AYT kişilik ve kişilik kuramları konu anlatımı kapsamında kişiliğin oluşumu, Freud’un psikanalitik yaklaşımı, Erikson’un yaşam boyu gelişim modeli, hümanist kuram ve kişilik ölçme teknikleri birbiriyle karşılaştırılarak işlenecektir.
AYT felsefe grubu konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kişilik Kavramı ve Kişiliğin Oluşumu
Kişilik Nedir?
Kişilik, bireyi başkalarından ayıran doğuştan getirilmiş ve sonradan kazanılmış duygu, düşünce, tutum ve davranış eğilimlerinin örgütlü bütünüdür. Tek bir davranış kişiliğin tamamı değildir; kişilik, farklı zaman ve durumlarda görülen örüntülerden çıkarılır.
Kişilik biricik ve ayırt edicidir; her bireyde aynı özelliklerin bileşimi ve derecesi farklıdır. Görece sürekli ve tutarlı olması, kişinin her durumda aynı davranacağı anlamına gelmez. Davranış kişilik eğilimi ile durumun ortak ürünüdür.
B) Duruma göre değişen her davranış kişiliğin yokluğunu gösterir.
C) Davranış durumsal koşullardan etkilenebilir; kişilik ise zaman içinde görülen görece tutarlı eğilimlerden çıkarılır.
D) Kişilik yalnız doğuştan gelen özelliklerden oluşur.
E) Sessizlik ve konuşkanlık aynı bireyde bulunamaz.
Mizaç, Karakter ve Kişilik Ayrımı
Mizaç, kişiliğin doğuştan gelen ve biyolojik altyapıyla yakından ilişkili duygusal tepki eğilimidir. Çabuk heyecanlanma, sakinlik veya tepkisellik gibi özellikler mizaca örnektir. Karakter ise eğitim, aile, kültür ve toplumsal değerlerle biçimlenen; dürüstlük, sorumluluk veya savurganlık gibi kazanılmış yönleri vurgular.
Kişilik, mizaç ile karakterin basit toplamından daha geniştir; bunları yetenekler, benlik algısı, alışkanlıklar ve sosyal öğrenmelerle birlikte örgütler. “Doğuştan” sözcüğü değişmezlik, “sonradan kazanılmış” sözcüğü de sınırsız değişebilirlik anlamına gelmez.
B) Karakter – mizaç
C) İdeal benlik – bilinç dışı
D) Süper ego – id
E) Projektif özellik – zekâ
Biyolojik Etkenler
Kalıtsal özellikler, sinir sisteminin işleyişi, hormonlar, beden yapısı ve gelişimsel özellikler kişilik eğilimlerinin biyolojik zeminine katkı sağlar. Cinsiyet, bazı yetenekler, duyarlılık düzeyi ve psikomotor özelliklerde kalıtsal katkı daha görünür olabilir.
Biyolojik yatkınlık davranışı tek başına zorunlu kılmaz. Aynı tepki eşiğine sahip iki çocuk, aile tutumu ve kültürel beklentiler farklı olduğunda farklı öz düzenleme ve karakter özellikleri geliştirebilir.
Aile, Kültür ve Sosyal Çevre
Ailedeki bağlanma, disiplin, model alma ve iletişim örüntüleri; arkadaş grubu, okul, kitle iletişimi, ekonomik ve sağlık koşulları kişiliğin biçimlenmesine katılır. İlgi, tutum, değer, inanç ve alışkanlıklarda çevresel öğrenmenin etkisi belirgindir.
Kültür, hangi davranışların ödüllendirileceğini ve “ideal kişi” tasarımını etkiler. Fakat birey kültürün pasif kopyası değildir; aynı kültürde yetişen kardeşlerin genetik yapıları, doğum sıraları, yaşantıları ve yorumları farklı olabilir.
B) Fark yalnız anne-babanın bilinçli eğitiminden doğar.
C) Kardeşlerden birinin davranışı kişilik sayılamaz.
D) Genetik farklılıklar çevresel deneyimleri etkileyemez.
E) Mizaç, bireye özgü yaşantılar ve aynı çevrenin farklı algılanması ortaklaşa farklı kişilik örüntüleri oluşturabilir.
