AYT toplum ve kültür konu anlatımı kapsamında kültürün özellikleri, ögeleri, işlevleri, kazanılması, türleri, kültürel süreçler, kültürel tutumlar ve millî kültür ayrıntılı biçimde işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kültürün Anlamı ve Temel Özellikleri
Kültür Nedir?
Kültür, bir toplumun tarihsel süreçte ürettiği ve kuşaktan kuşağa aktardığı maddi ürünlerin, bilgi ve inançların, değer ve normların, dilin, sanatın ve davranış kalıplarının oluşturduğu bütündür. Kültür doğuştan hazır gelmez; insanın doğayla, başka insanlarla ve kurumlarla ilişkisi içinde öğrenilir. Bu nedenle kültür hem insanın ürünü hem de sonraki insan davranışlarını biçimlendiren toplumsal bir çevredir.
Doğa kültürün ham maddesini ve koşullarını sağlar; fakat doğal olan ile kültürel olan özdeş değildir. Taş doğaldır, taşın bir anıta dönüştürülmesi kültüreldir. Beslenme biyolojik bir gereksinimdir; neyin, ne zaman, kimlerle ve hangi görgü kurallarıyla yenileceği kültür tarafından düzenlenir. Böylece kültür, insanın doğaya verdiği anlam ve doğayı dönüştürme biçimidir.
Görselde doğa, insan emeğiyle üretime; üretim, ortak anlam ve ürünler bütünü olan kültüre dönüşür. Kültür de yeni kuşakların davranışlarını ve dünyayı yorumlama biçimlerini şekillendirir. İnsandan doğaya dönen ok, bu ilişkinin tek yönlü değil, sürekli yeniden kurulan bir döngü olduğunu gösterir.
B) Kültür, doğal gereksinimleri toplumsal anlam ve kurallarla biçimlendirir.
C) Doğal çevre, davranışları değişmez biçimde belirler.
D) Biyolojik gereksinimler toplumdan topluma ortadan kalkar.
E) Kültürel kurallar birey tarafından doğuştan bilinir.
Kültürün Ayırt Edici Özellikleri
Kültür toplumsaldır; tek kişinin rastlantısal alışkanlığı, ortaklaşılmadıkça kültürel örüntü sayılmaz. Öğrenilir; aile, okul, akran grubu, medya ve diğer kurumlar aracılığıyla kazanılır. Tarihseldir ve süreklidir; geçmiş kuşakların birikimini taşır. Buna karşılık donmuş değildir; yeni gereksinimler, buluşlar ve temaslarla dinamik biçimde değişir.
Kültür aktarılabilir, bütünseldir ve ögeleri birbirini etkiler. Teknolojideki değişme hukuk, değer ve aile ilişkilerine yansıyabilir. Toplumların farklı koşulları kültürel çeşitlilik oluştururken beslenme, barınma, iletişim ve düzen gereksinimlerine çözüm üretme gibi ortak işlevler kültürün evrensel yönünü gösterir. Kültür aynı zamanda çevreye uyumu kolaylaştırır; fakat geçmişte uyum sağlayan bir kalıp yeni koşullarda sorun da üretebilir.
Kültürün ideal boyutu toplumun benimsediğini söylediği değer ve kuralları, gerçek boyutu ise gündelik hayatta fiilen görülen davranışları anlatır. İkisi arasındaki fark, kültürün yokluğunu değil normlarla uygulama arasında gerilim bulunabileceğini gösterir.
