AYT çevresel örgütler ve uluslararası çevre anlaşmaları konu anlatımı kapsamında doğal çevrenin sınırları, politika ilkeleri, örgüt türleri, Rio sözleşmeleri, tematik anlaşmalar ve ortak mirasın korunması işlenecektir.
AYT Coğrafya konularının tamamına AYT Coğrafya arşivinden ulaşabilirsiniz.
1. Doğal Çevrenin Sınırları ve Sürdürülebilirlik
1.1. Doğal Kaynakların Sınırlılığı ve Taşıma Kapasitesi
Doğal sistemler kendilerini yenileyebilir; ancak yenilenme hızı sınırsız değildir. Bir ormandan yıllık artışından daha fazla odun alınması, bir akiferden beslenmesinden daha hızlı su çekilmesi veya bir göle arıtma kapasitesini aşan atık verilmesi, kullanımın taşıma kapasitesini aştığını gösterir. Bu eşik aşıldığında üretim bir süre artıyor görünse bile doğal sermaye küçülür.
Çevre politikasının çıkış noktası, ekonomik faaliyetleri tümüyle durdurmak değil; madde ve enerji akışını ekosistemin yenilenme ve atığı özümseme sınırları içinde yönetmektir. Bu nedenle aynı nüfus büyüklüğü, teknoloji, tüketim örüntüsü ve kaynak verimliliğine göre farklı çevresel baskı oluşturabilir.
Bu verilerden ulaşılabilecek en güçlü sonuç hangisidir?
B) Deniz suyu girişimi yalnız yağış fazlalığından kaynaklanır.
C) Kullanım yenilenme hızını aştığı için kısa dönemli kazanç doğal sermayeyi azaltmaktadır.
D) Yer altı suyunun tükenmesi ekonomik faaliyetlerden bağımsızdır.
E) Doğal kaynakların sınırı teknolojiyle her koşulda ortadan kalkar.
1.2. Ekolojik Ayak İzi ve Biyokapasite
Ekolojik ayak izi, bir toplumun tükettiği kaynakları üretmek ve oluşturduğu atıkları, özellikle karbon baskısını, karşılamak için gereken biyolojik üretken alan talebini ifade eder. Biyokapasite ise ekosistemlerin bu talebi karşılama gücüdür. Ayak izinin biyokapasiteyi aşması ekolojik açık; altında kalması ekolojik rezerv oluşturur.
Gösterge yalnız nüfusu ölçmez. Kişi başına tüketim, enerji bileşimi, ulaşım biçimi, gıda tercihi, atık yönetimi ve üretim teknolojisi sonucu değiştirir. Bu nedenle nüfusu daha az olan bir ülke, kişi başına tüketimi çok yüksekse daha büyük kişi başı ayak izine sahip olabilir.
Yalnız bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenemez?
B) Y ülkesinin toplam ekolojik ayak izi kesinlikle X’ten küçüktür.
C) Enerji bileşimi karbon bileşenini değiştirebilir.
D) Nüfus tek başına çevresel baskıyı açıklamaz.
E) Kaynak verimliliği kişi başı baskıyı azaltabilir.
1.3. Sürdürülebilir Kalkınma ve Kuşaklar Arası Adalet
Sürdürülebilir kalkınma; bugünkü gereksinimleri karşılarken gelecek kuşakların kendi gereksinimlerini karşılama olanaklarını zayıflatmamayı amaçlar. Çevresel, ekonomik ve toplumsal boyut birlikte değerlendirilir. Bir yatırım istihdam sağlasa bile su havzasını geri döndürülemez biçimde bozuyor ve maliyeti başka topluluklara aktarıyorsa sürdürülebilir sayılamaz.
Kuşaklar arası adalet geleceğin haklarını, kuşak içi adalet ise günümüzde yarar ve maliyetlerin toplumlar arasındaki dağılımını sorgular. Çevre anlaşmalarında farklı sorumluluk, finansman, teknoloji aktarımı ve kapasite geliştirme tartışmaları bu iki adalet boyutuyla ilişkilidir.
Projenin sürdürülebilir kalkınmaya uygunluğu için öncelikle hangisi yapılmalıdır?
B) Yalnız ilk yıl ihracat geliri ölçülmelidir.
C) Gelecek kuşakların etkilenmesi analiz dışı bırakılmalıdır.
D) Havza sınırı ile idari sınır aynı kabul edilmelidir.
E) Rehabilitasyon sorumluluğu belirsiz bırakılmalıdır.