Kalıtım–Çevre Etkileşimi
Kalıtım ve çevre birbirine rakip iki açıklama değil, sürekli etkileşen süreçlerdir. Mizaç, çevrenin çocuğa verdiği tepkileri etkileyebilir; bu tepkiler de mizacın hangi davranış biçimine dönüşeceğini değiştirebilir. Çekingen bir çocuğun destekleyici ortamda temkinli ama işlevsel, cezalandırıcı ortamda yoğun kaçınan bir örüntü geliştirmesi mümkündür.
Bu nedenle “özellik doğuştansa eğitim etkisizdir” ve “çevre etkiliyse biyoloji önemsizdir” sonuçları yanlıştır. Kişilik, yatkınlıkların belirli çevrelerde aldığı örgütlü biçimdir.
B) Biyolojik yatkınlığın davranışa dönüşme biçimi çevresel koşullara göre değişebilir.
C) Kalıtsal etkiler yalnız yetişkinlikte başlar.
D) Çevre bütün çocuklarda aynı sonucu üretir.
E) Kişilik bir kez oluşunca hiçbir koşulda değişmez.
Bireysel Farklılıklar
İnsanlar dış görünüş, genetik yapı, eğitim, zekâ, yetenek, ilgi, ihtiyaç, öğrenme biçimi, değer ve alışkanlık bakımından farklıdır. Bu farklılıklar kişiyi biricik kılar; psikolojik ölçmenin amacı herkesi tek tipe dönüştürmek değil farklı örüntüleri güvenilir biçimde anlamaktır.
Bireysel farklılığa saygı, her davranışı işlevsel kabul etmek değildir. Davranışın kişiye ve çevresine etkisi ayrıca değerlendirilir; farklılık, sırf çoğunluktan ayrılıyor diye bozukluk sayılmaz.
B) Kişilik yalnız okulda ölçülebilir.
C) Çalışma biçimi hiçbir çevresel etkiden etkilenmez.
D) Normal bireysel çeşitlilik, işlev kaybı kanıtı olmadan kişilik bozukluğu gibi yorumlanamaz.
E) Bütün öğrenciler aynı mizaca sahiptir.
Freud’un Psikanalitik Kişilik Kuramı
Psikanalitik Yaklaşımın Temel Varsayımı
Freud, davranışın yalnız bilinçli kararlarla açıklanamayacağını; bastırılmış istek, çatışma ve erken çocukluk yaşantılarının kişilik üzerinde etkili olduğunu savunur. Özellikle yaşamın ilk yıllarındaki ilişkiler ve doyum–engellenme örüntüleri önemlidir.
Psikanalitik kuram tarihsel açıdan etkili olmakla birlikte birçok savının deneysel olarak sınanması güçtür. Bu nedenle kuramın bazı açıklamaları çağdaş psikolojide tartışmalıdır.
Bilinç, Bilinç Öncesi ve Bilinç Dışı
Bilinç, o anda farkında olunan yaşantıları; bilinç öncesi, uygun ipucuyla bilince getirilebilen bilgileri; bilinç dışı, doğrudan fark edilmeyen, bastırılmış istek ve çatışmaları kapsar. “Şu an düşündüğüm sayı” bilinçte, sorulunca hatırladığım eski adres bilinç öncesinde, davranışı dolaylı etkileyen bastırılmış çatışma ise kurama göre bilinç dışındadır.
Bilinç düzeyleri ile id–ego–süper ego aynı sınıflama değildir. Örneğin egonun bazı işlemleri bilinçli, bazı savunmaları bilinç dışı olabilir.
B) Bilinç öncesinde
C) Süper egoda
D) Bilinç dışında bastırılmış dürtü olarak
E) Mizaçta
İd ve Haz İlkesi
İd, doğuştan gelen biyolojik dürtüleri barındıran ilkel yapıdır. Haz ilkesiyle çalışır; gerçeğin koşullarını, ahlakı ve gecikmeyi gözetmeden gerilimi hemen azaltmak ister. Açlık anında başkasının yiyeceğini sonucu düşünmeden alma itkisi id yönünü örnekler.
Ego ve Gerçeklik İlkesi
Ego, dış dünyanın koşullarını değerlendirir; idin istekleri ile süper egonun talepleri arasında uygulanabilir çözüm arar. Gerçeklik ilkesi, doyumu tümüyle reddetmek değil uygun zaman, yol ve sonuçları hesaba katarak erteleyebilmektir.
Ego kişiliğin yürütme ve karar organıdır. Çatışmayla baş edemediğinde savunma mekanizmalarına başvurabilir.