B) Kültürün süreklilik taşırken değişebilmesi
C) Kültürün yalnız maddi ürünlerden oluşması
D) Kültürün bütün toplumlarda özdeş olması
E) Kültürel davranışların öğrenilmeden ortaya çıkması
B) Kültürün yalnız bireysel tercihlerden oluşmasıyla
C) İdeal kültür ile gerçek kültür arasında farklılık bulunmasıyla
D) Bütün kültürel değerlerin işlevini yitirmesiyle
E) Kültürel aktarımın bütünüyle kesilmesiyle
Kültürün Ögeleri ve Kökleşmiş Kültürel Ögeler
Maddi, Bilişsel ve Davranışsal Ögeler
Kültürün ögeleri analitik olarak üç grupta incelenebilir. Maddi ögeler; araç, makine, bina, giysi, ulaşım sistemi ve teknoloji gibi somut ürünlerdir. Bilişsel ögeler; dil, bilgi, inanç, değer, düşünce, anlam ve simgelerdir. Davranışsal ögeler; normlar, örfler, âdetler, gelenekler, görenekler ve bunlara bağlı eylem kalıplarıdır.
Bu ayrım mutlak değildir. Bir bayrak maddi bir nesne iken taşıdığı ortak anlam bilişsel; ona karşı gösterilen saygı davranışsal boyuttadır. Dil, kültürün aktarım aracıdır; ortak deneyimi sınıflandırır ve dünyayı yorumlama biçimini etkiler. Sanat ise toplumun duygu, değer ve estetik anlayışını simgesel ürünlere dönüştürür.
B) Davranışsal – bilişsel – maddi
C) Maddi – davranışsal – bilişsel
D) Maddi – bilişsel – davranışsal
E) Bilişsel – davranışsal – maddi
Görselde 1 numara tablet ve akıllı tahtayı, 2 numara açık kitapla birlikte eşitlik değerini simgeleyen teraziyi, 3 numara ise törende sıraya girme ve selamlaşma davranışını göstermektedir. Buna göre 1, 2 ve 3 sırasıyla nasıl sınıflandırılır?
B) Bilişsel – davranışsal – maddi
C) Maddi – davranışsal – bilişsel
D) Maddi – bilişsel – davranışsal
E) Bilişsel – maddi – davranışsal
Örf, Âdet, Gelenek ve Görenek
Kökleşmiş davranış kalıpları yaptırım gücü ve zorunluluk derecesine göre ayrılır. Aşağıdaki ayrımlar kavramların her toplumda değişmez içerikte olduğu anlamına gelmez; ölçüt, ilgili toplumun o davranışa yüklediği önemdir.
| Kavram | Ayırıcı özellik | Yaptırım |
|---|---|---|
| Örf | Toplumun varlığı ve düzeni bakımından güçlü zorunluluk taşıyan, doğru-yanlış ölçüsü hâline gelmiş köklü norm | En güçlü toplumsal tepki; bazı örfler hukukla da desteklenebilir |
| Âdet | Uzun süredir tekrarlanan ve alışkanlık niteliği kazanmış davranış biçimi | Örften daha esnek; uyulmaması kınama doğurabilir |
| Gelenek | Geçmişten kuşaklara aktarılan düşünce, değer ve uygulamalar bütünü | Süreklilik ve saygınlık üzerinden işler |
| Görenek | Günlük yaşamda görülerek benimsenen, yapılması uygun kabul edilen davranış | Görece hafif; alışılmış olana uyma beklentisi |
B) Örf ile görenek arasında hiçbir sosyolojik fark yoktur.
C) Kent yaşamında kültürel norm bulunmaz.
D) Bütün köklü davranışlar hukuk kuralıdır.
E) Kültürel sınıflandırmalar yalnız davranışın yaşına dayanır.
Kültürün İşlevleri ve Kuramsal Açıklamalar
Kültürün Toplumsal İşlevleri
Kültür ortak dil, simge ve beklentiler sağlayarak iletişimi mümkün kılar; kişiye “kim olduğu” ve hangi topluluğa ait olduğu konusunda kimlik verir. Norm ve yaptırımlarla davranışları düzenleyerek toplumsal kontrol sağlar. Birikmiş bilgi ve deneyimi kuşaklara aktarır, temel gereksinimlerin nasıl karşılanacağına ilişkin hazır çözümler sunar, dayanışma ve bütünleşmeyi destekler.