2. Çevre Politikalarının Temel İlkeleri ve Araçları
2.1. Önleme ve İhtiyat İlkeleri
Önleme, neden-sonuç ilişkisi yeterince bilinen bir çevresel zararı oluşmadan kaynağında engellemektir; arıtma, emisyon standardı ve çevresel etki değerlendirmesi bu mantığa dayanabilir. İhtiyat ise ciddi veya geri döndürülemez zarar olasılığı varken bilimsel kesinliğin henüz tamamlanmamış olmasını eylemsizlik gerekçesi yapmamaktır.
İki ilke arasındaki ayırıcı ölçüt zaman değil, bilgi düzeyidir. Bilinen bir kirleticinin bacada tutulması önleme; etkisi belirsiz fakat ağır risk taşıyan yeni bir maddenin geçici olarak sınırlandırılması ihtiyattır.
Görseldeki I, II, III ve IV uygulamaları sırasıyla hangi ilkelerle eşleştirilmelidir?
B) Kirleten öder – iş birliği – önleme – ihtiyat
C) İş birliği – kirleten öder – ihtiyat – önleme
D) Önleme – kirleten öder – iş birliği – ihtiyat
E) Önleme – ihtiyat – kirleten öder – iş birliği
2.2. Kirleten Öder ve Çevresel Sorumluluk
Kirleten öder ilkesi, kirliliği önleme, kontrol etme ve giderme maliyetinin toplumun geneline değil kirletici faaliyetin sorumlusuna yüklenmesini amaçlar. İlke yalnız ceza vermek değildir; teminat, emisyon bedeli, atık geri alma yükümlülüğü ve rehabilitasyon finansmanı gibi araçlarla dışsal maliyeti üretim kararına dâhil eder.
Maliyet kirletene yüklenirken zarar verme hakkı satın alınmış olmaz. Standartların ihlali ayrıca yasaklanabilir; bazı geri döndürülemez zararlar yalnız parasal tazminatla giderilemez. Bu nedenle sorumluluk, önleme ve onarım birlikte yürütülür.
B) Temizleme giderini bütün tüketicilere eşit dağıtmak
C) Önleme ve rehabilitasyon maliyetini sorumlu işletmeye yükleyip zararı izlemek
D) Firma faaliyetini çevresel sorumluluktan muaf tutmak
E) Yalnız gönüllü özür istemek
2.3. İş Birliği, Katılım ve Bilgiye Erişim
Hava kirliliği, göçmen türler, nehir havzaları, iklim ve deniz kirliliği siyasi sınırlarda durmaz. Sınır aşan sorunlarda ortak ölçüm, veri paylaşımı, erken uyarı, eşgüdümlü hedef ve uyuşmazlık çözümü gerekir. İş birliği ilkesi egemenliği ortadan kaldırmaz; bir ülkenin faaliyetlerinin başka alanlara zarar verme riskini ortak kurallarla yönetir.
Yerel halkın, bilim insanlarının ve sivil toplumun karar süreçlerine katılması uygulama bilgisini artırır; çevresel bilgiye erişim ise hesap verebilirliği güçlendirir. Katılım yalnız toplantıya davet değildir: görüşün karar gerekçesine nasıl yansıdığının açıklanması gerekir.
Kalıcı çözüm için en uygun yaklaşım hangisidir?
B) Ortak izleme, açık veri, havza ölçeğinde yük hedefi ve paydaş katılımı oluşturmak
C) Yalnız kıyı temizliği yapmak
D) Sorunu idari sınırlara göre parçalamak
E) Bilimsel belirsizlik nedeniyle hiçbir işlem yapmamak
2.4. Düzenleyici, Ekonomik ve Gönüllü Araçlar
Çevre politikası araçları üç ana grupta düşünülebilir. Düzenleyici araçlar yasak, sınır ve teknik standart koyar. Ekonomik araçlar vergi, ücret, depozito-iade, teşvik veya ticareti yapılabilir izinle davranışın maliyetini değiştirir. Bilgi ve gönüllülük araçları etiketleme, raporlama ve gönüllü taahhütlerle tercihleri yönlendirir.
Araç seçimi sorunun niteliğine bağlıdır. Çok zehirli bir maddenin kesin yasağı ile ambalaj atığı için depozito sistemi aynı işlevi görmez. Güçlü politika paketi, ölçülebilir hedefi denetim, ekonomik sinyal ve kamuya açık bilgiyle destekler.