Süper Ego: Vicdan ve Ego İdeali
Süper ego, toplumun kuralları, yasakları, vicdanı ve ideal standartlarını içselleştirir. Yalnız “yapma” diyen vicdani yönü değil “nasıl biri olmalıyım?” sorusuna cevap veren ego idealini de kapsar. Aşırı katı süper ego yoğun suçluluk, zayıf süper ego kuralları önemsememe eğilimiyle ilişkilendirilebilir.
B) Süper ego – ego – id
C) Bilinç öncesi – mizaç – karakter
D) İd – süper ego – ego
E) Gerçek benlik – ideal benlik – mizaç
Sağlıklı Kişilikte Denge
Freud’a göre sağlıklı işleyiş idin yok edilmesine veya süper egonun sürekli üstün gelmesine değil, egonun iki yapıyla dış gerçeklik arasında denge kurmasına bağlıdır. İdin tümden bastırılması doyumsuzluk, süper egonun yok sayılması toplumsal uyumsuzluk, gerçekliğin ihmal edilmesi ise işlev kaybı doğurabilir.
B) Ego – bilinç dışı – id
C) Süper ego – ego – id
D) Mizaç – karakter – benlik
E) Bilinç – bilinç öncesi – bilinç dışı
Psikoseksüel Gelişim ve Saplanma
Freud, çocuklukta haz enerjisinin farklı beden bölgelerinde yoğunlaştığını ve her dönemin kendine özgü çatışması bulunduğunu ileri sürer. İhtiyacın aşırı doyurulması ya da ağır engellenmesi, kurama göre enerjinin o döneme saplanmasına ve yetişkin özelliklerine yansımasına yol açabilir.
Saplanma, bir yetişkin davranışından kesin çocukluk tanısı koyma aracı değildir; psikanalitik kuramın açıklama biçimidir.
Oral Dönem (0–1 Yaş)
Haz odağı ağızdır; emme, beslenme ve ağız yoluyla keşif öne çıkar. Kaynaklarda erken veya aşırı geç sütten kesmenin oral bağımlılık eğilimleriyle ilişkilendirilebileceği belirtilir.
Anal Dönem (1–3 Yaş)
Haz odağı dışkılama ve denetimdir. Tuvalet eğitimindeki aşırı katılık veya tutarsızlık, kurama göre aşırı düzenlilik, cimrilik, inatçılık ya da dağınıklık gibi karşıt örüntülerle ilişkilendirilebilir. Asıl kavram, çocuğun beden denetimi ile yetişkin beklentisi arasındaki çatışmadır.
B) Latent dönem – benlik saygısı
C) Genital dönem – koşulsuz kabul
D) Fallik dönem – üretkenlik
E) Anal dönem – saplanma
Fallik, Latent ve Genital Dönemler
Fallik dönemde (3–7) haz odağı cinsel organdır; çocuk cinsiyet farklarını ve ebeveynlerle özdeşimi fark eder. Freud’un açıklamasında erkek çocuk için Oedipus kompleksi yer alır; kız çocuk için kullanılan “Elektra kompleksi” adlandırması ise Jung’a aittir. Latent/gizil dönemde (7–11) cinsel enerji görece geri planda, okul ve akran etkinlikleri ön plandadır. Genital dönemde (11–18) ergenlikle birlikte olgun karşı cins ilişkileri ve cinsel yönelim yeniden önem kazanır.
Freud’un psikoseksüel gelişiminde fallik, latent ve genital dönemler bu sırayı izler; yaş sınırları kaynaklarda yaklaşık verilir ve her dönemin gelişimsel odağı farklıdır.
B) Fallik – latent – anal
C) Anal – fallik – latent
D) Latent – oral – genital
E) Genital – anal – fallik
Erikson’un Psikososyal Kişilik Kuramı
Yaşam Boyu Gelişim, Kültür ve Kriz
Erik Erikson, Freud’dan etkilenmekle birlikte kişilik gelişimini ilk çocuklukla sınırlamaz. Biyolojik olgunlaşmanın yanında kültür, aile ve kişiler arası ilişkileri vurgular; gelişimi yaşam boyu süren sekiz dönemle açıklar.
Her dönemde iki kutuplu bir psikososyal kriz vardır. Krizin olumlu çözümü bir psikolojik güç kazandırır; olumsuz kutbun hiçbir iz bırakmaması gerekmez. Sağlıklı gelişim, olumlu kutbun işlevsel biçimde baskın hâle gelmesidir.