Bu işlevler kültürün her unsurunun her zaman yararlı olduğu anlamına gelmez. Bir kültürel kalıp bir grubu bütünleştirirken başka bir grubu dışlayabilir; geçmişte işlevsel olan bir uygulama değişen koşullarda eşitsizlik üretebilir. Bu nedenle kültürün sonuçları, kimin açısından ve hangi tarihsel bağlamda değerlendirildiği belirtilerek incelenmelidir.
B) Kültürün bütünleştirici işlevi bütün gruplar için zorunlu olarak eşittir.
C) Dayanışma yalnız hukuk aracılığıyla oluşur.
D) Kültürel işlevler tarihsel bağlamdan bağımsızdır.
E) Dışlanma görülen yerde kültürden söz edilemez.
İşlevselci ve Çatışmacı Yaklaşım
İşlevselci yaklaşım, kültürün ortak değer ve normlarla toplumsal düzeni, uyumu ve sürekliliği sağladığını vurgular. Kültürel ögeler toplumsal sistemin parçalarını birbirine bağlar. Çatışmacı yaklaşım ise kültürün güç ilişkilerinden bağımsız olmadığını; egemen grupların değerlerinin “doğal ve herkes için geçerli” gösterilerek eşitsizlikleri meşrulaştırabileceğini savunur.
İki yaklaşım birbirini bütünüyle dışlamak zorunda değildir. Aynı eğitim töreni ortak aidiyet üretebilir; fakat hangi tarih anlatısının merkeze alındığı sorusu güç ve temsil ilişkilerini görünür kılabilir.
Soldaki birbirine geçen dişliler ve halkalar, işlevselci yaklaşımın düzen ve bütünleşme vurgusunu; sağdaki eşitsiz katmanlar ise çatışmacı yaklaşımın güç, kaynak ve temsil farklılıklarına odaklanmasını simgeler.
B) Çatışmacı – işlevselci
C) Evrimci – organizmacı
D) İşlevselci – çatışmacı
E) Fenomenolojik – natüralist
B) Kültürel çeşitliliği ortadan kaldırmadan artırmak
C) Maddi kültürü manevi kültürden ayırmak
D) Yapısal eşitsizlikleri bireysel yetersizlik gibi göstererek meşrulaştırmak
E) Kültür şokunu engellemek
Kültürün Kazanılması ve Kültüre Katılma
Formel ve İnformel Kültür Aktarımı
Kültür, sosyalleşme sürecinde informel ve formel yollarla öğrenilir. Ailede dil, sofra düzeni ve gündelik görgü kurallarının gözlem ve taklitle kazanılması informeldir. Okul programı, meslek eğitimi, dinî eğitim veya kurumların planlı oryantasyonu formel aktarımdır. Aynı kişi iki kanaldan farklı mesajlar alabilir; okul eşitliği öğretirken gündelik çevre ayrımcı kalıpları yeniden üretebilir.
Dil yalnız kültür bilgisini taşımaz; toplumun kavramlarını, sınıflandırmalarını ve ortak hafızasını da korur. Sanat ise kültürün duygu, eleştiri ve ideallerini kuşaklara aktarırken yeni yorumlarla kültürü dönüştürebilir.
B) Kültürün yalnız okulda kazanıldığını
C) Çocuğun kültürel davranışlarının doğuştan geldiğini
D) Bilişsel ögelerin davranışla hiçbir ilişkisi olmadığını
E) Formel ve informel kültür aktarımının birbiriyle çelişebileceğini
Kültüre Katılma Biçimleri
Bir toplumun kültürüne katılım üç düzeyde ele alınabilir. Genel katılma, toplum üyelerinin büyük çoğunluğunca bilinen dil, temel değer ve gündelik kurallara katılımdır. Özel katılma, yaş, cinsiyet, meslek, bölge, din veya grup üyeliği gibi konuma bağlı alt kültür örüntülerini içerir. Seçenekler yoluyla katılma ise kültürün izin verdiği alternatifler arasından bireyin tercih yapmasıdır. Kıyafet rengi seçmek seçenek olabilir; iş güvenliği kuralına uyup uymamak aynı ölçüde serbest seçenek değildir.