Bu paket sırasıyla hangi araçları birlikte kullanır?
B) Yalnız yasak
C) Mekânsal planlama – dış ticaret – eğitim
D) İhtiyat – savaş hukuku – miras koruma
E) Ekonomik araç – düzenleyici hedef – bilgi aracı
3. Çevre Yönetiminin Kurumsal Mimarisi
3.1. Örgüt, Anlaşma, Protokol ve Konferans Ayrımı
Örgüt, sürekli kurumsal yapısı, üyeleri veya çalışanları ve faaliyet programı bulunan aktördür. Anlaşma ya da sözleşme, tarafların kabul ettiği hukuki çerçevedir. Protokol çoğu kez bir çerçeve sözleşmenin daha somut yükümlülüklerini geliştirir. Konferans ise devletlerin ve diğer paydaşların bir araya geldiği toplantı sürecidir; tek başına örgüt veya anlaşma değildir.
Örneğin UNEP bir program/kurumsal aktör; UNFCCC bir iklim sözleşmesi; Kyoto, bu sözleşme kapsamında bir protokol; COP ise tarafların karar aldığı bir konferanstır. Kurum, sözleşme, protokol ve konferanslar çevre yönetiminde farklı hukuki ve kurumsal işlevler üstlenir.
B) UNEP: protokol; UNFCCC: sivil toplum örgütü; Kyoto: ajans; COP: mahkeme
C) UNEP: yalnız toplantı; UNFCCC: şirket; Kyoto: belediye; COP: vakıf
D) Dördü de aynı tür hukuki belgedir.
E) Dördü de yalnız gönüllü kampanyadır.
3.2. Hükûmetler Arası Örgüt, Sivil Toplum ve Karma Üyelik
Hükûmetler arası yapılarda devletler veya devletlerin oluşturduğu kurumlar belirleyicidir. Sivil toplum örgütleri devlet dışı, kâr amacı gütmeyen yapılar olarak kampanya, eğitim, savunuculuk, proje ve izleme yürütebilir. Ancak bütün kuruluşlar bu ikiliğe kolayca sığmaz: IUCN, hükûmetleri ve sivil toplum kuruluşlarını aynı üyelik birliğinde buluşturan karma yapısıyla ayırt edilir.
Bir örgütün geniş tanınırlığı ona otomatik olarak yasa yapma veya yaptırım uygulama yetkisi vermez. WWF ve Greenpeace kamuoyu ve saha çalışmalarıyla etkili olabilir; fakat devletler adına bağlayıcı antlaşma kabul etmez.
Bu özellikler hangi yapıya en uygundur?
B) Devletler adına yasa çıkaran parlamento
C) Tek seferlik çevre konferansı
D) IUCN’nin karma üyelik ve bilim ağı yapısı
E) Yalnız bağış kampanyası
3.3. Bilimden Uygulamaya Aktör Zinciri
Çevre yönetimi tek aktörlü değildir. Bilim ve izleme sorunun ölçeğini belirler; kamu kurumları kural koyar ve uygular; sivil toplum toplumsal katılımı ve denetimi güçlendirir; uluslararası yapılar ortak hedef ve raporlama oluşturur; bireyler tüketim, oy verme, gönüllülük ve yerel katılımla uygulamayı etkiler.
Bu örnek hangi sonucu en iyi destekler?
B) Bilimsel veri tek başına uygulama garantisidir.
C) Yalnız bireysel davranış yeterlidir.
D) Uluslararası anlaşmalar yerel aktörleri gereksiz kılar.
E) Kamu düzenlemesi bilgi olmadan daha etkilidir.
4. Başlıca Uluslararası Çevre Örgütleri
| Kuruluş | Kurumsal özellik | Başlıca işlev |
|---|---|---|
| UNEP | Birleşmiş Milletler çevre programı | Küresel çevre gündemi, bilim-politika bağı ve eşgüdüm |
| IUCN | Hükûmet ve sivil toplum üyeliğini birleştiren birlik | Koruma bilgisi, standartlar ve uzman ağları |
| WWF | Uluslararası sivil toplum ağı | Biyoçeşitlilik, habitat ve saha koruma çalışmaları |
| Greenpeace | Bağımsız kampanya ağı | Şiddetsiz doğrudan eylem, araştırma ve savunuculuk |
| EEA | Avrupa Birliği ajansı | Avrupa için çevre verisi ve politika desteği |
4.1. UNEP: Küresel Çevre Gündemi ve Eşgüdüm
1972 Stockholm Konferansı sonrasında kurulan Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), BM sisteminde çevre konusunda başlıca eşgüdüm ve gündem oluşturma aktörüdür. Bilimsel değerlendirmeleri destekler, devletleri ve diğer paydaşları bir araya getirir, anlaşmaların geliştirilmesine ve uygulanma kapasitesine katkı sağlar.