Kritik Dönem ve Dönemlerin Birbirini Etkilemesi
Belirli davranış ve yeterliklerin kazanılmasına özellikle elverişli zaman aralığına kritik dönem denir. Önceki dönemin çözümü sonrakini etkiler; temel güven geliştiren kişinin yakın ilişki kurması kolaylaşabilir. Bununla birlikte kaynakların dikkat notuna göre erken başarısızlık, sonraki uygun çevresel koşullarla kısmen giderilebilir.
B) İlk dönemin sonraki bütün davranışları değişmez biçimde belirlediğini
C) Kritik dönemin hiçbir önem taşımadığını
D) Kişiliğin yetişkinlikte sona erdiğini
E) Dönemler birbirini etkilese de uygun sonraki koşulların gelişimi destekleyebileceğini
Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0–1)
Bebeğin bakım, beslenme, korunma ve yakınlık ihtiyaçlarının zamanında ve tutarlı karşılanması dünyayı öngörülebilir algılamasını destekler. Olumlu çözüm umut ve temel güven; tutarsız ve duyarsız bakım ise güvensizlik eğilimi oluşturabilir.
Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1–3)
Yürüme, seçme, yeme ve giyinme gibi işleri kendi başına denemek isteyen çocuk, güvenli sınırlar içinde desteklenirse irade ve özerklik geliştirir. Sürekli engelleme, küçümseme ve aşırı koruma çocuğun yeterliğinden kuşku duymasına ve utanç geliştirmesine yol açabilir.
B) Benlik bütünlüğü
C) Özerklik ve irade
D) Kimlik kazanımı
E) Yakınlık
Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3–6)
Çocuk amaç kurar, oyun başlatır, merak eder ve çok sayıda soru sorar. Uygun sınırlar içinde girişimin cesaretlendirilmesi amaçlılık duygusunu; soruların sürekli azarlanması ve girişimin değersizleştirilmesi ise suçluluğu güçlendirebilir.
Başarıya Karşı Aşağılık Duygusu (6–12)
Okul, öğretmen ve akran etkisi artar. Çocuk çalışma, ürün oluşturma ve beceri geliştirme yoluyla yeterlik kazanır. Sürekli karşılaştırılmak, yalnız eksiklerinin vurgulanması ve emeğin görülmemesi aşağılık duygusunu besleyebilir.
B) Yeterlik yerine aşağılık duygusunu güçlendirmek
C) Yakınlık kurma isteğini olgunlaştırmak
D) Benlik bütünlüğü oluşturmak
E) Genital saplanma yaratmak
Kimlik Kazanımına Karşı Rol Karmaşası (12–18)
Ergen “Ben kimim, hangi değerlere ve mesleğe yöneleceğim?” sorularına cevap arar. Farklı rolleri denemek, akran ilişkileri ve gelecek seçimi önem kazanır. Tutarlı ama esnek bir kimlik geliştirmek sadakat gücünü; seçenekleri bütünleştirememek rol karmaşasını doğurabilir.
Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık (18–30)
Genç yetişkin, kimliğini yitirmeden karşılıklı sevgi, dostluk ve sorumluluk ilişkileri kurmaya çalışır. Yakınlık yalnız evlilik değildir; güvenli ve kalıcı duygusal bağları kapsar. Başarısızlık yalnızlık ve yalıtılmışlık duygusunu artırabilir.
B) Girişimcilik – başarı
C) Üretkenlik – bütünlük
D) Kimlik – yakınlık
E) Yakınlık – kimlik
Üretkenliğe Karşı Durgunluk (30–65)
Orta yetişkinlikte kişi yeni kuşaklara rehberlik etmek, çocuk yetiştirmek, mesleğinde ve toplumda kalıcı katkı üretmek ister. Üretkenlik yalnız biyolojik ebeveynlik değildir; öğretme, bakım verme ve toplumsal eser bırakmayı da kapsar. Yalnız kendine kapanma durgunluk duygusunu besleyebilir.
Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk (65+)
Yaşlı yetişkin yaşamını değerlendirir. Sınırlılık ve hatalarıyla birlikte yaşamını anlamlı bir bütün olarak kabul etmek bilgelik ve benlik bütünlüğünü; geri döndürülemez pişmanlıklara saplanmak umutsuzluğu ve ölüm korkusunu artırabilir.