| Katılma biçimi | Ölçüt | Örnek |
|---|---|---|
| Genel | Toplumun büyük çoğunluğunca paylaşılma | Ortak dili kullanmak, temel selamlaşma kalıplarını bilmek |
| Özel | Belirli konum veya gruba bağlı olma | Bir mesleğin teknik dili, bölgesel kutlama biçimi |
| Seçenekler yoluyla | Kültürce kabul edilen alternatiflerden tercih | Birden çok meşru evlilik töreni biçiminden birini seçmek |
B) Özel – genel – zorunlu
C) Seçenekler yoluyla – genel – özel
D) Genel – seçenekler yoluyla – özel
E) Özel – seçenekler yoluyla – genel
Kültür Türleri ve Kültüre İlişkin Kavramlar
Baskın, Alt, Karşıt ve Popüler Kültür
Baskın kültür, toplumun genelinde etkili olan ve kurumlarca desteklenen değer, norm ve yaşam biçimleridir. Alt kültür, baskın kültürün temel çerçevesi içinde yaşayan; buna karşın meslek, bölge, yaş veya yaşam tarzı bakımından kendine özgü örüntüler geliştiren grubun kültürüdür. Karşıt kültür, baskın kültürün bazı temel değer ve normlarına bilinçli biçimde karşı çıkar ve alternatif yaşam düzeni önerir.
Popüler kültür, geniş kitlelerce tüketilen, kitle iletişim araçları ve piyasa tarafından hızla yayılan, çoğu zaman kısa süreli moda ve eğilimlerle değişen kültürel ürünlerdir. Yaygın olması onu kendiliğinden baskın kültür yapmaz; popüler bir ürün geçici olabilir, baskın kültür ise kurum ve normlarda daha köklü bir etkiye sahiptir.
Görselde baskın kültür geniş ve merkezî ağla; alt kültür genel toplum içinde ayırt edilebilir bir grupla; karşıt kültür egemen yöne itiraz eden oklarla; popüler kültür ise ekranlardan kalabalığa yayılan dalgalarla temsil edilmiştir.
Görselde M toplumun merkezindeki geniş norm ağını, S bu ağla bağını koruyan farklı bir grubu, K merkezin bazı normlarına karşı duran grubu, P ise medya dalgalarıyla geniş kitlelere yayılan örüntüyü göstermektedir. Buna göre M, S, K ve P sırasıyla hangileridir?
B) Baskın – alt – karşıt – popüler kültür
C) Baskın – karşıt – alt – popüler kültür
D) Alt – baskın – popüler – karşıt kültür
E) Karşıt – alt – baskın – popüler kültür
B) Ürünlerinin medya yoluyla yayılması
C) Farklılığını korurken baskın kültürün temel çerçevesini reddetmemesi
D) Kültürel ürünlerinin maddi olması
E) Kısa süre içinde değişebilmesi
Kültür Şoku, Emperyalizm ve Yozlaşma
Kültür şoku, kişi alıştığı anlam ve davranış kalıplarının geçerli olmadığı farklı bir kültürel çevreye girdiğinde yaşadığı şaşkınlık, kaygı ve uyum güçlüğüdür. Her şaşırma kültür şoku değildir; kişinin gündelik işaretleri yorumlama ve uygun davranma kapasitesinin belirgin biçimde sarsılması gerekir.