UNEP’i bir çevre antlaşmasıyla karıştırmamak gerekir. UNEP doğrudan bütün ülkelerde ceza uygulayan dünya çevre polisi değildir; bilgi, eşgüdüm, kapasite ve çok taraflı süreçler üzerinden etki kurar.
Bu aktör aşağıdakilerden hangisidir?
B) UNEP
C) Ramsar Sözleşmesi
D) Montreal Protokolü
E) Kyoto Protokolü
4.2. IUCN: Koruma Bilimi, Üyelik Birliği ve Kırmızı Liste
1948’de kurulan Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN), devlet ve sivil toplum üyelerini geniş uzman komisyonlarıyla bir araya getirir. Türlerin korunma durumunu değerlendiren Kırmızı Liste, korunan alan kategorileri, çevre hukuku ve ekosistem yönetimi konularında bilgi ve standart üretimiyle tanınır.
Kırmızı Liste, CITES ekleriyle aynı şey değildir. IUCN bilimsel risk değerlendirmesi yapar; CITES ise uluslararası ticaretin türlerin devamını tehdit etmemesini amaçlayan devletler arası sözleşmedir. Bir türün koruma statüsü ticaret düzenlemesi için kanıt sağlayabilir ama iki sistemin hukuki işlevi ayrıdır.
Bu yargıdaki temel hata hangisidir?
B) IUCN’nin yalnız iklimle ilgilendiğini varsayması
C) CITES’in sulak alan sözleşmesi olduğunu düşünmesi
D) Türlerin ekonomik değerini dikkate alması
E) Kırmızı Listenin yalnız bitkileri kapsadığını ileri sürmesi
4.3. WWF: Biyoçeşitlilik ve Saha Koruma Çalışmaları
1961’de kurulan Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF), biyoçeşitliliğin korunması, habitat kaybının azaltılması, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve iklim baskıları üzerinde çalışan uluslararası bir sivil toplum ağıdır. Saha projeleri, bilimsel çalışmalar, finansman, kamuoyu ve paydaş ortaklıklarını birlikte kullanabilir.
WWF’nin devlet dışı olması etkisiz olduğu anlamına gelmez; fakat bir ülkeye hukuken emisyon kotası koyamaz. Etkisi proje, veri, ortaklık, tüketici ve yatırım davranışları ile politika savunuculuğu üzerinden oluşur.
Bu çalışma modeli en çok hangisine uyar?
B) Kyoto Protokolü’nün taraflar toplantısına
C) WWF gibi proje ve ortaklık temelli uluslararası sivil toplum ağına
D) Ulusal gümrük idaresine
E) Bir çevre vergisine
4.4. Greenpeace ve Friends of the Earth: Kampanya ve Savunuculuk
Greenpeace, 1971’de başlayan çevre hareketinden doğmuş; şiddetsiz doğrudan eylem, araştırma, tanıklık ve kamuoyu kampanyalarıyla hükûmet ve şirketleri çevresel sorumluluğa çağıran bağımsız bir ağdır. Friends of the Earth de çevresel adalet, yerel topluluklar ve politika dönüşümü üzerinde çalışan küresel sivil toplum ağıdır.
Bu örgütlerin görünür eylemleri ile anlaşmaların hukuki yükümlülükleri karıştırılmamalıdır. Kampanya gündem ve kamuoyu baskısı oluşturabilir; bağlayıcı kural ise devletlerin hukuk düzeni veya taraf oldukları anlaşmalar üzerinden uygulanır.
Bu özellikler aşağıdakilerden hangisiyle en fazla örtüşür?
B) Greenpeace’in bağımsız kampanya ve şiddetsiz eylem modeliyle
C) Ramsar Sözleşmesinin taraf devlet yapısıyla
D) Dünya Miras Komitesinin listeleme işleviyle
E) Montreal Protokolünün madde azaltım takvimiyle
4.5. Avrupa Çevre Ajansı: Veri ve Politika Desteği
Avrupa Çevre Ajansı (EEA), Avrupa Birliği’nin çevre ve iklim konusunda veri, gösterge ve değerlendirme üreten ajansıdır. Avrupa Çevre Bilgi ve Gözlem Ağı (Eionet) ile verileri toplar, kalite kontrolünden geçirir ve karar vericilerin sürdürülebilirlik politikalarını kanıta dayalı biçimde değerlendirmesine yardımcı olur.
