal sonuçlarını bilimsel yöntemlerle inceler. Bu sınır, sosyolojik açıklamayla teolojik yargıyı ayırır.
B) Sosyolojinin inancın doğruluğundan çok toplumsal örgütlenme ve sonuçlarına odaklandığını
C) Ritüellerin toplumsal anlam taşımadığını
D) Dinin bireysel yönünün bulunmadığını
E) Din ile diğer kurumlar arasında ilişki kurulamayacağını
Dinin Toplumsal İşlevleri
Din kontrol edilemeyen olaylar, ölüm ve varoluş soruları karşısında anlam, güven ve iç huzur sağlayabilir. Ortak inanç ve ritüeller aidiyet, yardımlaşma ve dayanışmayı güçlendirebilir. Sevap-günah, kutsal-yasak gibi ölçütlerle davranışları yönlendirerek toplumsal kontrol ve ahlaki düzen oluşturabilir. Ölüm sonrası yaşama ilişkin inançlar ölüm düşüncesini kabullenmeyi kolaylaştırabilir.
Bu işlevler dinin her koşulda yalnız bütünleşme ürettiği anlamına gelmez. Aynı dinsel sınırlar iç grubu birleştirirken dış grupları ayırabilir; din siyasal veya ekonomik çıkarlarla birleştiğinde çatışmanın meşrulaştırılmasında kullanılabilir. Sosyolojik çözümleme hem bütünleştirici hem çatışma üretici sonuçları tarihsel bağlam içinde inceler.
Görselin A paneli anlam, güven, dayanışma, ahlaki yönelim ve toplumsal kontrol işlevlerini gösterir. B panelinde 1 totemizmi, 2 fetişizmi, 3 animizmi, 4 naturizmi, 5 politeizmi, 6 monoteizmi simgeler; numaralar üstünlük sırası değildir.
B) Eş seçimi – sosyalleşme – sekülerleşme
C) Dayanışma – toplumsal kontrol – anlam ve psikolojik güven
D) Kültürel gecikme – hareketlilik – rol çatışması
E) Siyasal iktidar – eğitim – boş zaman
Tarihte Görülen İnanç Biçimleri
Totemizmden Monoteizme Temel Ayrımlar
Totemizm, bir klan veya topluluğun bitki, hayvan ya da başka bir varlığı kutsal ata ve ortak kimlik simgesi kabul etmesiyle ilişkilidir. Fetişizm, belirli bir nesnede doğaüstü güç bulunduğuna ve onun koruma ya da uğur sağladığına inanılmasıdır. Animizm, doğadaki varlıkların ruh taşıdığı veya evrenin ruhlarca yönetildiği inancıdır. Naturizm, güneş ve ay gibi doğa varlıklarının veya yıldırım ve ateş gibi doğa olaylarının kutsallaştırılmasıdır.
Politeizm birden çok tanrının, monoteizm tek tanrının varlığına inanılmasıdır. Bu sınıflandırmalar tarihsel inanç biçimlerini ayırmaya yarar; tek çizgili ve zorunlu bir “geri-ilkelden ileri-moderne” sıralaması olarak kullanılmamalıdır. Bir örnekte kutsal hayvan görülmesi tek başına totemizm için yeterli değildir; topluluk/soy kimliğiyle bağ aranır. Bir nesneye güç atfedilmesi fetişizmi, doğanın ruhlarla açıklanması animizmi gösterir.
II. Bir denizci, belirli taşın kendisini fırtınadan koruyan doğaüstü gücü olduğuna inanmaktadır.
III. Bir topluluk, yıldırımı kutsal bir güç olarak görüp ona ayin düzenlemektedir.
Bu inançlar sırasıyla nasıl adlandırılır?
B) Fetişizm – naturizm – politeizm
C) Animizm – totemizm – monoteizm
D) Politeizm – monoteizm – fetişizm
E) Naturizm – animizm – totemizm
Laiklik, Din ve Vicdan Özgürlüğü
Laikliğin Kurumsal Anlamı
Laiklik, devlet ve hukuk düzeninin belirli bir dinin kurallarına dayandırılmaması; kamu otoritesinin dinler, mezhepler ve inançsızlık karşısında tarafsız olmasıdır. Din ve devlet alanlarının kurumsal olarak ayrılması, kamu kararlarının ortak hukuk ve akılcı gerekçelerle yürütülmesini amaçlar. Laik devletin görevi dinsizliği dayatmak değil, farklı inanç alanlarının özgürlüğünü eşit hukuk içinde korumaktır.