B) Güven – başarı – yakınlık
C) Girişimcilik – yakınlık – bütünlük
D) Başarı – kimlik – umut
E) Özerklik – rol karmaşası – durgunluk
Hümanist ve Fenomenolojik Kişilik Kuramı
Fenomen ve Öznel Yaşantı
Fenomen, kişinin kendisini ve çevresini kendine özgü algılama ve anlamlandırma biçimidir. Aynı olay iki kişide farklı anlam taşıyabilir; davranışı anlamak için yalnız dış olayı değil, kişinin fenomenal alanındaki yorumunu da bilmek gerekir.
Bu vurgu, gerçeğin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Kuram, kişinin davranışını yönlendiren yakın psikolojik etkenin olayın onda aldığı anlam olduğunu savunur.
B) Uyaranın fiziksel olarak değişmesiyle
C) Yalnız kalıtımla
D) Olayın bireylerin öznel fenomenal alanlarında farklı anlamlandırılmasıyla
E) Projektif test puanıyla
İnsan Doğası, Özgür Seçim ve Biriciklik
Maslow ve Carl Rogers ile anılan hümanist yaklaşım, bireyi yalnız dürtülerin veya dış pekiştirmelerin pasif ürünü olarak görmez. İnsan seçim yapabilen, anlam kuran, gelişmeye yönelen, değerli ve biricik bir varlıktır.
Özgürlük sınırsızlık değildir; kişi biyolojik ve toplumsal koşullar içinde seçeneklerini değerlendirir ve sorumluluk alır. Uygun koşullar, doğuştan getirilen gelişme potansiyelinin gerçekleşmesini destekler.
Kendini Gerçekleştirme Eğilimi
Kendini gerçekleştirme, bireyin yeteneklerini geliştirme, daha bütün ve anlamlı bir yaşam kurma yönelimidir. Maslow bunu ihtiyaçlar hiyerarşisinin üst düzeyinde, Rogers ise organizmanın temel gelişme eğilimi içinde ele alır.
Kendini gerçekleştirme kusursuzluk veya sürekli mutluluk değildir. Kişinin gerçek kapasitesini tanıması, deneyime açık olması, sorumluluk alması ve gelişimini sürdürmesidir.
B) Hümanist/fenomenolojik yaklaşım
C) Yalnız biyolojik tip kuramı
D) Psikometrik derecelendirme
E) Topografik model
Benlik Kavramı
Benlik, kişinin “Ben kimim?” sorusuna verdiği; özellikleri, değerleri ve yeterlikleri hakkındaki örgütlü yargılar bütünüdür. Benlik doğrudan kişiliğin tamamı değildir; kişinin kendisini algılama ve değerlendirme boyutudur.
Benlik algısı yaşantı, aile ve toplumun geri bildirimleriyle şekillenir. Sağlıklı benlik için her konuda kendini üstün görmek değil, güçlü ve sınırlı yanları gerçekçi kabul etmek gerekir.
Gerçek Benlik ve İdeal Benlik
Gerçek benlik, kişinin sahip olduğunu düşündüğü özellikler; ideal benlik, olmak istediği kişiye ilişkin umut, hedef ve standartlardır. Aralarındaki fark gelişim için yön gösterebilir; fark çok büyük ve katı olduğunda yetersizlik duygusu artabilir.
Gerçek benlik ile ideal benlik birbirine yaklaştıkça benlik saygısı ve uyum desteklenir. Buradaki “yakınlık”, kişinin hiç hedefinin kalmaması değil hedeflerin gerçekçi ve ulaşılabilir olmasıdır.
B) İdeal benlik yalnız bilinç dışı dürtülerden oluşur.
C) Örtüşme kişiliğin değişmezliğini kanıtlar.
D) İki profil arasında psikolojik fark yoktur.
E) Profil II’de benlik uyumu ve benlik saygısının daha yüksek olması beklenir.
Benlik Saygısı
Benlik saygısı, kişinin kendisini özgün ve değerli bulması, sorunlarla baş edebilecek ölçüde yeterli görmesidir. Benlik saygısı ile kendini beğenmişlik aynı değildir; gerçekçi öz değerlendirme, başkasının değerini küçültmeden kişinin kendi değerini kabul etmesidir.