EEA’nın temel rolü yasa yapmak, ceza vermek veya çevre şikâyetlerini soruşturmak değildir. Bu ayrım, “politika için bilgi üretme” ile “politikayı kabul etme ve uygulama” işlevlerinin farklı kurumlarda bulunabileceğini gösterir.
B) CITES Sekretaryası
C) Avrupa Çevre Ajansı
D) Dünya Miras Komitesi
E) WWF
5. Türkiye’de Başlıca Çevre Örgütleri
5.1. TEMA: Toprak, Erozyon ve Kırsal Ekosistemler
TEMA Vakfı; erozyonla mücadele, toprağın korunması, ağaçlandırma, doğal varlıkların sürdürülebilir yönetimi, eğitim ve savunuculuk çalışmalarıyla tanınır. Erozyon yalnız toprağın taşınması değildir; tarımsal verim, su tutma, barajların dolması, sel riski ve kırsal geçim üzerinde zincirleme sonuçlar oluşturur.
Bir sivil toplum örgütü olarak TEMA kamuoyu ve proje gücü yaratır; arazi kullanım kuralını koyma ve yaptırım uygulama yetkisi kamu kurumlarındadır. Başarılı mücadele, havza planlaması, bitki örtüsü, uygun tarım tekniği ve yerel katılımı birleştirir.
B) Erozyonu yalnız kent içi hava kirliliği saymak
C) Toprak kaybını artıran sürüm yönünü teşvik etmek
D) Bitki örtüsünü güçlendirme, eğime uygun tarım, mera yönetimi ve yerel eğitim programını birlikte yürütmek
E) Havza ile kırsal geçim arasındaki ilişkiyi yok saymak
5.2. TÜRÇEV ve Mavi Bayrak Programı
Türkiye Çevre Eğitim Vakfı (TÜRÇEV), çevre eğitimi ve özellikle plaj, marina ve turizm teknelerinde uygulanan Mavi Bayrak programının Türkiye koordinasyonuyla bilinir. Mavi Bayrak yalnız deniz suyunun bir defa temiz çıkması değildir; su kalitesi, çevre yönetimi, güvenlik, hizmetler ve çevre eğitimi gibi ölçütlerin sürekliliğini gerektirir.
Program gönüllü çevre etiketi niteliğindedir; kamu sağlığı mevzuatı ve kıyı yönetiminin yerine geçmez. Bir kıyı tesisi etiketi alsa bile izleme ve ölçütleri sürdürmek zorundadır.
Mavi Bayrak yaklaşımına göre en doğru değerlendirme hangisidir?
B) Etiket kıyı mevzuatını otomatik olarak kaldırır.
C) Su kalitesi uygun olduğunda yönetim ve güvenlik önemsizdir.
D) Program yalnız tarihî yapıların korunmasına yöneliktir.
E) Program çok ölçütlü olduğu için yalnız su kalitesi yeterli değildir.
5.3. TURMEPA, ÇEKÜL ve Doğal Hayatı Koruma Derneği
TURMEPA deniz ve kıyıların korunması, deniz kirliliğinin azaltılması ve eğitim; ÇEKÜL doğal ve kültürel mirasın birlikte korunması, kent ve havza ölçeğinde yerel iş birliği; Doğal Hayatı Koruma Derneği ise geçmişte türler, habitatlar ve biyoçeşitlilik üzerindeki çalışmalarıyla öne çıkmıştır. Kuruluşların alanları kesişebilir fakat odakları aynı değildir.
Deniz kirliliği ve kıyıların korunması için deniz odaklı çalışmalar; tarihî ve doğal çevrenin bütünlüğü için miras çalışmaları; tür ve habitat kaybı içinse doğa koruma çalışmaları öne çıkar. Karmaşık çevre sorunlarında farklı kuruluşların uzmanlıkları birbirini tamamlayabilir.
II. Tarihî kent dokusuyla çevresindeki doğal peyzajı birlikte koruma
III. Tehdit altındaki türün üreme habitatını araştırma
Bu çalışmalar TURMEPA, ÇEKÜL ve doğal hayat odaklı bir dernekle sırasıyla nasıl eşleştirilir?