Kültür emperyalizmi, ekonomik ve siyasal gücü yüksek toplumların kültürel ürün, değer ve yaşam tarzlarını başka toplumlara tek yönlü ve baskın biçimde yayması; yerel üretim ve anlam alanını daraltmasıdır. Kültürel yozlaşma, kültürün anlam ve işlevini yitirecek biçimde aşınması, değerlerle davranışlar arasındaki bağın çözülmesi veya yabancı unsurların bağlamsız taklididir. Her kültür alışverişi emperyalizm, her değişme yozlaşma değildir; güç eşitsizliği, dayatma, seçme imkânı ve yerel üretim kapasitesi ayırıcı ölçütlerdir.
B) Kültürel gecikme – yozlaşma
C) Kültür emperyalizmi – seçici kültürel etkileşim
D) Yozlaşma – asimilasyon
E) Alt kültür – baskın kültür
B) Maddi kültür manevi kültürden geri kalmıştır.
C) Kişi karşıt kültür kurmuştur.
D) Toplum bütün kültürel değerlerini kaybetmiştir.
E) Kişi kendi kültürünü zorla yaymaktadır.
Kültürel Süreçler ve Kültürel Değişme
Kültürleme, Kültürlenme ve Kültürleşme
Kültürleme, toplumun kendi kültürünü yeni kuşaklara veya üyelerine aktarmasıdır. Ailede dil ve görgü, okulda yurttaşlık değerleri, meslekte iş etiğinin öğretilmesi bu sürece girer. Kültürlenme, farklı kültürel kaynaklardan gelen kişi veya grupların etkileşimi sonucunda, kaynak kültürlerin hiçbirinde aynı biçimde bulunmayan yeni bir kültürel bileşimin ortaya çıkmasıdır. Kırdan kente göç edenlerin kırsal dayanışma kalıplarıyla kent yaşamını birleştirerek yeni mahalle kültürü üretmesi örnektir.
Kültürleşme, farklı kültürlerin uzun ve sürekli temas sonucunda birbirlerinden ögeler alması ve her ikisinin de değişmesidir. Karşılıklılık kültürleşmenin ayırıcı özelliğidir. Tek yönlü zorla benimsetme asimilasyona yaklaşırken, kültürleşmede taraflar aynı ölçüde olmasa bile karşılıklı etkilenme vardır.
Şemadaki A ve B harfleri iki farklı kültür grubunu gösterir.
B) Kültürlenme
C) Kültürleşme
D) Kültür emperyalizmi
E) Kültürel gecikme
B) Kültürlenme
C) Kültürleme
D) Kültür merkezcilik
E) Kültürel gecikme
Görselde I numarada yetişkin topluluk ve kültür simgelerinden çocuğa tek yönlü aktarım, II numarada kır ve kent ögelerinden yeni bir topluluk bileşimi, III numarada A ve B kültür grupları arasında karşılıklı etkileşim gösterilmiştir. Buna göre I, II ve III sırasıyla hangileridir?
B) Kültürlenme – kültürleşme – kültürleme
C) Kültürleme – kültürlenme – kültürleşme
D) Kültürleme – kültürleşme – kültürlenme
E) Kültürlenme – kültürleme – kültürleşme
Kültürel Değişme ve Kültürel Gecikme
Kültürel değişme; buluş, keşif, yayılma, göç, eğitim, ekonomik dönüşüm ve kültürler arası temasla maddi veya manevi ögelerin değişmesidir. Toplumsal değişme daha geniştir; kurumların, tabakalaşmanın ve ilişkilerin yapısal dönüşümünü kapsar. Kültürel değişme toplumsal değişmeyi başlatabilir, toplumsal yapıdaki dönüşüm de kültürü yeniden biçimlendirebilir.
Kültürel gecikme, özellikle maddi kültürdeki hızlı yeniliklerle manevi kültürün değer, hukuk ve normlarının uyum hızı arasında oluşan geçici boşluktur. Kavram “bir toplumun başka toplumdan geri olması” demek değildir. Aynı toplumun farklı kültürel ögelerinin eşitsiz hızda değişmesini anlatır.