B) İdin egemenliği
C) Gerçekçi ve görece yüksek benlik saygısı
D) Rol karmaşası
E) Projektif yansıtma
Koşulsuz Olumlu Kabul ve Uyum
Rogers’a göre kişi yalnız belirli koşulları karşıladığında değer görürse “değer koşulları” geliştirir ve yaşantısının bazı yönlerini benlik tasarımına uymadığı için çarpıtabilir. Koşulsuz olumlu kabul, her davranışı onaylamak değil kişinin temel değerini davranışından ayırmaktır.
Empati, içtenlik ve koşulsuz kabul, kişinin savunmaya geçmeden deneyimini fark etmesini ve gerçek–ideal benlik uyumunu artırmasını destekler.
B) Her davranışı sonuçsuz bırakmak anlamına gelir.
C) Süper egoyu tümüyle ortadan kaldırır.
D) Çocuğun ideal benlik geliştirmesini engeller.
E) Projektif test uygulamasıdır.
Kişiliğin Ölçülmesinde Kullanılan Teknikler
Kişiliği Ölçmenin Amacı ve Sınırları
Kişilik ölçme araçları, bireyin özellik ve davranış örüntülerini belirlemek; eğitim, meslek, rehberlik ve klinik değerlendirmeye veri sağlamak için kullanılır. Kişilik karmaşık olduğu için hiçbir araç kişiyi eksiksiz ve değişmez bir etiket hâlinde ölçemez.
Test ve teknikler uzman tarafından, amaç ve yaş grubuna uygun biçimde uygulanıp çoklu verilerle yorumlandığında anlam kazanır. Bir ölçme sonucu tanının kendisi değil, değerlendirme sürecinin kanıtlarından biridir.
B) Anketin yazılı olması
C) Adayların bireysel farklılık göstermesi
D) Soruların seçenek içermesi
E) Sonuçların uzman tarafından incelenmesi
Otobiyografi
Otobiyografi, bireyin geçmiş ve şimdiki yaşantısını, kendisiyle ilgili değerlendirmelerini ve gelecek planlarını yazılı anlatmasıdır. Serbest biçimde “Kendinizi anlatınız.” yönergesi verilebilir veya aile, okul, ilişkiler ve hedefler gibi başlıklarla planlı yazdırılabilir.
Bu teknik kişinin hangi olayları seçtiği, nasıl sıraladığı, neleri atladığı ve hangi duygusal temaları vurguladığı hakkında zengin veri verir. Ancak öz bildirim, hatırlama yanlılığı ve kendini olumlu gösterme eğiliminden etkilenebilir; yorum uzmanlık gerektirir.
Gözlem
Gözlem, bireyin davranışlarının doğal veya düzenlenmiş ortamda sistemli biçimde izlenip kaydedilmesidir. Söylenen niyet yerine gerçekleşen davranışı görme ve bağlamı değerlendirme avantajı sağlar.
Gözlendiğini bilen kişi doğal davranmayabilir; buna gözlenme etkisi denir. Gözlemci beklentisi kaydı yanlılaştırabilir, nadir davranışlar uzun süre gerektirebilir. Önceden tanımlı ölçüt, birden çok gözlemci ve farklı ortamlar güvenirliği artırır.
B) Projektif testte belirsizlik
C) Envanterde sosyal beğenirlik
D) Görüşmede standartlaştırma
E) Gözlenme etkisinin doğal davranışı değiştirmesi
Görüşme
Görüşme, uzman ile birey arasında kişiliği tanımaya yönelik amaçlı konuşmadır. Sözel yanıtlar kadar duraksama, jest, mimik ve beden dili de değerlendirilir. Yapılandırılmış görüşmede sorular standart, yarı yapılandırılmış görüşmede ortak çekirdek yanında izleme soruları vardır.
Görüşmenin esnekliği ayrıntı sağlar; fakat görüşmeci beklentisi, soru biçimi ve kişinin kendini farklı sunması sonucu etkileyebilir. Uzmanlık, hazırlık ve nesnel kayıt zorunludur.
B) Doğal gözlem
C) Derecelendirme ölçeği
D) Yarı yapılandırılmış görüşme
E) Rorschach testi
Tekniklerin Karşılaştırılması
Otobiyografi kişinin kendi anlatısını, gözlem doğrudan davranışını, görüşme ise etkileşim içindeki anlatı ve beden dilini öne çıkarır. Aynı kişinin üç yöntemden gelen verileri uyuşmayabilir; bu çelişki yöntemlerden birini otomatik yanlış yapmaz, bağlam ve cevap eğilimi hakkında yeni soru doğurur.