B) TEMA – Greenpeace – EEA
C) Doğal Hayatı Koruma Derneği – UNEP – TURMEPA
D) TURMEPA – ÇEKÜL – Doğal Hayatı Koruma Derneği
E) TÜRÇEV – IUCN – ÇEKÜL
6. Küresel Çevre Konferansları ve Rio Sözleşmeleri
| Yıl | Gelişme | Temel odak |
|---|---|---|
| 1971 | Ramsar Sözleşmesi | Sulak alanların korunması ve akılcı kullanımı |
| 1972 | Stockholm Konferansı; Dünya Mirası Sözleşmesi | Küresel çevre gündemi; doğal-kültürel miras |
| 1973 | CITES | Yabani türlerin uluslararası ticareti |
| 1985 / 1987 | Viyana Sözleşmesi / Montreal Protokolü | Ozon tabakasının korunması |
| 1992 | Rio Zirvesi; UNFCCC ve CBD | İklim, biyoçeşitlilik ve sürdürülebilir kalkınma |
| 1994 | UNCCD | Çölleşme, arazi bozunumu ve kuraklık |
| 1997 | Kyoto Protokolü | Gelişmiş ülkeler için emisyon hedefleri |
| 1998 | Rotterdam Sözleşmesi | Tehlikeli kimyasallarda ön bildirimli onay |
| 2015 | Paris Anlaşması | Tüm tarafların ulusal katkılarıyla iklim eylemi |
6.1. Stockholm 1972, Rio 1992 ve Habitat Süreci
1972 Stockholm İnsan Çevresi Konferansı çevre sorunlarını küresel siyasal gündemin merkezine taşıdı ve UNEP’in doğuşuna zemin hazırladı. 1992 Rio Çevre ve Kalkınma Konferansı çevre-kalkınma ilişkisini güçlendirdi; Rio Bildirgesi, Gündem 21 ve iklim ile biyoçeşitlilik sözleşmelerinin imzaya açılmasıyla çok taraflı sistemi genişletti. Çölleşme sözleşmesi de Rio sürecinin üçüncü ana sözleşmesi olarak 1994’te kabul edildi.
Habitat konferansları kentleşme, barınma ve sürdürülebilir insan yerleşimlerine odaklanır. 1996’da İstanbul’da yapılan Habitat II, çevre yönetiminin yalnız doğal alanlardan değil kentlerin yaşanabilirliği ve yönetişiminden de oluştuğunu gösterir.
II. İklim ve biyoçeşitlilik sözleşmelerini sürdürülebilir kalkınma gündemiyle buluşturma
III. Sürdürülebilir insan yerleşimleri ve barınmayı tartışma
Bu gelişmeler sırasıyla hangi süreçlerle ilişkilidir?
B) Habitat II – Stockholm – Montreal
C) Kyoto – CITES – Stockholm
D) Bern – Paris – Rotterdam
E) Stockholm – Rio – Habitat
6.2. UNFCCC, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC), sera gazı yoğunluklarını iklim sistemi üzerindeki tehlikeli insan etkisini önleyecek düzeyde tutmaya yönelik ana çerçeveyi kurar. Kyoto Protokolü, bu çerçeve altında özellikle gelişmiş ve geçiş ekonomilerine sayısal azaltım yükümlülükleri getirmiştir. Paris Anlaşması ise bütün tarafları ulusal olarak belirlenmiş katkılar (NDC) hazırlama, bildirme ve zamanla güçlendirme döngüsünde buluşturur.
Paris’in küresel sıcaklık hedefi, artışı sanayi öncesine göre 2°C’nin oldukça altında tutmak ve 1,5°C ile sınırlandırma çabasını sürdürmektir. Kyoto ve Paris birbirinin eş anlamlısı değildir: taraf kapsamı, taahhüt mimarisi ve uygulama dönemi farklıdır.
Doğru sıralama hangisidir?
B) Paris – Kyoto – UNFCCC
C) Kyoto – UNFCCC – Ramsar
D) UNCCD – Paris – CITES
E) UNFCCC – Paris – Kyoto
6.3. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD)
CBD’nin üç temel amacı biyolojik çeşitliliğin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı ve genetik kaynakların kullanımından doğan yararların adil ve hakkaniyetli paylaşımıdır. Böylece yalnız korunan alan ilanı değil; tarım, ormancılık, balıkçılık, biyoteknoloji, yerel bilgi ve ekonomik kullanım da sözleşmenin kapsamına girer.
