KPSS Türkiye’nin Gölleri, Barajları ve Yer Altı Suları konu anlatımı kapsamında doğal göllerin oluşum türleri, göl sularının kimyasal özellikleri, başlıca barajların akarsularla ilişkisi ve yer altı suyu kaynakları işlenecektir.
KPSS Coğrafya konularının tamamına KPSS Coğrafya konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
GÖLLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ
Göl; karalar üzerindeki doğal bir çanakta biriken durgun su kütlesidir. Göl çanağı tektonik hareket, volkanizma, karstlaşma, buzul aşındırması veya bir vadinin doğal setle kapanması sonucunda oluşabilir. Akarsu vadisinin insan yapımı bir setle kapatılması ise baraj gölü meydana getirir.
Bir gölün su bilançosunda yağış, akarsular, kar-buz erimesi ve yer altı suları besleyici; buharlaşma, sızma ve dışa akış ise su kaybettirici unsurlardır. Gölden dışarıya çıkan akarsuya gideğen denir. Gideğeni bulunan göller çözünmüş mineralleri dışarı taşıyabildiği için genellikle tatlıdır. Kapalı havzadaki gideğensiz göllerde ise özellikle buharlaşmanın güçlü olduğu yerlerde tuzluluk, sodalılık veya acılık artabilir. Bu ilişki bir eğilimdir; gölü besleyen kayaçların mineral yapısı ve su yenilenme hızı da sonucu etkiler.
B) L’nin tuzluluk ihtimali K’den yüksektir.
C) K’nin suyu yalnız yer altından beslenir.
D) L’de buharlaşma gerçekleşmez.
E) İki gölün su kimyası mutlaka aynıdır.
OLUŞUMLARINA GÖRE DOĞAL GÖLLER
Tektonik Göller
Tektonik göller, yer kabuğundaki kırılma, çökme ve kıvrılmalarla oluşan çanaklarda suların birikmesiyle meydana gelir. Türkiye’nin başlıca tektonik gölleri arasında İznik, Sapanca, Manyas, Uluabat, Burdur, Eğirdir, Akşehir, Tuz ve Salda gölleri sayılır. Salda Gölü, tektonik hareketlerle çökmüş bir çanakta (graben) yer alır. Çevredeki kireçtaşlarının çözünmesi (karstlaşma) göl suyuna kalsiyum kazandırabilir; bu karstik etki, göl çanağını oluşturan tektonik hareketlerden farklıdır.
B) Abant – Tortum – Sera
C) İznik – Burdur – Tuz
D) Büyükçekmece – Terkos – Bafa
E) Kaçkar sirk gölleri – Uludağ sirk gölleri – Cilo sirk gölleri
Volkanik, Karstik ve Buzul Gölleri
Volkanik göller, volkanik faaliyetler sırasında oluşan çanaklarda biriken sulardır. Volkanın tepe ya da yamaç bölümündeki dik kenarlı çukura krater denir. Yer altındaki erimiş kayaçlara magma, magmanın volkanın altında biriktiği bölgeye magma haznesi adı verilir. Magma haznesindeki magma büyük ölçüde boşaldığında üst bölümün çökmesiyle oluşan geniş çanağa kaldera denir. Sığ yeraltı suyu magma ile karşılaşıp hızla ısındığında patlamalar meydana gelir; bu patlamaların açtığı geniş ve sığ volkanik çanağa maar denir. Nemrut Kaldera Gölü, Meke Maarı ve Isparta Gölcük bu gruptadır. Karstik göller kireç, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçların bulunduğu arazilerdeki çanaklarda gelişir; Avlan, Kestel ve Suğla sık kullanılan örneklerdir. Buzul gölleri ise geçmişte buzulların aşındırdığı sirk çanaklarında görülür; Kaçkar, Cilo-Sat ve yüksek Toroslar bu küçük göllerin başlıca alanlarıdır.
B) Volkanizma – buzul aşındırması
C) Kıyı birikimi – heyelan
D) Akarsu birikimi – volkanizma
E) Tektonizma – kıyı birikimi
Doğal Set Gölleri
Bir vadinin doğal bir engelle kapanması set gölü oluşturur. Seti meydana getiren sürece göre göller ayrılır:
| Set türü | Oluşum | Türkiye’den örnekler |
|---|---|---|
| Heyelan set | Kütle hareketi vadinin önünü kapatır. | Tortum, Sera, Abant, Yedigöller |
| Alüvyal set | Akarsuların taşıdığı alüvyonlar vadi veya eski körfez ağzını kapatır. | Mogan, Eymir, Çamiçi (Bafa) |
| Kıyı set (lagün) | Dalga ve kıyı akıntılarının taşıdığı malzeme koy veya körfezin denizle bağlantısını keser. | Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos |
| Volkanik set | Lav veya volkanik malzeme akış yolunu kapatır. | Van, Erçek, Nazik, Balık, Çıldır |
| Moren set | Buzul birikintileri çanağın önünde set oluşturur. | Yüksek dağlardaki küçük örnekler |
Van Gölü’nün bulunduğu çanakta tektonizma da etkili olmakla birlikte, Nemrut volkanizmasının oluşturduğu set dışa akışı engellemiştir. Bu nedenle Van Gölü bazı anlatımlarda tektonik çanakta gelişmiş volkanik set gölü veya karma oluşumlu göl olarak açıklanır.