Çoklu Yöntem Kullanımı
Farklı yöntemlerin aynı özelliğe ilişkin benzer sonuç vermesi yorumu güçlendirir. Ayrışma durumunda yöntem etkisi, durum özgüllüğü ve zaman farkı incelenir. Kişilik değerlendirmesinde “tek doğru araç” yerine amaca uygun araçların birbirini tamamlaması esastır.
B) Gözlemi tek başına kişilik bozukluğu tanısı saymak
C) Yöntemler arası farkı bağlam, sosyal beğenirlik ve farklı zamanlarda ek veriyle incelemek
D) Bütün verileri geçersiz saymak
E) Öğrencinin mizacını yalnız görünüşünden çıkarmak
Uygulama Biçiminden Yöntemi Tanıma
Kişilik değerlendirmesinde kullanılan teknikler, verinin elde edilme biçimine göre ayrılır: kişinin kendi yaşam öyküsünü yazması otobiyografi; davranışın ortamında gözlenip kaydedilmesi gözlem; amaçlı soru–cevap etkileşimi görüşme; sabit maddelere verilen yanıtların değerlendirilmesi envanter; belirsiz uyaranlara verilen serbest yanıtların uzman yorumuyla değerlendirilmesi projektif testtir.
B) Otobiyografi – gözlem – projektif test – envanter
C) Envanter – otobiyografi – görüşme – projektif test
D) Gözlem – görüşme – derecelendirme – otobiyografi
E) Projektif test – gözlem – otobiyografi – envanter
Kişilik Testleri ve Sonuçların Yorumlanması
Anket ve Kişilik Envanteri
Anket, aile, nitelik, duygu ve düşünceler hakkında yazılı veya sözlü sorularla bilgi toplar; pratik, ekonomik ve kolay puanlanabilir. Kişilik envanteri, bireyin belirli durumlardaki tepki ve hislerini çok sayıda yapılandırılmış maddeyle değerlendirir.
Envanterde seçeneklerin sabit olması puanlamayı nesnelleştirir; kişinin kendini olduğundan iyi gösterme, maddeleri yanlış anlama veya gelişigüzel cevaplama olasılığını ortadan kaldırmaz.
MMPI, EKTE ve 16 KFE
MMPI, klinik örüntüleri değerlendirmede kullanılan, doğru–yanlış türü yapılandırılmış maddeler içeren çok yönlü envanterdir. Edwards Kişisel Tercih Envanteri (EKTE), özerklik, düzen, yakınlık ve dayanıklılık gibi ihtiyaçların göreli gücünü belirlemeye yönelir. 16 Kişilik Faktörü Envanteri (16 KFE), Cattell’in on altı kişilik boyutunu ölçen çoktan seçmeli yapılandırılmış araçtır.
Bu araçların adları ve hedefleri karıştırılmamalıdır: MMPI klinik değerlendirme, EKTE ihtiyaç tercihleri, 16 KFE kişilik faktörleriyle öne çıkar. Hiçbiri uzman değerlendirmesi olmadan tek başına kesin tanı üretmez.
B) Rorschach Testi
C) Edwards Kişisel Tercih Envanteri
D) Doğal gözlem
E) Serbest otobiyografi
Derecelendirme Ölçekleri
Derecelendirme ölçeği, bireyi tanıyan kişilerin onun belirli özelliklere ne ölçüde sahip olduğunu iki uç arasında puanlamasına dayanır. “Çok girişken–çok çekingen” veya “çok düzenli–çok dağınık” gibi süreklilikler kullanılır.
Birden çok değerlendiriciden veri alınması kapsamı artırabilir; ancak hale etkisi, hoşgörü/katılık ve orta kategoriye yığılma gibi yanlılıklar oluşabilir. Ölçek, gözlenen özelliği sayısallaştırır; değerlendiricinin bakış açısını bütünüyle silmez.
B) Bilinç öncesi
C) Gözlenme etkisi
D) Hale etkisi
E) Kritik dönem
Projektif Testlerin Mantığı
Projektif testlerde kişiye belirsiz bir leke, resim, cümle başlangıcı veya hikâye verilir; serbest yorum yapması istenir. Psikanalitik varsayıma göre birey, uyarıcı açık olmadığı için ihtiyaç, çatışma ve duygularını yanıta yansıtır.