Biyoçeşitlilik gen, tür ve ekosistem düzeylerini içerir. Bir projenin yalnız tür sayısını koruması, genetik çeşitlilik veya habitat bağlantısını bozuyorsa üç düzeyli yaklaşım bakımından eksik kalabilir.
Bu uygulama CBD’nin hangi amaçlarını birlikte yansıtır?
B) Yalnız sulak alan turizmini
C) Koruma, sürdürülebilir kullanım ve genetik kaynak yararlarının adil paylaşımını
D) Ozon incelten maddelerin azaltımını
E) Tehlikeli kimyasal ithalat iznini
6.4. Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi (UNCCD)
UNCCD, çölleşme ve kuraklığın etkileriyle mücadeleyi sürdürülebilir arazi yönetimi ve kalkınmayla ilişkilendiren bağlayıcı küresel çerçevedir. Çölleşme yalnız çöllerin genişlemesi değildir; kurak, yarı kurak ve kurak-yarı nemli alanlarda iklim değişkenliği ve insan faaliyetlerinin etkisiyle arazi bozunmasını ifade eder.
Toprak verimliliği, bitki örtüsü, su yönetimi, kırsal yoksulluk ve göç aynı süreçte birbirini etkileyebilir. Bu nedenle yerel toplulukların katılımı, uzun dönemli arazi ve su yönetimi ve uluslararası iş birliği sözleşmenin temel yaklaşımındadır.
B) Sorun arazi, su, geçim ve katılım boyutlarını birlikte gerektirir.
C) Kuraklık arazi yönetiminden bağımsızdır.
D) Göç çevresel süreçlerle ilişkisizdir.
E) UNCCD yalnız deniz ticaretini düzenler.
7. Tematik Uluslararası Çevre Anlaşmaları
7.1. Ramsar Sözleşmesi: Sulak Alanların Akılcı Kullanımı
1971’de İran’ın Ramsar kentinde kabul edilen Sulak Alanlar Sözleşmesi, sulak alanların korunması ve akılcı kullanımı için ulusal eylem ve uluslararası iş birliği çerçevesi kurar. Ramsar alanı olmak, insan kullanımını bütünüyle dışlamak değildir; ekolojik karakteri koruyan sürdürülebilir kullanım ve izleme esastır.
Sulak alanlar taşkın düzenleme, su arıtma, karbon depolama, balıkçılık ve göçmen kuş habitatı gibi ekosistem hizmetleri sağlar. Alanın yalnız su yüzeyi değil, onu besleyen havza ve su rejimi de yönetilmelidir.
En doğru çıkarım hangisidir?
B) Akılcı kullanım bütün ekonomik faaliyeti yasaklar.
C) Sulak alan koruması, alan sınırıyla birlikte su rejimi ve havza baskılarını yönetmelidir.
D) Sulak alanların göçmen türlerle ilişkisi yoktur.
E) Besin yükü su ekosistemini etkilemez.
7.2. CITES ve Bern Sözleşmesi
CITES, yabani hayvan ve bitki örneklerinin uluslararası ticaretinin türlerin yaşamını tehdit etmemesini amaçlar. Koruma düzeyine göre ekler ve izin sistemi kullanır; bütün yabani yaşam ticaretini aynı biçimde yasaklamaz. Bern Sözleşmesi ise Avrupa’nın ve ilgili bölgelerin yabani flora, fauna ve doğal habitatlarının korunmasına, özellikle tehdit altındaki ve göçmen türlere odaklanan bölgesel hukuk aracıdır.
Ayırıcı ölçüt ticaret ile tür-habitat koruması arasındadır. Sınırda ele geçirilen canlı örnek CITES; bir türün üreme alanını bozan planlama kararı Bern ve ulusal habitat koruma mekanizmalarıyla daha doğrudan ilişkilidir.
II. Göçmen bir kuşun sınır aşan üreme ve dinlenme habitatlarının korunması
Bu sorunlarla en doğrudan ilişkili sözleşmeler sırasıyla hangileridir?
B) Ramsar – Rotterdam
C) Paris – Kyoto
D) Montreal – CITES
E) Dünya Mirası – UNFCCC
7.3. Viyana Sözleşmesi ve Montreal Protokolü
1985 Viyana Sözleşmesi ozon tabakasını korumak için araştırma, gözlem, bilgi paylaşımı ve iş birliği çerçevesi kurdu; doğrudan madde azaltım takvimi getirmedi. 1987 Montreal Protokolü ise ozon tabakasını incelten maddelerin üretim ve tüketimini aşamalı olarak azaltan somut kontrol önlemlerini oluşturdu.