B) Mogan – alüvyal set
C) Terkos – kıyı set
D) Van – volkanik set
E) Nemrut – moren set
BAŞLICA GÖLLER VE ÖZELLİKLERİ
Van Gölü Türkiye’nin yüzölçümü en büyük doğal gölüdür ve sodalı suya sahiptir. Tuz Gölü kapalı havza, sığlık ve güçlü buharlaşma nedeniyle yüksek tuzluluğa sahiptir. Beyşehir Türkiye’nin en büyük tatlı su gölü olarak öne çıkar. Eğirdir de önemli bir tatlı su kaynağıdır. Manyas (Kuş) Gölü ve Uluabat Gölü gibi sulak alanlar kuş yaşamı açısından; İznik ve Sapanca ise Marmara Bölgesi’nin göl sistemi açısından önemlidir.
B) Göllerin tamamı aynı jeolojik süreçle oluşmuştur.
C) Yüksek dağlarda buzul kökenli küçük göller bulunabilir.
D) Kıyı kordonları lagünlerin oluşmasını sağlayabilir.
E) Gölün gideğeni su kimyası üzerinde etkili olabilir.
BARAJ GÖLLERİ VE SU YÖNETİMİ
Barajlar; hidroelektrik enerji üretimi, sulama, içme-kullanma suyu sağlama ve taşkın denetimi gibi amaçlarla yapılır. Aynı baraj birden fazla işleve sahip olabilir. Akarsuyun rejimi, vadinin biçimi, jeolojik dayanıklılık, sediment miktarı ve yerleşmeler proje yerini etkiler. Baraj gölünde tutulan sediment aşağı çığır ve deltalara daha az ulaşabilir; akış düzeninin değişmesi su ekosistemlerini ve kıyı süreçlerini etkileyebilir.
| Akarsu | Başlıca baraj örnekleri |
|---|---|
| Fırat | Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış |
| Dicle | Kralkızı, Dicle, Ilısu |
| Kızılırmak | Hirfanlı, Kesikköprü, Altınkaya |
| Yeşilırmak | Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu |
| Çoruh | Deriner, Yusufeli |
| Sakarya | Sarıyar |
| Manavgat | Oymapınar |
B) Kızılırmak
C) Fırat
D) Çoruh
E) Gediz
B) Akarsu kaynağının yükseltisinin artması
C) Kapalı havzanın açık havzaya dönüşmesi
D) Karstik çözünmenin tamamen durması
E) Buharlaşmanın ortadan kalkması
YER ALTI SULARI VE AKİFERLER
Yağış ve yüzey sularının geçirimli kayaçlardan sızmasıyla yer altında biriken sular yer altı suyunu oluşturur. Suyu depolayıp iletebilen geçirimli jeolojik birime akifer, doygun zonun üst sınırına ise yer altı su tablası denir. Yağış miktarı, eğim, bitki örtüsü, zeminin geçirgenliği ve yüzeyin betonlaşma derecesi beslenmeyi etkiler. Geçirimsiz yüzeylerin artması sızmayı azaltıp yüzeysel akışı yükseltebilir.
Yer altı suyu tarım, içme suyu ve sanayi için önemlidir. Ancak beslenmeden daha hızlı su çekilmesi su tablasını düşürür; kuyu maliyetini artırabilir, obruk ve zemin oturması riskini büyütebilir. Kıyı akiferlerinde aşırı çekim deniz suyunun tatlı suya karışmasına yol açabilir.
Kaynak Türleri
- Yamaç kaynağı: Geçirimli tabakadaki suyun, geçirimsiz tabakanın yüzeye çıktığı yamaçta boşalmasıyla oluşur.
- Karstik kaynak (voklüz): Çatlaklı ve çözünmüş kalker içindeki suların güçlü bir çıkıştan yüzeye ulaşmasıdır. Debisi yüksek olabilir; yağışa hızlı tepki verebilir.
- Artezyen kaynağı: İki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı akifer sondajla açıldığında su kuyuda yükselir. Suyun kuyuda basınç etkisiyle yükselebileceği düzeye piezometrik seviye denir. Suyun mutlaka yüzeyden fışkırması gerekmez; basınç düzeyi belirleyicidir.
- Fay kaynağı: Yer altı suyunun kırık ve fay hatları boyunca yüzeye çıkmasıdır. Derine dolaşan su ısınmışsa sıcak veya mineralli olabilir.
- Gayzer: Volkanik alanlarda ısınan suyun belirli aralıklarla püskürmesidir; Türkiye’de etkin gayzer örneği yoktur.
B) Artezyen basıncı
C) Buzul aşındırması
D) Heyelan seti
E) Gelgit etkisi
B) Çatlak ve çözünme boşluklarının suyu hızlı ilettiğinin
C) Zeminin bütünüyle geçirimsiz olduğunun
D) Kaynağın kıyı seti gerisinde oluştuğunun
E) Akiferin deniz suyuyla beslendiğinin
B) Volkanik set gelişimini
C) Deniz suyunun akifere girişini
D) Akarsuyun kaynak yükseltisini
E) Moren birikimini