Türkiye’de 1924 Anayasası’ndaki “devletin dini İslam’dır” hükmü 1928’de çıkarılmış, laiklik 1937’de devletin temel nitelikleri arasına girmiştir. Atatürkçü düşüncede laiklik, dinin siyasal çıkar aracı yapılmasını önlerken din ve vicdan alanını bireyin özgür seçimine bırakır. Bu nedenle laiklik ile dine karşıtlık eş anlamlı değildir.
B) Bütün yurttaşların aynı inanca yöneltilmesiyle
C) Vicdan alanının kamu tarafından belirlenmesiyle
D) Laik devletin tarafsızlık ve özgürlük ilkesiyle
E) Dinin toplumsal yaşamdan zorla çıkarılmasıyla
Din ve Vicdan Özgürlüğü
Din ve vicdan özgürlüğü, bireyin inanma, inanmama, inancını değiştirme, açıklama ve hukuk düzeni içinde ibadet etme hakkını kapsar. Özgürlüğün bulunması yalnız devletin müdahale etmemesi değildir; bireyin aile, çoğunluk veya topluluk baskısıyla bir inancı benimsemeye ya da terk etmeye zorlanmamasını da gerektirir. Bir kişinin inancının sorgulanmaması ve başkasına zorla dayatılmaması aynı ilkenin iki yönüdür.
Laiklik devletin kurumsal niteliği, vicdan özgürlüğü bireyin temel hakkıdır. Birbirleriyle ilişkilidir fakat özdeş değildir: tarafsız devlet farklı vicdani seçimlerin barış içinde var olacağı hukuki zemini sağlar.
B) Farklı inançların hukuk önünde eşit kabul edilmesi
C) Kişinin inanmama tercihinin hukukça korunması
D) Devletin mezhepler arasında ayrıcalık kurmaması
E) Kamu düzenini bozmayan ibadetin korunması
Görselde 1 güneş, ay ve yıldırımın kutsallaştırıldığı topluluğu; 2 farklı inanç ve inançsızlık karşısında tarafsız kamu düzenini; 3 bireyin inanma, inanmama ve ibadet seçenekleri arasında baskı olmadan seçim yapmasını göstermektedir. Bu üç panel sırasıyla hangi kavramlarla ilişkilidir?
B) Politeizm – devlet dini – endogami
C) Totemizm – dinsizlik – formel eğitim
D) Fetişizm – monoteizm – toplumsal kontrol
E) Naturizm – laik devlet – din ve vicdan özgürlüğü
Aile, Eğitim ve Dinin Birlikte Değerlendirilmesi
Ortak İşlevler, Farklı Kurumsal Araçlar
Aile, eğitim ve din birbirinden farklı temel kurumlar olsa da sosyalleşme, kültürel aktarım, toplumsal kontrol, dayanışma ve kimlik kazandırma gibi ortak sonuçlar üretebilir. Ayrım, yalnız “hangi işlevin bulunduğuna” değil, bu işlevin hangi rol, norm ve örgütlenmeyle yürütüldüğüne dayanır. Aile yakın ve birincil ilişkilerle; eğitim planlı program ve uzman rollerle; din kutsal inanç, ritüel ve ahlaki yaptırımlarla etkide bulunur.
Bir kurumda görülen değişme diğer kurumların sorumluluğunu ve çalışma biçimini değiştirebilir. Okulun bakım ve rehberlik hizmetlerini artırması ailenin zaman kullanımını, kadınların eğitime ve istihdama katılımı aile içi otoriteyi, ailelerin değer tercihleri okul ve din kurumuyla ilişkileri etkileyebilir. Bu bağlantılar nedeniyle toplumsal kurumlar tek tek değil sistem içinde değerlendirilir.
B) Kurumlar arasında hiçbir rol farklılığı bulunmadığını
C) Farklı kurumların benzer işlevleri kendilerine özgü araçlarla paylaşabildiğini
D) Toplumsal kontrolün yalnız hukukla sağlandığını
E) Kurumların ortak işlev görmesi hepsinin aynı kurum olduğunu
Görselde A aile içindeki bakım ve ilk öğrenmeyi, B okulun beslenme-rehberlik-eğitim hizmetlerini, C topluluk dayanışması ve yardımı göstermektedir. A’dan B ve C’ye uzanan, B ile C’yi de bağlayan oklar aşağıdaki yargılardan hangisini en güçlü biçimde destekler?
B) Aile bütün işlevlerini kaybettiğinde eğitim kurumu doğar.
C) Kurumların işlevleri değiştiğinde temel gereksinimler ortadan kalkar.
D) Kurumlar bazı işlevleri paylaşır ve birbirini etkiler; bu durum onların kurumsal farklılığını ortadan kaldırmaz.
E) İşlev paylaşımı yalnız kurumlar arasında çatışma bulunduğunu gösterir.