Bu ikili, bilimsel bulgu → çerçeve iş birliği → ölçülebilir kontrol adımı zincirinin güçlü örneğidir. Daha sonra yapılan ayarlama ve değişiklikler, yeni bilimsel ve teknolojik bilgiye göre rejimin güncellenebilmesini sağlamıştır.
Bu belgeler sırasıyla hangileridir?
B) Paris – Kyoto
C) Stockholm – Rio
D) Viyana Sözleşmesi – Montreal Protokolü
E) CITES – Bern
7.4. Rotterdam Sözleşmesi ve Ön Bildirimli Onay
1998 Rotterdam Sözleşmesi, belirli tehlikeli kimyasallar ve pestisitlerin uluslararası ticaretinde taraflar arasında bilgi paylaşımını ve ön bildirimli onay (PIC) usulünü düzenler. İhracatçı taraf, ithalatçı ülkenin bildirilmiş kararına uygun davranmalıdır; amaç tehlikeli kimyasalların yönetiminde ortak sorumluluk ve bilinçli karar sağlamaktır.
Rotterdam’ı Montreal’den ayıran ölçüt kimyasalın ticaret kararına ilişkin bilgi ve onay sürecidir. Montreal ozon incelten maddelerin üretim-tüketim azaltımına; Rotterdam ise belirli tehlikeli kimyasalların ithalat-ihracat kararlarına odaklanır.
Görselde I, II, III ve IV numaralı çevre sorunları sırasıyla hangi uluslararası düzenlemelerle en doğrudan ilişkilidir?
B) Montreal – CITES – Ramsar – Rotterdam
C) Kyoto – Rotterdam – CITES – Viyana
D) Bern – Paris – UNCCD – CITES
E) Rotterdam – Ramsar – Montreal – CBD
8. Ortak Doğal ve Kültürel Mirasın Korunması
8.1. Dünya Mirası Sözleşmesi ve Üstün Evrensel Değer
1972 Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme, üstün evrensel değere sahip kültürel ve doğal mirasın belirlenmesi, korunması, sunulması ve gelecek kuşaklara aktarılması için ulusal sorumluluk ile uluslararası iş birliğini birleştirir. Listeye girme, mülkiyeti UNESCO’ya devretmez; alanın korunmasında birincil görev ilgili devlettedir.
Kültürel miras anıt, yapı grubu ve sitleri; doğal miras üstün değer taşıyan fiziksel-biyolojik oluşumları, jeolojik alanları, tehdit altındaki tür habitatlarını ve doğal alanları kapsar. Karma miras, iki değer kümesini birlikte taşıyabilir.
B) Listeleme alanı bütün doğal tehlikelerden korur.
C) Koruma yalnız turizm gelirini artırmayı amaçlar.
D) Birincil ulusal sorumluluk sürerken uluslararası iş birliği onu tamamlar.
E) Yalnız insan yapımı anıtlar kapsama girebilir.
8.2. Mirası Tehdit Eden Baskılar ve Bütünleşik Koruma
Doğal ve kültürel miras; deprem, sel, yangın ve erozyon gibi doğal süreçlerin yanı sıra savaş, kaçak avcılık, ormansızlaşma, plansız turizm, madencilik, kirlilik, iklim değişikliği ve yetersiz yönetimden zarar görebilir. Tehditler birbirini güçlendirebilir: iklim kaynaklı kuraklık yangın riskini, plansız ziyaretçi baskısı erozyon ve atığı artırabilir.
Bütünleşik koruma yalnız yapıyı onarmak veya türü saymak değildir. Risk azaltma, alanın çevresindeki tampon bölge, yerel geçim, ziyaretçi yönetimi, afet planı, kaçakçılıkla mücadele, izleme ve uluslararası destek birlikte tasarlanmalıdır.
Görselde I, II, III ve IV numaralı panellerde baskın olan tehditler sırasıyla hangileridir?
B) Sürdürülebilir turizm – restorasyon – habitat iyileştirme – kıyı koruma
C) CITES – Ramsar – Kyoto – Rotterdam
D) Erozyon önleme – barış anlaşması – tür üretimi – karbon yutağı
E) Plansız turizm-yapılaşma – silahlı çatışma – kaçak avcılık – iklim değişikliği