B) Kültür merkezcilik
C) Kültür şoku
D) Maddi kültürün hızlı, manevi kültürün daha yavaş değişmesinden doğan kültürel gecikme
E) Alt kültürün baskın kültüre dönüşmesi
B) Sosyal medya büyürken çocukların verisini koruyan kuralların geç hazırlanması
C) Uzaktan çalışma artarken iş saatine ilişkin normların eski düzende kalması
D) Organ nakli teknikleri hızla gelişirken bu uygulamalara ilişkin etik ölçütlerin daha yavaş belirlenmesi
E) Bir öğrencinin başka ülkede selamlaşma kurallarını ilk gün anlayamayıp kaygı yaşaması
Kültürel Tutumlar ve Kültürler Arası Etkileşim
Kültür Merkezcilik, Yabancı Hayranlığı ve Görelilik
Kültür merkezcilik, kişinin kendi kültürünü merkez ve üstün ölçüt sayarak başka kültürleri ona göre yargılamasıdır. Yabancı kültür hayranlığı, yabancı olanı sırf yabancı olduğu için üstün, kendi kültürünü ise değersiz görme eğilimidir. İki tutum görünüşte karşıt olsa da ortak hataları kültürleri kanıta ve bağlama dayanmadan hiyerarşik sıralamalarıdır.
Kültürel görelilik, bir kültürel uygulamayı ortaya çıktığı tarihsel ve toplumsal bağlam içinde anlamaya çalışmaktır. Bu yaklaşım her uygulamayı ahlaken onaylamak değildir. Anlamak ile onaylamak ayrıdır; insan haklarını ihlal eden bir uygulamanın bağlamı açıklanabilir ve yine de eleştirilebilir.
Kültürel zekâ, farklı kültürel ortamlardaki işaretleri fark etme, bilgisini yeni duruma uyarlama ve uygun davranış geliştirme becerisidir. Sadece kültürler hakkında bilgi sahibi olmak yetmez; kişi kendi önyargısını denetlemeli, karşı tarafın anlam dünyasını okuyabilmeli ve davranışını etkili biçimde düzenleyebilmelidir.
Görselde A kendi grubunu tek ölçüt alan kültür merkezciliğini, B yabancı olana üstünlük yükleyen yabancı kültür hayranlığını, C kültürleri kendi bağlamlarında inceleyen kültürel göreliliği, D ise farklı ortamlarda davranışı uyarlayan kültürel zekâyı simgeler.
B) Her uygulamayı koşulsuz onaylayan ahlaki görecilik
C) Kendi kültürünü evrensel ölçüt sayan kültür merkezcilik
D) Yabancı kültürü üstün sayan hayranlık
E) Bağlam içinde anlamayı eleştirel değerlendirmeyle birleştiren kültürel görelilik
B) Kültür emperyalizmi
C) Kültürel zekâ
D) Yabancı kültür hayranlığı
E) Karşıt kültür
Görselde sürücüsüz araç ve akıllı cihazlarla temsil edilen teknoloji hızla ilerlerken boş hukuk belgesi, mühür ve saatle temsil edilen kuralların daha yavaş oluştuğu gösterilmektedir. Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılır?
B) Toplumsal normlar maddi kültürü daima önceden belirler.
C) Maddi ve manevi kültürün değişme hızları arasındaki fark kültürel gecikme yaratabilir.
D) Kültür şoku yalnız teknolojik yetersizlikten doğar.
E) Teknoloji kültürün dışında kalan doğal bir olgudur.
Hoşgörü, Etkileşim ve Asimilasyon
Kültürler arası hoşgörü, farklılığı küçümsemeden ve zorla benzetmeye çalışmadan birlikte yaşama iradesidir. Hoşgörü edilgin kayıtsızlık değildir; karşılıklı saygı, diyalog ve temel hakları koruyan ortak kurallar gerektirir. Sağlıklı etkileşimde kültürler alışveriş yapar, seçer ve yeniden yorumlar.