Belirsizlik cevap zenginliği sağlar; aynı zamanda standart puanlama, nesnellik ve güvenirliği zorlaştırır. Bu testler dolaylıdır ve uzman yorumu gerektirir. “Serbest cevap” otomatik olarak daha doğru ölçüm anlamına gelmez.
Rorschach Mürekkep Lekesi Testi
Rorschach testinde simetrik mürekkep lekesi kartları gösterilir ve kişinin ne gördüğünü anlatması istenir. Yalnız nesne adı değil, şeklin hangi bölümünün kullanıldığı, biçim, renk, hareket ve yanıt örüntüsü değerlendirilir. İnternetteki “şunu görürsen şu kişiliksin” türü tek yanıt eşleştirmeleri bilimsel uygulamayı yansıtmaz.
B) Rorschach türü projektif test; çünkü belirsiz uyaran ve serbest yansıtma kullanılır.
C) Derecelendirme ölçeği; çünkü başkası puan verir.
D) Otobiyografi; çünkü geçmiş yaşam yazılır.
E) Doğal gözlem; çünkü davranışa müdahale edilmez.
Tematik Algı Testi (TAT)
TAT, Henry Murray tarafından geliştirilen, anlamı belirsiz insan ilişkisi resimleri üzerinden hikâye kurmaya dayanan projektif testtir. Kişiden “Ne oldu, kişiler ne düşünüyor ve sonuç ne olacak?” gibi bir anlatı oluşturması istenir; ihtiyaç, çatışma ve ilişki temaları incelenir.
Beier ve Rotter Cümle Tamamlama Testleri
Beier ve Rotter testlerinde “Keşke…”, “En büyük korkum…” gibi eksik cümleler tamamlanır. Uyarıcı mürekkep lekesine göre daha yapılandırılmış olsa da cevabın içeriği serbesttir ve kişinin duygu, tutum ve çatışmalarını yansıttığı varsayılır. Rotter formu uyum göstergeleri bakımından puanlanabilir.
Louisa Duss Psikanalitik Hikâyeler Testi
Louisa Duss testi, çocuklara uygun yarım bırakılmış hikâyelerin tamamlatılmasına dayanır. Çocuğun kahramanla özdeşim kurarak korku, istek ve ilişki çatışmalarını hikâyeye yansıtması beklenir. Yaşa uygun dil ve uzman yorumunun önemi büyüktür.
B) TAT’de yalnız doğru–yanlış seçeneği vardır.
C) Cümle tamamlama testlerinde kişi hiç sözel yanıt vermez.
D) TAT doğal ortamda habersiz gözlemdir.
E) İki testte de yanıtlar önceden tek doğru olarak belirlenmiştir.
Objektif ve Projektif Testlerin Karşılaştırılması
Yapılandırılmış envanterlerde uyaranlar ve cevap seçenekleri belirgin, puanlama çoğunlukla standarttır; bu nedenle değerlendiriciler arası tutarlılık daha kolaydır. Projektif testlerde uyaran belirsiz ve cevap serbesttir; kişiye özgü zengin veri karşılığında yorum farklılığı riski artar.
“Objektif test yanılmaz, projektif test değersizdir” sonucu çıkarılamaz. Hangi aracın kullanılacağı amaç, kanıt durumu, yaş, kültür ve uygulayıcı yeterliğine bağlıdır.
Güvenirlik, Geçerlik ve Etik Yorum
Güvenirlik, ölçümün tutarlılığı; geçerlik, amaçlanan kişilik özelliğine ilişkin uygun sonuç üretmesidir. Standart uygulama, uygun norm, açık puanlama ve birden çok bilgi kaynağı yorumu güçlendirir.
Kişilik sonuçları gizlilik içinde saklanmalı, kullanım amacı açıklanmalı ve kişi tek puana indirgenmemelidir. Eğitim veya işe alım gibi yüksek etkili kararlarda aracın o amaç için geçerli olduğuna dair kanıt aranmalıdır.
B) Yapılandırılmış testlerde etik gerekmez.
C) Tutarlı sonuç, her kullanım amacı için geçerliği kanıtlar.
D) Satış başarısı kişilikle hiçbir biçimde ilişkili olamaz.
E) Bir amaç için geliştirilen ölçümün farklı karar amacı için geçerliği ayrıca gösterilmemiştir.
Sonraki Konu: Stres, Savunma Mekanizmaları ve Ruh Sağlığı