Asimilasyon, kişi veya grubun kendi kültürel özelliklerini büyük ölçüde yitirip baskın kültür içinde erimesidir. Gönüllü uyumla zorunlu asimilasyon ayrılmalıdır. Bir göçmenin ortak dili öğrenmesi tek başına asimilasyon değildir; ana dilini kullanmasının yasaklanması ve kimliğini terk etmeye zorlanması asimilasyoncu baskıdır.
B) Kültür şoku – kültürlenme
C) Yabancı hayranlığı – popüler kültür
D) Çoğulcu bütünleşme ve hoşgörü – asimilasyoncu baskı
E) Kültürel gecikme – kültürleşme
B) İkisi de karşılıklı kültürleşmeyi zorunlu kılar.
C) İkisi de bütün kültürlerin aynı olduğunu savunur.
D) İkisi de kültürel zekânın davranış uyarlama boyutudur.
E) İkisi de kültürleri bağlama dayalı incelemek yerine üstün-aşağı biçiminde sıralar.
Millî Kültür, Kültürel Miras ve Türk-İslam Kültürünün Katkıları
Millî Kültür ve Kültürel Miras
Millî kültür, bir milleti tarih içinde bir arada tutan ortak dil, tarih bilinci, değerler, sanat, hukuk anlayışı, gelenekler ve yaşam tecrübeleridir. Millî kültür tek biçimlilik değildir; bölgesel, mesleki ve dinî farklılıkları ortak aidiyet çerçevesinde barındırabilir. Kültürün millî niteliği, başka kültürlerle hiç ilişki kurmaması değil, alınan ögeleri kendi tarihsel birikimi içinde yeniden anlamlandırabilmesidir.
Kültürel miras, geçmiş kuşaklardan devralınan ve geleceğe aktarılması gereken maddi ve manevi değerlerdir. Tarihî yapılar, el yazmaları ve sanat eserleri maddi; sözlü anlatılar, müzik, zanaat bilgisi, tören ve düşünce geleneği somut olmayan miras örnekleridir. Koruma, mirası dondurmak değildir; özgün anlamı gözeterek yaşatmak, belgelemek ve yeni kuşakların erişimine açmaktır.
Atatürk kültürü, bir toplumun tarih boyunca oluşturduğu maddi ve manevi değerler bütünü ve millî bağımsızlığın temel dayanaklarından biri olarak ele alır. Millî kültürün çağdaş uygarlık düzeyinin üzerine çıkarılması hedefi, geçmişi körü körüne tekrar etmek değil; bilim, sanat ve eğitimle kültürel birikimi geliştirmektir. Dil ve tarih çalışmaları ortak hafızayı güçlendirirken evrensel uygarlıkla yaratıcı ilişki kurulmasını amaçlar.
B) Geçmişteki bütün uygulamaları değişmeden sürdürme
C) Yabancı kültür ürünlerini bütünüyle reddetme
D) Popüler kültürü millî kültürle özdeş sayma
E) Maddi mirası manevi mirastan koparma
Görselde A kendi kültürünü tek ölçüt sayan, B yabancı olanı üstün gören, C farklı kültürleri kendi bağlamında inceleyen, D ise davranışını farklı kültürel ortamlara uyarlayan tutumu göstermektedir. Buna göre C ve D sırasıyla hangi kavramlardır?
B) Kültürel görelilik – kültürel zekâ
C) Yabancı kültür hayranlığı – kültür şoku
D) Kültürleşme – kültürlenme
E) Hoşgörü – kültür emperyalizmi
Türk-İslam Kültürünün Uygarlığa Katkıları
Türk-İslam kültürü, Orta Asya devlet ve toplum tecrübesiyle İslam medeniyetinin bilim, hukuk, ahlak ve sanat birikimini etkileşim içinde geliştirmiştir. Farabi felsefe, mantık ve siyaset düşüncesinde; İbn Sina tıp ve felsefede; Biruni astronomi, matematik ve kültürleri karşılaştırmalı incelemede; Harezmi cebir ve hesap yöntemlerinde evrensel bilime kalıcı katkılar sağlamıştır.
Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig’de adalet, akıl, mutluluk ve devlet yönetimini; Kaşgarlı Mahmut, Divânu Lugâti’t-Türk’te Türk dilini ve kültürel coğrafyasını işlemiştir. Ahmet Yesevi, Mevlânâ, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli sevgi, insan onuru, hoşgörü ve ahlaki olgunluk düşüncesini geniş kitlelere taşımıştır. Vakıf, imaret, medrese, darüşşifa ve kervansaraylar eğitim, sağlık, dayanışma ve ticareti kurumsallaştırmıştır. Mimari, hat, tezhip, minyatür, musiki ve şehircilik birikimi de dünya kültürel mirasının parçasıdır.
Bu katkılar “tek bir kültürün yalıtılmış başarısı” biçiminde okunmamalıdır. Tercüme, gözlem, eleştiri ve farklı medeniyetlerle alışveriş yoluyla önceki bilgiler geliştirilmiş; ortaya çıkan ürünler başka toplumlara aktarılmıştır. Uygarlık, kültürler arası birikimli etkileşimle ilerler.
B) Uygarlık, kültürlerin bilgiyi alıp geliştirdiği ve yeniden dolaşıma soktuğu birikimli etkileşimle ilerler.
C) Bir kültür başka kültürden aldığı bilgiyi değiştirmeden tekrarlar.
D) Millî kültür yabancı kaynak kullandığında ortadan kalkar.
E) Bilimsel katkı yalnız maddi kültür ürünüdür.
B) Yardımlaşmanın yalnız aile içinde gerçekleşmesini
C) Ekonomik faaliyetin bilim ve sağlıkla ilişkisizliğini
D) Popüler kültürün baskın kültüre dönüşmesini
E) Dayanışma, eğitim, sağlık ve ticaretin kurumsal bir bütün içinde desteklenmesini
B) Başka kültürlerden gelen bütün bilgileri reddetmekle
C) Millî kültürü yalnız folklor gösterilerine indirgemekle
D) Yabancı yaşam tarzlarını bağlamından kopuk biçimde taklit etmekle
E) Dil, tarih, bilim ve sanatı geliştirip kültürel birikimi evrensel uygarlıkla yaratıcı ilişki içinde yenilemekle
Toplum ve Kültür Konu Özeti
Kültür, insanın doğayı dönüştürerek oluşturduğu, öğrendiği, paylaştığı ve kuşaklara aktardığı maddi, bilişsel ve davranışsal bir bütündür. Toplumsal düzen ve kimlik sağlar; fakat güç ilişkileri içinde dışlanma ve eşitsizlik de üretebilir. Baskın, alt, karşıt ve popüler kültür ayrımı kültürel örüntülerin toplumdaki konumunu; kültürleme, kültürlenme ve kültürleşme ayrımı ise aktarım, sentez ve karşılıklı değişimin yönünü açıklar.
Kültür şoku yeni çevrede anlam kaybını, kültürel gecikme maddi ve manevi ögelerin farklı hızlarını, kültür emperyalizmi güç eşitsizliğiyle tek yönlü yayılmayı anlatır. Kültürel görelilik bağlam içinde anlamayı, kültürel zekâ ise farklı bağlamlarda uygun davranabilmeyi gerektirir. Millî kültür farklılıkları ortak tarih ve aidiyet içinde birleştirir; kültürel miras, bilim ve sanat yoluyla korunup geliştirilerek uygarlığın ortak birikimine katılır.
Sonraki Konu: AYT Toplumsal Kurumlar: Aile, Eğitim ve Din